Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
अत्र भगवानग्निः राजायुध-धनविषयात् निवर्त्य वास्तुशास्त्रेण देश-निवासव्यवस्थां निरूपयति। वर्णानुरूपभूमिवर्णाः (श्वेत-रक्त-पीत-कृष्ण) तथा गन्ध-रसादिभिः परीक्षया भूमेर्निदानात्मकं चयनं दर्शयति। ततः कुशादिभिः पूजनं, ब्राह्मणसम्मानः, खननसंस्कारारम्भश्च विधीयते। मुख्यं तु चतुःषष्टिपदवास्तुमण्डलम्—मध्यचतुष्के ब्रह्मा, दिक्षु कोणेषु च देवतानां प्रभावाणां च विन्यासः, रोग-क्षयादिदोषकरशक्तयः अपि निर्दिष्टाः। नन्दा, वासिष्ठी, भार्गवी, काश्यपी इति मन्त्ररूपैः प्रतिष्ठा, भूमिपुरगृहाधिपत्येन गृहं सजीवपवित्रक्षेत्रं भवति। अनन्तरं वृक्षारोपणस्य दिग्विधानम्, ऋतुनिवासोपदेशः, कृषिविधयः—सिंचनमिश्रणानि, अनावृष्टौ परिचर्या, फलपातप्रशमनं, जातिविशेषोपचाराश्च—इति वास्तु-याग-पर्यावरणं धर्मतन्त्रेणैक्यं नीयते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वास्तुलक्षणं अग्निर् उवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम्
इति श्रीआग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा-नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—वास्तुलक्षणम्। अग्निरुवाच—विप्रादीनां वर्णानां यथाक्रमं श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा च भूमिवर्णा इह विस्तरेण प्रवक्ष्यामि।
Verse 2
घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश् च भूः मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात्
घृतं रक्तं अन्नं मद्यं च गन्धाढ्यानि; वसतः स्वभावतः भूश्च गन्धवती। उपरसा अम्लादयः क्रमात् प्रवर्तन्ते; मधुरः कषायश्च रसौऽपि सन्ति।
Verse 3
कुशैः शरैस् तथाकाशैर् दूर्वाभिर्या च संश्रिता प्रार्च्य विप्रांश् च शिःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत्
कुशैः शरैस्तथाकाशैर्दूर्वाभिश्च यया च संश्रिता। सम्यक् प्राच्र्य ततः विप्रान् सम्मान्य शिःशल्पां खातपूर्वं तु कल्पयेत्॥
Verse 4
चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्यमा
चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः। प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्यमा॥
Verse 5
दक्षिणेन विवस्वांश् च मित्रः पश्चिमतस् तथा उदङ्महीधरश् चैव आपवत्सौ च वह्निगे
दक्षिणेन विवस्वांश्च मित्रः पश्चिमतस्तथा। उदङ्महीधरश्चैव आपवत्सौ च वह्निगे॥
Verse 6
सावित्रश् चैव सविता जयेन्द्रौ नैरृते ऽम्बुधौ भ्राजते स्थितमिति छ , ज च भवेदिति ग , घ च रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्वादौ कोणगाद्वहिः
नैरृतदिशि सावित्रः सविता च तथा जयोऽिन्द्रश्च; तत्रैवाम्बुधिर्भ्राजते च स्थितौ—इति पाठः। केषुचित् पाठभेदेषु ‘ज’ इति, अन्येषु ‘ग/घ’ इति च पठ्यते। वायव्ये रुद्रो व्याधिश्च। पूर्वादारभ्य कोणगत्या एते देवाः स्थापनीयाः।
Verse 7
महेन्द्रश् च रविः सत्यो भृशः पूर्वे ऽथ दक्षिणे गृहक्षतो ऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे
पूर्वदिशि महेन्द्रः रविः सत्यो भृशश्च; अथ दक्षिणदिशि गृहक्षतोऽर्यमाधृती च; वारुणे (पश्चिमे) गन्धर्वाश्चापि स्थिताः।
Verse 8
पुष्पदन्तो ऽसुराश् चैव वरुणो यक्ष एव च सौम्ये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस् तथा
पुष्पदन्तोऽसुराश्चैव वरुणो यक्ष एव च; सौम्ये सौम्यः भल्लाटः सोमश्च, अदितिर्धनदश्च तथा।
Verse 9
नागः करग्रहश् चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ
नागः करग्रहश्चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः; आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ।
Verse 10
पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश् च करग्रहः महेन्द्ररविसत्याश् च भृशो ऽथ गगनन्तथा
पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः; महेन्द्ररविसत्याश्च भृशोऽथ गगनं तथा (आह्वेयाः/स्थापनीयाः)।
Verse 11
पवनः पूर्वतश् चैव अन्तरीक्षधनेश्वरौ आग्नेये चाथ नैरृत्ये मृगसुग्रीवकौ सुरौ
पवनः पूर्वदिशि स्थितः; अन्तरीक्षः धनेश्वरः (कुबेरः) च विदिशासु; आग्नेये नैरृत्ये च मृगसुग्रीवकौ देवौ प्रतिष्ठितौ।
Verse 12
रोगो मुख्यश् च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ गृहक्षतो यमभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः
वायव्ये रोगो मुख्यश् च; दक्षिणे पुष्पवित्तदौ; तथा गृहक्षतो यमभृशौ, गन्धर्वो नागपैतृकश् च—एते दिशाव्यवस्थायां निर्दिष्टाः।
Verse 13
आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तो ऽसुरो जलं यक्ष्मा रोगश् च शोषश् च उत्तरे नागराजकः
आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ द्वारपालौ स्थितौ; पुष्पदन्तोऽसुरो जलं च; यक्ष्मा रोगश् च शोषश् च तत्रैव; उत्तरे तु नागराजकः।
Verse 14
मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश् च कुवेरकः नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्यौ च पूर्वतः
पूर्वाभिमुखे मुख्यो भल्लाटशशिनौ, अदितिः कुवेरकश् च; नागो हुताशः श्रेष्ठो वै, शक्रसूर्यौ च पूर्वतः स्मरणीयौ।
Verse 15
दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः पुष्पदन्तो ह्य् उदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः
दक्षे गृहक्षतः; आप्ये पुष्पः; आग्नेये सुग्रीव उत्तमः; उदग्द्वारि पुष्पदन्तः; भल्लाटः पुष्पदन्तकश् च सन्निधयः।
Verse 16
शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश् चरेत् नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह
शिलेष्टकादिविन्यासं कृत्वा मन्त्रैः पूर्वं सुरान् समर्च्य ततः पूजां चरेत्। नन्दे वासिष्ठे ‘नन्दय’ इति जपेत्, वसुभिः प्रजया सह॥
Verse 17
भृगुरिति ज नागो हुताशनः श्रेष्ठ इति ख , छ च जये भार्गववदायादे प्रजानाञ्जयमाहवे पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां
‘भृगुरिति’ ‘नागः’ ‘हुताशनः’ ‘श्रेष्ठः’ इति च। जये भार्गवदायादे प्रजानां जयमाहवे; पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व माम्॥
Verse 18
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर् वृते
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम। सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर्वृते॥
Verse 19
रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमये
रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह। प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमये॥
Verse 20
सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे कश्यपि रम्यतां पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते
सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे कश्यपि रम्यताम्। पूजिते परमाचार्यैर्गन्धमाल्यैरलङ्कृते॥
Verse 21
भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां अव्यङ्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते
भवभूतिकरे देवि भार्गवि, अस्मिन् गृहे रम्यतां निवस। अव्यङ्ग्यं पूर्णं चाक्षतं मुनिरङ्गिरसः सुते, मङ्गलचिह्नतया समर्प्यताम्।
Verse 22
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्टाङ्कारयम्यहं देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे
इष्टके, त्वं इष्टं प्रयच्छ; अहं तव प्रतिष्ठां कारयामि—देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे।
Verse 23
मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव गृहप्रवेशे ऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत्
मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव; गृहप्रवेशेऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत्।
Verse 24
उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राक् स्याद् गृहादितः उदुम्वरश् च याम्येन पश्चिमे ऽश्वत्थ उत्तमः
उत्तरेण शुभः प्लक्षः, प्राक् गृहादितो वटः; याम्येनोदुम्बरश्च, पश्चिमेऽश्वत्थ उत्तमः।
Verse 25
वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासं गृहे शुभं सायं प्रातस्तु घर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे
वामभागे तथोद्यानं कुर्यात्; गृहे वासः शुभः। घर्माप्तौ सायं प्रातश्च, शीतकाले दिनान्तरे।
Verse 26
वर्षारात्रे भुयः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः विडङ्गघृटसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा
वर्षारात्रिषु पुनः शोषे च रोपितद्रुमाः सेक्तव्याः। विडङ्गघृतसंयुक्तैः शीतवारिभिः सेचयेत्॥
Verse 27
फलनाशे कुलत्थैश् च माषैर् मुद्गैस्तिलैर् यवैः विप्राणां जयमावहेति ख गन्धमाल्यैर् अलङ्कृतैर् इति ग , छ च घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय दर्वदा
फलनाशे कुलत्थैर्माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैश्च ‘विप्राणां जयमावहे’ इति जपन् गन्धमाल्यैरलङ्कृतः। घृतशीतपयःसेकश्च फलपुष्पार्थं दर्वदा॥
Verse 28
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः आविकाजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च
मत्स्याम्भसा तु सेकेन शाखिनां वृद्धिर्भवति। आविकाजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च प्रक्षिपेत्॥
Verse 29
गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदं
गोमांसमुदकं चैतत् सप्तरात्रं निधापयेत्। तदुत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः॥
Verse 30
मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनं
मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते। प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनम्॥
Verse 31
खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्धनं विडङ्गमत्स्यमांसाद्भिः सर्वेषु दोहदं शुभं
सर्वेषु दोहदेषु खर्जूरनारिकेलादयः लवणोदकयुक्ताः पोषणवृद्धिं कुर्वन्ति। तथा विडङ्गमत्स्यमांसैः सह दोहदतृप्तिः शुभा भवति।
Frequently Asked Questions
The vāstu engineering blueprint: constructing the 64-square maṇḍala with Brahmā in the central four squares, followed by a dense directional devatā-vinyāsa (including protective and disease-related placements), plus prescribed rites (iṣṭakā-pratiṣṭhā, śilānyāsa, gṛhapraveśa) and directional landscaping rules.
It makes dwelling a sādhana: the home is ritually installed as a dharmic microcosm where space, deities, purity, and daily life are harmonized—supporting prosperity, protection, and disciplined living conducive to higher aims.