Adhyaya 218

Verse 1

वलिङ्गाय नामलिङ्गायेति ख , छ च नमो ऽनागतलिङ्गायेत्यादिः देवानुगतलिङ्गिने इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति परमात्मा परंविभो इति ज अथाष्टादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजाभिषेककथनं अग्निर् उवाच पुष्करेण च रामाय राजधर्मं हि पृच्छते यथादौ कथितं तद्वद्वशिष्ट कथयामि ते

[पाठान्तराणि] ‘वलिङ्गाय नामलिङ्गाय’ इति ख-छ-पाठः; ‘नमोऽनागतलिङ्गाय’ इत्यादि। अन्ते ‘देवानुगतलिङ्गिने’ इति पाठो ज-पुस्तके नास्ति; ज-पुस्तके ‘परमात्मा परंविभो’ इति। अथाष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः—राजाभिषेककथनम्। अग्निरुवाच—पुष्करेण रामाय राजधर्मः पृष्टः; यथादौ कथितं तद्वद् वसिष्ठ, तेऽहं कथयामि।

Verse 2

पुष्कर उवाच राजधर्मं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मात् राजधर्मतः राजा भवेत् शत्रुहन्ता प्रजापालः सुदण्डवान्

पुष्कर उवाच—राजधर्मं प्रवक्ष्यामि सर्वेषां राजधर्माणां श्रेष्ठतमम्। राजा शत्रुहन्ता प्रजापालः सुदण्डवान् भवेत्।

Verse 3

पालयिष्यति वः सर्वान् धर्मस्थान् व्रतमाचरेत् संवत्सरं स वृणुयात् पुरोहितमथ द्विजं

स वः सर्वान् धर्मस्थान् पालयिष्यति, व्रतम् आचरेत्। संवत्सरपर्यन्तं द्विजं पुरोहितं वृणुयात्।

Verse 4

मन्त्रिणश्चाखिलात्मज्ञान्महिषीं धर्मलक्षणां संवत्सरं नृपः काले ससम्भारो ऽभिषेचनं

अखिलात्मज्ञान् मन्त्रिणः, धर्मलक्षणां महिषीं च समाश्रित्य, नृपः काले संवत्सरानन्तरं ससम्भारम् अभिषेचनं कुर्यात्।

Verse 5

कुर्यान्मृते नृपे नात्र कालस्य नियमः स्मृतः तिलैः सिद्धार्थकैः स्नानं सांवत्सरपुरोहितौ

मृते नृपे कुर्यात् कर्म; अत्र कालस्य नियमो न स्मृतः। तिलैः सिद्धार्थकैश्च स्नानं; सांवत्सरपुरोहितयोः विधिः।

Verse 6

घोषयित्वा जयं राज्ञो राजा भद्रासने स्थितः अभयं घोषयेद् दुर्गान्मोचयेद्राज्यपालके

राज्ञो जयम् उद्घोष्य राजा भद्रासने स्थितः। अभयं घोषयेत्, दुर्गेभ्यश्च बन्धनस्थांश्च मोचयेत्, राज्यपालकान् च विमोचयेत्॥

Verse 7

पुरोधसाभिषेकात् प्राक् कार्यैन्द्री शान्तिरेव च उपवास्यभिषेकाहे वेद्यग्नौ जुहुयान्मनून्

पुरोधसाभिषेकात् प्राक् कार्यैन्द्री शान्तिरेव च। उपवास्याभिषेकाहे वेद्यग्नौ जुहुयान् मनून्॥

Verse 8

राजा हरिति छ , ख , घ , ज , ञ , ट च पुरोहितमथर्त्विजमिति ख , घ , छ , ज , ट च जुहुयादमूनिति ङ वैष्णवानैन्द्रमन्त्रांस्तु सावित्रीन् वैश्वदैवतान् सौम्यान् स्वस्त्ययनं शर्मायुष्याभयदान्मनून्

राजा पुरोहितमथर्त्विजं च नियोजयेत्, ततः अमून् मनून् जुहुयात्। वैष्णवान् ऐन्द्रमन्त्रान्, सावित्रीन्, वैश्वदैवतान्, सौम्यान्, स्वस्त्ययनं च—शर्मायुष्याभयदायिनः॥

Verse 9

अपराजिताञ्च कलसं वह्नेर्दक्षिणपार्श्वगं सम्पातवन्तं हैमञ्च पूजयेद्गन्धपुष्पकैः

वह्नेर्दक्षिणपार्श्वगं अपराजितां कलशं सम्पातवन्तं हैमं च पूजयेत्। गन्धपुष्पकैः सम्यक् अर्चयेत्॥

Verse 10

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश् च हुताशनः

प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तजाम्बूनदप्रभः। रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश्च हुताशनः॥

Verse 11

अनुलोमः सुगन्धश् च स्वस्तिकाकारसन्निभः प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः

अनुलोमगतिः सुगन्धिश्च स्वस्तिकाकारसन्निभः। प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः॥

Verse 12

न व्रजेयुश् च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधयेन्नृपः

न व्रजेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः। तावन्मूर्धानं शोधयेन्नृपः पर्वताग्रमृदा॥

Verse 13

वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात् इन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात्

वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात्। इन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात्॥

Verse 14

करिदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणन्तु तथा भुजं वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामञ्चैव तथा भुजं

करिदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणं तथा भुजं। वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामं चैव तथा भुजं॥

Verse 15

सरोमृदा तथा पृष्ठमुदरं सङ्गमान् मृदा नदीतटद्वयमृदा पार्श्वे संशोधयेत्तथा

सरोमृदा तथा पृष्ठमुदरं सङ्गमान्मृदा। नदीतटद्वयमृदा पार्श्वे संशोधयेत्तथा॥

Verse 16

वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते यज्ञस्थानात्तथैवोरू गोस्थानाज्जानुनी तथा

राज्ञः कटिशौचं वेश्याद्वारमृदा विधीयते। ऊरू यज्ञस्थानमृदा, जानुनी गोस्थानमृदा शुद्ध्येताम्॥

Verse 17

अश्वस्थानात्तथा जङ्घे रथचक्रमृदाङ्घ्रिके मूर्धानं पञ्चगव्येन भद्रासनगतं नृपं

अश्वस्थानमृदा जङ्घे, रथचक्रमृदा पादस्पृष्टमृदा चाङ्घ्रिके। भद्रासनगतं नृपं मूर्ध्नि पञ्चगव्येनाभिषिञ्चेत्॥

Verse 18

अभिषिञ्चेदमात्यानां चतुष्टयमथो घटैः चन्द्रालयमृदेति ज सरोमृदेत्यादिः संशोधयेत्तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्राहणः

अथामात्यानां चतुष्टयं घटैः अभिषिञ्चेत्। (चन्द्रालयमृदेति सरोमृदेत्यादि-पाठाः संशोधनीयाः; ‘तथेत्यन्तः’ ज-पुस्तके नास्ति।) पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्राह्मणः प्रवर्तेत्॥

Verse 19

रूप्यकुम्भेन याम्ये च क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमगेन च

याम्ये रूप्यकुम्भेन क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः। पश्चिमगेन च ताम्रकुम्भेन दध्ना वैश्यः (कुर्यात्)॥

Verse 20

मृण्मयेन जलेनोदक् शूद्रामात्यो ऽभिषिचयेत् ततो ऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृचप्रवरो द्विजः

मृण्मयेन जलेन उदक् शूद्रामात्योऽभिषिचयेत्। ततो नृपतेरभिषेकं बह्वृचप्रवरो द्विजः कुर्यात्॥

Verse 21

कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगश् च कुशोदकैः सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः

विप्रः मधुना कर्म कुर्यात्; छन्दोगः कुशोदकैः। तथा पुरोहितोऽपि विधिं गत्वा सम्पातवन्तं कलशं संस्कुर्यात्॥

Verse 22

विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्तिताः

विधाय कर्म वह्निरक्षां च सदस्येषु यथाविधि कुर्यात्। राजश्रियाभिषेके ये मन्त्राः परिकीर्तिताः तान् जपेत् प्रयुञ्जीत वा॥

Verse 23

तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वनैस् तथा ततः पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूलन्तदेव तु

तैस्तु महाभाग ब्राह्मणेभ्यः स्वनैः सम्यग् दद्यात्। ततः पुरोहितो वेदिमूलं गच्छेत् तदेव तु॥

Verse 24

शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत् या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्त्वेति गन्धकैः

शतच्छिद्रेण सौवर्णपात्रेणाभिषेचयेत्। ‘या ओषधीः’ ‘ओषधीभिः’ ‘रथे’ इत्यादि मन्त्रान् उक्त्वा गन्धकैः सह॥

Verse 25

पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः रत्नैर् आशुः शिशानश् च ये देवाश् च कुशोदकैः

पुष्पैः ‘पुष्पवती’ इति, वीजकैः ‘ब्राह्मणे’ इति च। रत्नैः ‘आशुः’ ‘शिशानश्’ इति, कुशोदकैश्च देवान् आवाहयेत्॥

Verse 26

यजुर्वेद्यथर्ववेदी गन्धद्वारेति संस्पृशेत् शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर् द्विजाः

यजुर्वेद्यथर्ववेदी च “गन्धद्वार” इति मन्त्रं जपन् देहं संस्पृशेत्। रोचनया शिरः कण्ठं च स्पृशेत्, सर्वतीर्थोदकैः शुद्धिं कुर्यात्, हे द्विजाः।

Verse 27

गीतवाद्यादिनिर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः

गीतवाद्यादिनिर्घोषैः चामरव्यजनादिभिः सत्कारैश्च सह, सर्वौषधिमयं कुम्भं नृपाग्रतः धारयेयुः।

Verse 28

तं पश्येद्दर्पणं राजा घृतं वै मङ्गलादिकं अभ्यर्च्य विष्णुं ब्रह्माणमिन्द्रादींश् च ग्रहेश्वरान्

विष्णुं ब्रह्माणं इन्द्रादींश्च ग्रहेश्वरान् सम्यगभ्यर्च्य, ततः राजा तं दर्पणं घृतं च मङ्गलादिकं पश्येत्।

Verse 29

वेदिमूलन्तथैव तु इरि ख दीपकैर् इति ङ यजुर्वेद्यथ ऋग्वेदी इति ङ ग्रहादिकानिति ख , ग , घ च व्याघ्रचर्मोत्तरां शय्यामुपविष्टः पुरोहितः मधुपर्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत्

तथैव वेदिमूले दीपकान् विधिना विन्यसेत्। ततः व्याघ्रचर्मोत्तरां शय्यामुपविष्टः पुरोहितः मधुपर्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत्।

Verse 30

राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चचर्मोत्तरं ददेत् ध्रुवाद्यैर् इति च विशेद् वृषजं वृषदंशजं

राज्ञो मुकुटबन्धं च पञ्चचर्मोत्तरं दद्यात्। ध्रुवादिमन्त्रान् जपन् ततः विशेत्, वृषजं वृषदंशजं च आवाहयन्।

Verse 31

द्वीपिजं सिंहजं व्याघ्रजातञ्चर्म तदासने अमात्यसचिवादींश् च प्रतीहारः प्रदर्शयेत्

तस्मिन्नासने द्वीपिसिंहव्याघ्रजातचर्म स्थापयेत्; प्रतीहारोऽमात्यसचिवादीन् च सम्यक् प्रदर्शयेत्।

Verse 32

गोजाविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्य् अन्यभूगोन्नमुख्यकैः

गोजाविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ पूजयित्वा, द्विजान् प्रार्च्य, अन्यैर्भूगोन्नमुख्यकैश्च पूजयेत्।

Verse 33

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाथ मन्त्रितं

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वा, अथ पृष्ठतः वृषमालभ्य, गां वत्सां च पूजयित्वा, मन्त्रितं कर्म कुर्यात्।

Verse 34

अश्वमारुह्य नागञ्च पूजयेत्तं समारुहेत् परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं

अश्वमारुह्य नागं पूजयेत्; तं समारुह्य राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं परिभ्रमेत्।

Verse 35

पुरं विशेच्च दानाद्यैः प्रार्च्य सर्वान् विसर्जयेत्

पुरं विशेच्च, दानाद्यैः सर्वान् प्रार्च्य, ततः सर्वान् सादरं विसर्जयेत्।