Adhyaya 237

Verse 1

इत्य् अग्नेये महापुराणे श्रीस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रामोक्तनीतिः अग्निर् उवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्धनीं

इत्यग्नेये महापुराणे श्रीस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—रामोक्तनीतिः। अग्निरुवाच—पुष्करोक्ता या नीतिः, सा एव रामेण लक्ष्मणाय जयार्थं प्रोक्ता; तां प्रवक्ष्यामि, शृणु धर्मादिवर्धनीम्।

Verse 2

राम उवाच न्यानेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं चरेत् सत्पात्रप्रतिपत्तिश् च राजवृत्तं चतुर्विधं

राम उवाच—न्यायेनार्थस्यार्जनं वर्धनं रक्षणं चरेत्। सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च; राजवृत्तं चतुर्विधम्।

Verse 3

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश् चयात् विनयो हीन्द्रियजयस्तैर् युक्तः पालयेन्महीं

नयस्य विनयो मूलं; विनयः शास्त्रनिश्चयात्। विनयो हीन्द्रियजयः; तैर्युक्तः पालयेन्महीम्।

Verse 4

शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता

शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता। उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता॥

Verse 5

प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता कुलं शीलं समश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः

प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता । कुलं शीलं समत्वं च—एते गुणाः सम्पत्तेः कारणानि ॥

Verse 6

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं वागिमता दार्ढ्यमापत्कालसहिष्णुतेति ख , घ , ज , झ च ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनम् । वागिमता दार्ढ्यमापत्कालसहिष्णुता—खघजझलक्षणैः । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥

Verse 7

कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः

कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षो मानो मदस्तथा । षड्वर्गमुत्सृजेदेतत्; अस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः ॥

Verse 8

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्ततयेद्विनयान्वितः

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः । तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपेतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः ॥

Verse 9

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ

आन्वीक्षिक्यर्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ॥

Verse 10

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा—एते वर्णिनां लिङ्गिनां च सर्वेषां साधारणो धर्म इति उच्यते।

Verse 11

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्यादाचारसंस्थितिं वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणं

प्रजाः समनुगृह्णीयात् आचारसंस्थितिं कुर्यात्; वाक् सूनृता; दया दानं च; हीनोपगतस्य रक्षणं च।

Verse 12

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने

इति सतां वृत्तं साधुहितं सत्पुरुषव्रतम्—आधिव्याधिपरीताय, अद्य श्वो वा विनाशिने, आचरितव्यम्।

Verse 13

को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् न हि स्वमुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं

को हि राजा शरीरार्थं धर्मापेतं समाचरेत्? स्वमुखमन्विच्छन् कृपणं जनं न पीडयेत्।

Verse 14

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं क्रियते ऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना पार्थिवं हन्ति; स्वजनाय तु अभ्यर्हणीयाय यथाञ्जलिः क्रियते।

Verse 15

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवर्थिना प्रियमेवाभिधातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च

तस्मात् शिवार्थिना दुर्जनमपि प्रति साधुतरः आचारः कार्यः; सत्सु नित्यं द्विषत्सु च प्रियमेव वचनम् अभिधातव्यम्।

Verse 16

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा

प्रियवक्तारो देवाः, क्रूरवादिनः पशवः; शुचिः आस्तिक्येन पूतात्मा सदा देवताः पूजयेत्।

Verse 17

दीनोपगतरक्षणमिति ख , घ , छ , ज , ञ , ट च स्वमुखमन्विच्छुरिति ख , छ च देवतावत् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं प्रणिपातेन हि गुरुं सतो ऽमृषानुचेष्टितैः

दीनोपगतरक्षणम् (ख-घ-छ-ज-ञ-ट-पाठः), स्वमुखमन्विच्छुः (ख-छ-पाठः)। देवतावत् गुरुजनं पूजयेत्, सुहृज्जनं चात्मवत् मन्येत; गुरुं हि प्रणिपातेन, सतामाचारैः, अमृषानुचेष्टितैश्च सम्मानयेत्।

Verse 18

कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर् देवान् सुकृतकर्मणा सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान्

भृत्यैः सह सुकृतकर्मणा देवान् अभिमुखान् कुर्वीत; सद्भावेन मित्रं हरेत्, बान्धवान् च सम्भ्रमेण (समादरेण) वर्तयेत्।

Verse 19

स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येतरं जनं अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनं

स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां धारयेत्; इतरं जनं दाक्षिण्येन वर्तयेत्; परकृत्येषु अनिन्दा, स्वधर्मस्य परिपालनं च (कर्तव्यम्)।

Verse 20

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः प्राणैर् अप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः, प्राणैरप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे—एतानि लक्षणानि।

Verse 21

गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः

गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता, स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः—गुणाः।

Verse 22

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता, बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता—सदाचारलक्षणम्।

Verse 23

उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां

उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां।