Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
अध्यायेऽस्मिन् सप्तदिनान्तर्गतं राज्ञः सैन्यप्रयाणस्य राणदीक्षाविधानं क्रमशः प्रदर्श्यते। प्रथमं विष्णु-शिव-गणेशपूजा, ततः दिनानुसारं दिक्पाल-रुद्र-ग्रह-आश्विनादीनां शान्तिः, मार्गे देवताभ्यः बलिदानं, रात्रौ भूतादिभ्यः समर्पणं च। मन्त्रप्रधानस्वप्नकर्मणा शुभाशुभनिमित्तपरिक्षा कृत्वा षष्ठे दिने विजय-स्नानाभिषेकौ, सप्तमे त्रिविक्रमपूजा, नीराजनपूर्वकं शस्त्र-यानानां संस्कारः, रक्षापाठाश्च; गज-रथ-अश्व-धुर्येषु आरूढो राजा न पश्येद् अनुवर्तिनम्। उत्तरार्धे धनुर्वेद-राजनीतिः—कूटयुद्धोपायाः, व्यूहभेदाः (पश्वङ्ग-आकारादयः), गरुड-मकर-चक्र-श्येन-अर्धचन्द्र-वज्र-शकट-मण्डल-सर्वतोभद्र-सूचीप्रमुखाः रचनाः, पञ्चविधसेनाविभागः। रसदविघ्नस्य दोषः, राज्ञः स्वयुद्धनिषेधः, पङ्क्त्यन्तराल-भेदन-युक्तयः, ढालधारि-धनुर्धर-रथादीनां कार्यविभागः, भूभागानुसारं दलनियोगः, उत्साहवर्धनदानानि, वीरमरणस्य धर्मतत्त्वं च। अन्ते नियमाः—पलायमानान्, निरायुधान्, शरणागतान्, अव्यापृतान् न हन्यात्; स्त्रीरक्षां कुर्यात्; जयानन्तरं देशाचारान् मानयेत्; लाभं सम्यग्विभजेत्; सैनिककुटुम्बान् पालयेत्—इति धर्मराज्ञः विजयहेतुरियं राणदीक्षा इति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः
इत्याग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—रणदीक्षा। पुष्कर उवाच—यात्राविधानपूर्वं साङ्ग्रामिकं विधिं वक्ष्ये, यदा सप्ताहेन महीपतेर्यात्रा भविष्यति॥
Verse 2
पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्
पूजनीयो हरिः शम्भुश्च, मोदकाद्यैर्विनायकः। द्वितीयेऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनव्रतं चरेत्॥
Verse 3
शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च
शय्यायां वा तदग्रे वा देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत्—“नमः शम्भोस्त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च” इति॥
Verse 4
वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन
“नमो वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः” इति उक्त्वा संविशेत्। “भगवन् देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन” इति च॥
Verse 5
इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्
इष्टानिष्टफलानि मे ब्रूहि, स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत। इति पृष्टे पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्—“यज्जाग्रतो दूरमिति।”
Verse 6
तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्
तृतीयेऽहनि दिक्पालान् तान् रुद्रान् दिक्पतीन् यजेत्। चतुर्थेऽह्नि ग्रहान् यजेत्, पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्॥
Verse 7
मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः
मार्गे या देवतास्तासां नद्यादीनाञ्च पूजनम्। दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानां तथा बलिः॥
Verse 8
रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः
रात्रौ भूतगणानां च वासुदेवादिपूजनम्। भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः॥
Verse 9
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः। नारायणोऽब्जजो विष्णुर्नारसिंहो वराहकः॥
Verse 10
शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः
शिवः ईशः तत्पुरुषश्चैव ह्यघोरः; रामः सत्यजश्च—एते सूर्यसोमयोर्नामानि; तथा कुजः (मङ्गलः) च, चन्द्रजः बुधः, जीवो बृहस्पतिः, शुक्रः, शनैश्चरश्च ग्रहदेवताः।
Verse 11
राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः
राहुः केतुः गणपतिः सेनानी च; चण्डिका ह्युमालक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा; ब्रह्माणीप्रमुखाश्च गणाः—एते स्मरणीयाः/आह्वेयाः।
Verse 12
रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे
रुद्राः इन्द्रादयश्च देवाः, वह्निः, नागाः, तार्क्ष्यः, अपरे सुराश्च—दिव्ये, अन्तरीक्षे, भूमौ च स्थिताः—मे विजयाय भवन्तु।
Verse 13
मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः
रणे शत्रून् मर्दयन्तु, उपहारकं सम्प्रगृह्य; अहं सपुत्रमातृभृत्यः, हे देवाः, वः शरणं गतः।
Verse 14
तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं
“तत्पुरत इति ख-पाठः; रात्रावित्यादिरन्यः पाठः। ‘सत्यज’ इत्यन्तः ग-पुस्तके नास्ति। ‘मर्दयन्तु च मे शत्रून्’ इति घ-ञ-पाठः। ‘अवन्तु मां, स्वभृत्योऽहम्’ इति ज-ट-पाठः। ‘चामूनां पृष्ठतो गत्वा, रिपुनाशा नमोऽस्तु वः; विनिवृत्तः प्रदास्यामि, दत्तादभ्यधिकं बलिम्’ इति।”
Verse 15
षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं
षष्ठेऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं, अभिषेकविधिना समं चाभिषेकः कार्यः। यात्रादिने सप्तमे त्रिविक्रमं (विष्णुं) पूजयेत्॥
Verse 16
नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्
नीराजनोक्तमन्त्रैश्च आयुधं वाहनं च यजेत्। ‘पुण्याह’ ‘जय’ इति शब्दैः सह एतन्मन्त्रं यथाविधि नಿಶामयेत्॥
Verse 17
दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव
दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्तु आयुर्दाः सुरास्ते। देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं; देवयात्रा तव एषा भवतु॥
Verse 18
रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत
‘रक्षन्तु देवताः सर्वाः’ इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत्। सशरञ्चापं गृहीत्वा ‘धनुर्नाग’ इति मन्त्रतः जपन्॥
Verse 19
तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्
‘तद्विष्णोः’ इत्यादि मन्त्रं जप्त्वा, ततः रिपुमुखे पदं दद्यात्। प्राच्यादिक्रमात् द्वात्रिंशद्दिक्षु दक्षिणं पदं न्यसेत्॥
Verse 20
नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्
नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश्च क्रमशोऽऽरुहेत्। आरुह्य वाद्यसमेतो गच्छेत्, पृष्ठतो नावलोकयेत्॥
Verse 21
क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्
क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत्, पूजयेद्देवता द्विजान्। परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्॥
Verse 22
राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु
राज्यं प्राप्य नृपो देवेशं देशपालांश्च पालयेत्। देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु॥
Verse 23
नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः
विदेशं प्राप्य तद्देश्यान् नावमानयेत्; स्वपुरं पुनरागत्य पृष्ठतो रिपुनाशं यथाविधि कुर्यात्। ‘जित्वा शत्रुं प्रदास्यामि’ इति; एता जैत्रा यात्राः। प्राप्तविदेशस्तु देशाचारं पालयेत्। जयं प्राप्य पार्थिवो देवानर्चयेद् दानानि च दद्यात्॥
Verse 24
द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं
द्वितीयेऽहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा। स्नपयेद्गजमश्वादि, यजेद्देवं नृपसिंहकम्॥
Verse 25
छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः
निशि छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि च तथा गणान् पूजयेत्। प्रातः नृसिंहकं सम्यक् पूजित्वा वाहनाद्यशेषं सर्वं न च्यवयेत्॥
Verse 26
पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्
पुरोधसा हुतं कृत्वा वह्निं पश्येत्। हुत्वा द्विजान् यजेत्। सशरं चापं गृहीत्वा गजाद्यारुह्य निःसरन् व्रजेत्॥
Verse 27
देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्
यत्र देशे शत्रूणामदृश्यः स्यात् तत्र प्रकृतिकल्पनां कुर्यात्। अल्पान् संहतानिव योधयेत्, बहून् च यथाकामं विस्तारितान् दर्शयेत्॥
Verse 28
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः
अल्पानां बहुभिः सह संयोगे ‘सूचीमुखम्’ अनीकं भवेत्। व्यूहाः द्विविधाः कीर्तिताः—प्राण्यङ्गरूपाश्च द्रव्यरूपाश्च॥
Verse 29
गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च
गरुडो मकरव्यूहश्चक्रः श्येनस्तथैव च। अर्धचन्द्रश्च वज्रश्च शकटव्यूह एव च॥
Verse 30
मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना
मण्डलव्यूहः, सर्वतोभद्रव्यूहः, सूचीव्यूहश्च—एते, हे नराः। सर्वेषां व्यूहानां च सैन्यस्य कल्पना पञ्चधा भवति।
Verse 31
द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्
पक्षौ द्वौ, अनुपक्षौ द्वौ; पञ्चमं चावश्यं भवेत्। एकेन वा द्वाभ्यां भागाभ्यां यथायोग्यं युद्धमाचरेत्।
Verse 32
भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्
तेषां रक्षार्थमेव भागत्रयं स्थापयेत्। राज्ञः कर्हिचिदपि न व्यूहकल्पना कार्या (अनावश्यकतया)।
Verse 33
मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः
मूलच्छेदे विनाशः स्यात्। नृपः स्वयन्न युध्येत्; महीपतिः सैन्यस्य पश्चात् क्रोशमात्रे तिष्ठेत्।
Verse 34
भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते
तत्र भग्नसन्धारणं योधानां कर्तव्यत्वेन परिकीर्तितम्। प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते।
Verse 35
न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं
व्यूहप्रकल्पने योद्धान् नातिसंहतान् न चातिविरलान् स्थापयेत्, यथा तेषाम् आयुधानां परस्परं सम्मर्दो न स्यात्।
Verse 36
भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा
परानीकं भेत्तुकामः संहतैरेव सैन्यैर्भेदयेत्; तथा भेदरक्षणार्थं परेणापि संहताः पङ्क्तयः कर्तव्याः।
Verse 37
व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज
इच्छया परव्यूहेषु भेदावहं व्यूहं कुर्यात्; तथा, हे द्विज, गजस्य पादरक्षार्थं चत्वारो योद्धारः नियुक्तव्याः।
Verse 38
रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे
रथस्याश्वाश्चत्वारः स्युः, तस्य समं च चर्मिणः; धन्विनश्च चर्मिभिस्तुल्याः, रणे पुरस्ताच्चर्मिणः स्थापनीयाः।
Verse 39
पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता
पृष्ठतो धन्विनः स्थाप्याः, तेषां पश्चात् तुरगा रथाश्च; रथानां पश्चात् कुञ्जराः दातव्याः, हे पृथिवीक्षिता।
Verse 40
पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं
पदाति-कुञ्जर-अश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः कार्यम्। शूराः प्रमुखतो देयाः, स्कन्धमात्रप्रदर्शनादपि।
Verse 41
कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः
भीरुसङ्घेन कर्तव्यं शत्रुविद्रावकारकम्। पुरस्ताद् दारयन्ति ते, तस्माद् भीरवः पुरो न देयाः।
Verse 42
प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः
रणे भीरून् प्रोत्साहयन्त्येव शूराः पुरस्थिताः। प्रांशवः शकुनाशाश्च ये चाजिह्मेक्षणा नराः।
Verse 43
संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः
संहतभ्रूयुगाः क्रोधना कलहप्रियाः। नित्यহृष्टाः प्रहृष्टाश्च शूरा ज्ञेयाश्च कामिनः।
Verse 44
संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्
संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया। प्रतियुद्धं गजानां च तोयदानादिकं च यत्।
Verse 45
शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं
शत्रुद्रावकारणमिति केषुचित् पाठेषु, जिह्मेक्षणा इति च; अन्यत्र वलापनयनक्रिया इति पठ्यते। सर्वथा रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यरक्षणार्थं च आयुधानयनं पत्तिकर्म विधीयते।
Verse 46
भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते
संहतानां च चर्मिणां कर्म भेदनं कीर्तितम्। युद्धे धन्विनां तु विमुखीकरणं तथैव कर्मोच्यते।
Verse 47
दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते
दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते। त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते।
Verse 48
भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते
सङ्गते संहतानां भेदनं, भेदानामपि संहतिः। प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश्चापि विधीयते।
Verse 49
पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता
पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा। सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता।
Verse 50
एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः
एवं व्यूहः सम्यग्विरच्यते—पृष्ठे दिवाकरं स्थापयेत्; तथा चानुलोमक्रमेण शुक्रं शनैश्चरं दिक्पालान् मृदुमारुतांश्च विन्यसेत्।
Verse 51
योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च
सर्वान् योधान् नामगोत्रावदानैः समुत्तेजयेत्; विजये भोगलाभं, मरणे च स्वर्गप्राप्तिं प्रतिज्ञापयेत्।
Verse 52
जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः
जित्वा रिपून् भोगसम्प्राप्तिः; मृतस्य च परा गतिः। स्वामिपिण्डस्य निष्कृतिः; नास्ति युद्धसमा गतिः।
Verse 53
शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः
शूराणां रक्तस्रावेण ते पापानि त्यजन्ति; रणे च धातादिदुःखसहनं तत् परमं तपः, हे परन्तप।
Verse 54
वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां
सहस्राणि वराप्सरसः रणे मृतं शूरं यान्ति; भग्नानां निवर्तिनां तु स्वामी सुकृतमादत्ते।
Verse 55
ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये
ब्रह्महत्याफलं तेषां पदे पदे तथा प्रोक्तम्। सहायान् त्यक्त्वा यो गच्छेत् एकाकी, तस्य विनाशाय देवाः प्रवर्तन्ते॥
Verse 56
अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः
अनिर्वर्तिनां शूराणाम् अश्वमेधफलं प्रोक्तम्। धर्मनिष्ठे नृपे जयः; समैः समाः योद्धव्याः॥
Verse 57
गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः
गजाद्यैश्च गजाद्याश्च पलायिनो न हन्तव्याः। न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश्च अशस्त्राः प्रतितादयः॥
Verse 58
शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्
शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने। दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्॥
Verse 59
बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः
बाहू प्रगृह्य विक्रोशेत्—“भग्ना भग्नाः परे” इति। प्राप्तं मित्रबलं भूरि, नायकोऽत्र निपातितः॥
Verse 60
सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते
सेनानी निहते तथा भूपतौ च विप्लुते, विद्रुतानां योधानां पुरतः प्रहारो विधीयते।
Verse 61
धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः
धर्मज्ञ, धूपा देयाः, तथा परममोहनाः पदार्थाः; पताकाश्च सम्भारो वादित्राणां च भयावहः कर्तव्यः।
Verse 62
सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे
युद्धे विजयम् आसाद्य देवान् विप्रांश्च सम्यक् पूजयेत्; अमात्येन कृते रणेऽपि राजगामीनि रत्नानि नृपाय नयेत्।
Verse 63
तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्
तस्य स्त्रियो न केनापि हन्याः; परस्त्रियश्च रक्ष्याः। रणे मुक्तं शत्रुं प्राप्य पुत्रवत् परिपालयेत्।
Verse 64
पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं
पुनस्तेन न योद्धव्यम्; देशाचारादीन् पालयेत्। ततः स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे शुभे काले गृहम् प्रविशेत्।
Verse 65
देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च
देवादिपूजनं कुर्यात्, योधकुटुम्बकं रक्षेत्; प्रावाप्तैः सम्यग् संविभागं भृत्यजनस्य च कुर्यात्।
Verse 66
रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा
रणादीक्षा मयोक्ता ते; नृपतेः जयाय ध्रुवा।
Frequently Asked Questions
It prescribes a day-wise consecration: worship of Hari-Śambhu-Vināyaka; Dikpāla rites and ritual sleep with dream-mantras; further quarter-guardian/Rudra worship; Graha worship; Aśvin worship; then vijaya-snāna with abhiṣeka; and finally yātrā-day worship of Trivikrama with nīrājana consecration of weapons and vehicles.
The chapter invokes Viṣṇu and his forms (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna, Aniruddha, Narasiṃha, Varāha), Śiva and Rudra-forms, Gaṇapati, Dikpālas, Grahas (Sun, Moon, Mars, Budha, Bṛhaspati, Śukra, Śani, plus Rāhu and Ketu), the Aśvins, Devīs (Caṇḍikā, Umā, Lakṣmī, Sarasvatī, Durgā, Brahmāṇī-gaṇas), Nāgas, and Garuḍa.
It lists Garuḍa, Makara, Cakra, Śyena, Ardhacandra, Vajra, Śakaṭa, Maṇḍala, Sarvatobhadra, and Sūcī formations, while also classifying vyūhas as living-limb-shaped and object-based.
It prohibits killing fugitives, noncombatants/spectators, the unarmed, and those who surrender; mandates protection of women (one’s own and the enemy’s); and instructs humane protection of a released/surrendered enemy like a son, alongside honoring local customs after victory.
It sacralizes statecraft and warfare by embedding them in worship, mantra, and restraint, presenting victory as dharma-aligned action and framing disciplined courage, protection of the vulnerable, and post-war charity as spiritually meritorious conduct.