Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
अध्यायः स्वप्नाध्यायानन्तरं शकुनविचारं प्रवर्तयति। पुष्करः राजधर्मे गृहकर्मणि चोपयोगिनः सार्वजनिकान् दर्शन-सम्पर्क-शकुनान् वर्णयति। अशुभदर्शनानि द्रव्याणि जनाश्च—अङ्गारः पङ्कः चर्म-केशादि, मलिनवर्गाः, भग्नभाजनानि, कपालास्थीनि—तथा कर्कशकोलाहलयुक्तानि वाद्यानि शब्दाश्च दूषकाः। दिशानुसारं ‘आगच्छ’ ‘गच्छ’ इत्यादि वाक्यानां शुभाशुभत्वं, पृष्ठतः पुरतः चोक्ते भेदः, तथा ‘क्व गच्छसि, तिष्ठ, मा गाः’ इत्यादि मृत्युपूर्वसूचकवाक्यानि निर्दिश्यन्ते। रथादिविघ्नः, शस्त्रभङ्गः, शिरोऽभिघातः, यन्त्रपतनादयः अपि निन्दिताः। तदुपशमनाय हरिपूजन-स्तोत्रं विधीयते; ततः पुनः शकुनद्वयेन निश्चयः कृत्वा प्रतिकूल-निवारककर्मणा प्रवेशः। अन्ते श्वेतवस्तूनि पुष्पाणि पूर्णकुम्भः गावः अग्निः सुवर्णरजत-रत्नानि, घृत-दधि-दुग्धाद्यन्नानि, शङ्खः इक्षुः, शुभवाक्यं भक्तिगीतं च शुभशकुनरूपेण कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वप्नाध्यायी नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च
इत्याग्नेये महापुराणे स्वप्नाध्यायी नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथ एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः शकुनानि। पुष्कर उवाच—औषधानि च युक्तानि, धान्यं कृष्णमशोभनं, कार्पासं तृणशुष्कं च, गोमयं वै धनानि च।
Verse 2
अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं अयः पङ्कं चर्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं
अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं। अयः पङ्कं चर्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं॥
Verse 3
चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्यकादीनि वै मृतं
चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः। गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्यकादीनि वै मृतम्॥
Verse 4
तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं अशस्तो वाद्यशब्दश् च भिन्नभैरवझर्झरः
तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं। अशस्तो वाद्यशब्दश्च भिन्नभैरवझर्झरः॥
Verse 5
एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः गच्छेति पश्चाच्छब्दो ऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः
एहीति पुरतः स्थिते प्रशस्यते, न पृष्ठतः। पृष्ठतः स्थितस्य तु ‘गच्छ’ इति शब्दो युक्तः; पुरतः स्थिते ‘गच्छ’ इति प्रयोगो निन्दितः।
Verse 6
क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश् च ध्वजादिगः
‘क्व यासि, तिष्ठ, मा गच्छ’ इति वाक्यानि; तत्र गतस्य च अनिष्टशब्दा मृत्युलक्षणं भवन्ति। तथा क्रव्यादाः, ध्वजादिसम्बद्धा अपि निमित्तानि मृत्युप्रदर्शकानि।
Verse 7
स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च शिरोघातश् च द्वाराद्यैश्च्छत्रवासादिपातनं
वाहनानां स्खलनं, शस्त्रभङ्गश्च, शिरोघातः; द्वारादीनां पतनं, छत्रवासादिपातनं च—एतानि सर्वाण्यपि अमङ्गलदुर्घटनानि।
Verse 8
हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद्गृहं
हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य अमङ्गलं नश्यति। ततः द्वितीयं निमित्तं दृष्ट्वा तद्विरुद्धेनोपायेन गृहं प्रविशेत्।
Verse 9
श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः
श्वेतानि, सुमनसः, श्रेष्ठजनाः, पूर्णकुम्भश्च—एते महाशुभाः। तथा मांसं मत्स्याश्च, दूरश्रुतशब्दाः, एकाकी वृद्धः, ध्वजयुक्तः पशुश्च—एतेऽपि परमशुभनिमित्तानि।
Verse 10
गावस्तरङ्गमा नागा देवश् च ज्वलितो ऽनलः दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं
गावः तरङ्गमाः नागाः देवश्च ज्वलितोऽनलः । दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यं च रत्नकम् ॥ (एते स्वप्नशकुनार्था वस्तूनि निर्दिष्टानि)
Verse 11
वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्ग आयुधखड्गकं छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं
वचा सिद्धार्थकौषध्यो मुद्ग आयुधखड्गकम् । छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितम् ॥
Verse 12
फलं घृटं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं शङ्खं इक्षुः शुभं वाक्यं भक्तवादितगीतकं
फलं घृतं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकम् । शङ्खम् इक्षुः शुभं वाक्यं भक्तवादितगीतकम् ॥ (एतानि शुभानि)
Verse 13
गुडसर्पौ चेति ग , घ , ञ च गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश् च मानसी एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः
गुडसर्पौ चेति ग घ ञ च गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश्च मानसी । एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः ॥
Frequently Asked Questions
It lists defiling/ritually unsuitable substances and persons (e.g., broken vessels, skulls/bones, mud/leather/hair, certain stigmatized groups), discordant sounds, alarming speech-omens, and practical mishaps like stumbling vehicles or broken weapons.
The chapter prescribes worship and praise of Hari (Viṣṇu) to destroy inauspiciousness, then advises observing a second confirming sign and entering/acting in a manner contrary to the omen to neutralize it.