Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
अस्मिन्नध्याये राजधर्म-नीतिशास्त्रप्रसङ्गे पुष्करः राज्यरक्षणस्य मूलं युवराजरक्षणमिति दर्शयति। युवराजो धर्मार्थकामेषु धनुर्वेदे च शिक्ष्यः, विनीतैः संयतैश्च जनैः परिवेष्ट्यः, दूषितसङ्गात् परिरक्ष्यः। ततः संस्थानशासनं—विनीतानां नियुक्तिः, मृगयामद्यमाक्षाद्यसनत्यागः, कठोरवाक्यपैशुन्यनिन्दा-वित्तदूषणपरित्यागश्च। अयोग्यदेशकालपात्रे दानदोषोक्तिः, जयक्रमः सेवकदमनात् प्रजाजनपदवशीकरणं ततः परिखादिरक्षाव्यवस्था च। मित्रत्रिविधभेदः, सप्ताङ्गराज्यसिद्धान्तः—राजा मूलं तस्य परमसंरक्षणम्, दण्डः देशकालानुसारः। मन्त्रनीतिः—चेष्टाभिः स्वभावपरिज्ञानं, मन्त्रगोपनं, पृथक् पृथक् चयनितैः सह परामर्शः, अमात्येषु रहस्यभेदप्रतिषेधः। राजशिक्षा—आन्वीक्षिकी, अर्थविद्या, वार्ता, जितेन्द्रियतामूलिका। अन्ते दीनदुर्बलोपकारः, सावधानविश्वासः, पशूदाहरणैः राजाचारः, तथा प्रजाप्रीतिजातं राजसमृद्धेः परमकारणमिति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्
इत्याग्नेये महापुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—राजधर्माः। पुष्कर उवाच—हे पृथिवीक्षित, राजपुत्रस्य रक्षा नित्यमेव कर्तव्या; स च धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत्।
Verse 2
शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्
एवं शिल्पानि शिक्षयेत्, आप्तैः मिथ्याप्रियंवदैः; शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत्।
Verse 3
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः। अशक्ये गुणाधाने तं दृढवाक्यैर्मुखैर्बन्धयेत्॥
Verse 4
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत्। मृगयां पानमक्षांश्च राज्यनाशान् त्यजेन्नृपः॥
Verse 5
दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्
दिवास्वप्नं वृथाट्यां च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत्। निन्दां च दण्डपारुष्यं अर्थदूषणमुत्सृजेत्॥
Verse 6
आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च
आकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया। अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च॥
Verse 7
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च। अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनम्॥
Verse 8
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पं च वर्जयेत्। ततः भृत्यजयम् कृत्वा पौरजानपदं जयेत्॥
Verse 9
जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः
जयेद् बाह्यान् अरिन् पश्चाद् बाह्याश्च त्रिविधारयः। गुरवस् ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः॥
Verse 10
पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते
पितृपैतामहं मित्रं सामन्तं तथा रिपोः। कृत्रिमं च महाभाग मित्रं त्रिविधमुच्यते॥
Verse 11
स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
स्वामी अमात्य जनपदा दुर्गं दण्डस्तथैव च। कोषो मित्रं च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते॥
Verse 12
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस् तस्माद् राज्यं विशेषतः। राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात् काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्॥
Verse 13
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर्हासं विवर्जयेत्। भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथाम्॥
Verse 14
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत्। स्मितपूर्वाभिभाषी स्याल्लोकानां रञ्जनं चरेत्॥
Verse 15
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत्। रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि॥
Verse 16
अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः
अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते। सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः॥
Verse 17
तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च
तस्माद्राष्ट्रमिति खगघछजञटच ज्ञायते। हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च॥
Verse 18
नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह
नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां यदन्तर्गतं मनसि तदपि ज्ञायते। तस्मान्नैकः मन्त्रं मन्त्रयेत्, न च राजा बहुभिः सहैकत्र मन्त्रयेत्।
Verse 19
बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं
राजा यथाकामं बहुभिः पृथक् पृथक् मन्त्रान् मन्त्रयेत्। किन्तु मन्त्री मन्त्रिणामपि मध्ये मन्त्रप्रकाशनं न कुर्यात्।
Verse 20
क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा
इह लोके नृणां क्वापि कस्यापि विश्वासो भवेत्; किन्तु मन्त्रविषये निश्चयः एकेन सूरिणा कार्यः।
Verse 21
नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं
अविनयाद्राजा नश्येत्, विनयेन तु राज्यं लभेत्। त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीं शिक्षेत्।
Verse 22
आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः
आन्वीक्षिकीं चार्थविद्यां वार्तारम्भांश्च लोकतः। जितेन्द्रिय एव हि शक्नोति प्रजाः वशे स्थापयितुम्।
Verse 23
पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते
पूज्याः सर्वे देवाः सर्वे च द्विजाः; तेषु दानानि दद्यात्। द्विजे दत्तं दानम् अक्षयः निधिः, कैश्चिन्न कदाचिदपि न नश्यति।
Verse 24
सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं
सङ्ग्रामेषु अनिवर्तित्वं, प्रजानां परिपालनं, ब्राह्मणानां च दानानि—एतत् राज्ञो निःश्रेयसस्य परं साधनम्।
Verse 25
कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्
कृपणानाम् अनाथानां वृद्धानां विधवानां च योषिताम्। योगक्षेमं वृत्तिं च तथा एव सम्यक् परिकल्पयेत्॥
Verse 26
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्
वर्णाश्रमव्यवस्थानं धारयेत्, तपस्विपूजनं च कुर्यात्। सर्वत्र न विश्वसेत्; तपस्विषु तु (सत्सु) विश्वसेत्।
Verse 27
विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्
परन्तत्त्वभूतेन हेतुना विश्वासयेच्चापि; तत् तस्य कर्मक्रमः। क्वचित् कस्यापि विषये वाक्कविः विवेकी अर्थं चिन्तयेत्, सिंहवच्च पराक्रमेत्।
Verse 28
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः
वृकवत् चावलुम्पेत, शशवत् च विनिष्पतेत्; दृढप्रहरी च भवेत्, तथा शूकरवन् नृपः अग्रे निरन्तरं प्रसरन्।
Verse 29
चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः
चित्रकारः शिखिवद् दृढभक्तिः, तथाश्ववत् विनीतः सेवाक्षमश्च; नृपः कोकिलवत् मधुराभाषी भवेत्।
Verse 30
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्
काकशङ्की भवेन् नित्यं, ज्ञातदेशे वसतिं वसेत्; नापरीक्षितपूर्वं च भोजनं शयनं स्पृशेत्।
Verse 31
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेत्, नाज्ञातां नावमारुहेत्; राष्ट्रकर्षी भ्रश्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्।
Verse 32
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत्, तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्।
Verse 33
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया
सर्वं कर्मेदं विधाने दैवपौरुषयोः आश्रितम्। तयोर्दैवमचिन्त्यं हि, पौरुषे तु क्रिया विद्यते॥
Verse 34
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः। जनप्रीतिः प्रसूते राज्यं समृद्धिं च महत्तराम्॥
Frequently Asked Questions
It prioritizes the prince’s protection and education in dharma-artha-kāma śāstras and dhanurveda, appoints guards under the pretext of bodily safety, and restricts harmful companionship while enforcing virtue through firm admonition when needed.
Hunting, drinking, and gambling with dice are explicitly called causes of state-ruin, alongside day-sleep, aimless roaming, harsh speech, slander, cruelty in punishment, and corruption of wealth.
It lists: the sovereign (svāmī), ministers (amātya), people/territory (janapada), fort (durga), coercive power/punishment/army (daṇḍa), treasury (kośa), and allies (mitra), stressing the king as the root to be protected.
A king should not deliberate alone or with many at once; he may consult many advisers separately, but counsel must remain concealed, and ministers must not disclose deliberations—even among themselves.
It teaches that steadfastness in battle, protection of subjects, and charity—especially to the twice-born—lead to supreme welfare, integrating statecraft with dharmic and transcendent aims.