Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
अस्मिन् अध्याये पुष्करः शकुनशास्त्रं व्यवस्थितं निरूपयति—स्थाने स्थितस्य, यात्राप्रस्थानस्य, प्रश्नस्य च फलनिर्णये, तथा देशनगरादीनां परिणामानुमाने च। शकुनाः द्विधा—दीप्ताः (उग्राः) शान्ताश्च; दीप्ताः पापानिष्टफलप्रदाः, शान्ताः शुभफलप्रदाः इति। काल-दिक्-देश-करण-शब्द/रव-जाति इति षड्भेदैः शकुनव्याख्या, पूर्वपूर्वस्य बलवत्त्वं च उक्तम्। दिक्-देश-आचार-शब्द-आहारादिषु दीप्तलक्षणानि, ग्राम्य-आरण्य-निशाचर-दिवाचर-उभयचरजीवानां सूची च प्रदत्ता। सेनागमनस्य अग्र-पृष्ठव्यूहः, दक्षिण-वामस्थितिः, प्रस्थानकाले सङ्गमाः, सीमाभ्यन्तर-बाह्यश्रुतरवाः तथा रवसंख्याफलानि इत्यादि नियमाः कथिताः। सारङ्गस्य प्रथमदर्शनं संवत्सरफलसूचकं इति विशेषः; राज्यधर्मे अनुशासितव्याख्यायाः महत्त्वं, न तु अन्धविश्वासस्य, प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे माङ्गल्याध्यायो नाम एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभं निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च
इत्याग्नेये महापुराणे माङ्गल्याध्यायो नाम एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः । अथ त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः शकुनानि । पुष्कर उवाच—तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभं निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च ॥
Verse 2
सर्वः पापफलो दीप्तो निर्दिष्टो दैवचिन्तिकैः शान्तः शुभफलश् चैव दैवज्ञैः समुदाहृतः
सर्वः पापफलो दीप्तो निर्दिष्टो दैवचिन्तिकैः; शान्तः शुभफलश्चैव दैवज्ञैः समुदाहृतः।
Verse 3
षट्प्रकारा विनिर्दिष्टा शकुनानाञ्च दीप्तयः वेलादिग्देशकरणरुतजातिविभेदतः
षट्प्रकारा विनिर्दिष्टा शकुनानाञ्च दीप्तयः; वेलादिग्देशकरणरुतजातिविभेदतः।
Verse 4
पूर्वा पूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा दिवाचरो रात्रिचरस् तथा रात्रौ दिवाचरः
पूर्वा पूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा; दिवाचरो रात्रिचरस्तथा रात्रौ दिवाचरः।
Verse 5
क्रूरेषु दीप्ता विज्ञेया ऋक्षलग्नग्रहादिषु धूमिता सा तु विज्ञेया याङ्गमिष्यति भास्करः
क्रूरेषु दीप्ता विज्ञेया ऋक्षलग्नग्रहादिषु; धूमिता सा तु विज्ञेया याङ्गमिष्यति भास्करः।
Verse 6
यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शान्तास् तथापराः
यस्यां स्थितः सा ज्वलिता, मुक्ता चाङ्गारिणी मता; एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः, पञ्च शान्तास्तथापराः।
Verse 7
दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्तितं ग्रामो ऽरण्या वने ग्राम्यास् तथा निन्दितपादपः
दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्तितं ग्रामो ऽरण्या वने ग्राम्यास् तथा निन्दितपादपः
Verse 8
देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः क्रियादीप्तो विनिर्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः
देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः क्रियादीप्तो विनिर्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः
Verse 9
रुतदीप्तश् च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः जातिदीप्तस् तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः
रुतदीप्तश् च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः जातिदीप्तस् तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः
Verse 10
दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर् भेदैः प्रयत्नतः मिश्रैर् मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं
दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर् भेदैः प्रयत्नतः मिश्रैर् मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं
Verse 11
गोश्वोष्ट्रगर्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः
गोश्वोष्ट्रगर्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः
Verse 12
अजाविशुकनागेन्द्राः कोलो महिषवायसौ ग्राम्यारण्या विनिर्दिष्टाः सर्वे ऽन्ये वनगोचराः
अजाविशुकनागेन्द्राः कोलो महिषवायसौ—एते ग्राम्याः अरण्याश्च विनिर्दिष्टाः; अन्ये सर्वे वनगोचराः स्मृताः।
Verse 13
मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ तौ चैव वनगोचरौ तयोर्भवति विज्ञानं नित्यं वै रूपभेदतः
मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ; तौ चैव वनगोचरौ अपि। तयोः रूपभेदतः नित्यं विज्ञानं भवति वै।
Verse 14
गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः
गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः, कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः—एते शकुनविचारे गणनीयाः।
Verse 15
शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकलिञ्जलाः तित्तिरः शतपत्रञ्च कपोतश् च तथा त्रयः
शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकलिञ्जलाः; तित्तिरः शतपत्रं च, कपोताश्च त्रयः अपि कीर्तिताः।
Verse 16
खञ्जरीटकदात्यूहशुकराजीवकुक्कुटाः भारद्वाजश् च सारङ्ग इति ज्ञेया दिवाचराः
खञ्जरीटकदात्यूहशुकराजीवकुक्कुटाः; भारद्वाजश्च सारङ्ग—इति ज्ञेया दिवाचराः।
Verse 17
वागुर्युलूकशरभक्रौञ्चाः शशककच्छपाः लोमासिकाः पिङ्गलिकाः कथिता रात्रिगोचराः
वागुरी-उलूक-शरभ-क्रौञ्चाः शशक-कच्छपाश्च, लोमासिका-पिङ्गलिकाश्च—एते सर्वे रात्रौ विचरन्तीति रात्रिगोचराः कथिताः।
Verse 18
सर्वे ऽन्ये च वनेचरा इति झ हंषाश् च मृगमार्जारनकुलर्क्षभुजङ्गमाः वृकारिसिंहव्याघ्रोष्ट्रग्रामशूकरमानुषाः
अन्ये सर्वेऽपि वनेचराः इति कथ्यन्ते; हंसाश्च, मृगाः, मार्जाराः, नकुलाः, ऋक्षाः, भुजङ्गमाः, वृकाः, अरयः (हिंस्राः), सिंहाः, व्याघ्राः, उष्ट्राः, ग्राम्यपशवः, शूकराः, मानुषाश्च।
Verse 19
श्वाविद्वृषभगोमायुवृककोकिलसारसाः तुरङ्गकौपीननरा गोधा ह्य् उभयचारिणः
श्वाविदः, वृषभाः, गोमायवः, वृकाः, कोकिलाः, सारसाश्च; तुरङ्गाः, कौपीनधारिणो नराः, गोधाश्च—एते ह्य् उभयचारिणः कथिताः।
Verse 20
बलप्रस्थानयोः सर्वे पुरस्तात्सङ्घचारिणः जयावहा विनिर्दिष्टाः पश्चान्निधनकारिणः
बलस्य प्रस्थान-प्रवृत्त्योः काले ये सर्वे पुरस्तात् सङ्घेन चरन्ति, ते जयावहा इति विनिर्दिष्टाः; ये तु पश्चात् पतन्ति, ते निधनकारिण इति कथिताः।
Verse 21
गृहाद्गम्य यदा चासो व्याहरेत् पुरुतः स्थितः नृपावमानं वदति वामः कलहभोजने
गृहाद् निर्गम्य यदा कश्चित् पुरतः स्थितो व्याहरति, तस्य वाक्ये नृपावमानं यदि वदति, स वामः शकुनः—कलहं भोजने च सूचयति।
Verse 22
याने तद्दर्शनं शस्तं सव्यमङ्गस्य वाप्यथ चौरैर् मोषमथाख्याति मयूरो भिन्ननिस्वनः
याने प्रयाते तद्दर्शनं सव्यमङ्गस्य शुभं प्रशस्यते; मयूरस्य तु भिन्ननिस्वनः चौरैर्मोषस्य पूर्वसूचनां करोति।
Verse 23
प्रयातस्याग्रतो राम मृगः प्राणहरो भवेत् ऋक्षाखुजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभाः
प्रयातस्याग्रतो राम मृगः प्रादुर्भवेत् चेत् प्राणहरो भवेत्; ऋक्षाखुजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभादयः।
Verse 24
प्रतिलोमास् तथा राम खरश् च विकृत्रस्वनः वामः कपिञ्जलः श्रेष्ठस् तथा दक्षिणसंस्थितः
प्रतिलोमाश्च तथा राम खरश्च विकृतस्वनः वामफलाः; कपिञ्जलस्तु श्रेष्ठो दक्षिणसंस्थितः।
Verse 25
पृष्ठतो निन्दितफलस्तित्तिरिस्तु न शस्यते एणा वराहाः पृषता वामा भूत्वा तु दक्षिणाः
पृष्ठतो निन्दितफलस्तित्तिरिर्न शस्यते; एणा वराहाः पृषताश्च वामे दृश्यन्ते चेत् दक्षिणफलप्रदाः।
Verse 26
भवन्त्यर्थकरा नित्यं विपरीता विगर्हिताः वृषाश्वजम्बुकव्याघ्राः सिंहमार्जारगर्दभाः
एते नित्यं अर्थकरा भवन्ति; विपरीतदर्शनं तु विगर्हितम्—वृषाश्वजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभाः।
Verse 27
वाञ्छितार्थकरा ज्ञेया दक्षिणाद्वामतो गताः शिवा श्यामाननाच्छूच्छूः पिङ्गला गृहगोधिका
दक्षिणात् वामतो गच्छन्त्यः एताः वाञ्छितार्थकराः ज्ञेयाः—शिवा, श्यामानना, ‘छूच्छू’शब्दकारिणी, पिङ्गला, तथा गृहगोधिका।
Verse 28
शूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश् च वामतः प्रतिलोमास्तथेत्यादिः, सिंहमार्जारगर्दभा इत्य् अन्तः पाठः ज भ पुस्तकद्वये नास्ति स्त्रीसञ्ज्ञा भासकारूषकपिश्रीकर्णश्छित्कराः
शूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश् च वामतः—प्रतिलोमास्तथेत्यादिः। ‘सिंहमार्जारगर्दभा’ इत्यन्तः पाठः ज-भ-पुस्तकद्वये नास्ति। स्त्रीसञ्ज्ञाः—भासका, आरूषका, पिश्रीकर्णा, छित्करा।
Verse 29
कपिश्रीकर्णपिप्यीका रुरुश्येनाश् च दक्षिणाः जातीक्षाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभं
कपिः पिश्रीकर्णः पिप्यीका रुरुश्येनाश् च दक्षिणाः (शुभाः)। जाती-क्षाहि-शश-शक्रोड-गोधानां कीर्तनं शुभम्।
Verse 30
ततः सन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः कार्यकृद्बली शकुनः प्रस्थितस्य हि यो ऽन्वहं
ततः प्रतीपं सन्दर्शनं नेष्टं—वानरर्क्षयोः प्रतिमुखयोः। प्रस्थितस्य तु योऽन्वहं अनुगच्छति कार्यकृद्बली शकुनः स कार्यसिद्धिकरः।
Verse 31
भवेत्तस्य फलं वाच्यं तदेव दिवसं बुधैः मता भक्ष्यार्थिनो बाला वैरसक्तास्तथैव च
तस्य फलं तदेव दिवसं बुधैर्वाच्यं मतम्। भक्ष्यार्थिनो बालाः, वैरसक्तास्तथैव च (इति ज्ञेयम्)।
Verse 32
सीमान्तमभ्यन्तरिता विज्ञेया निष्फला द्विज एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु शिवा धन्या रुतैर् भवेत्
हे द्विज, सीमान्तस्याभ्यन्तरात् श्रूयमाणं शकुनरुतं निष्फलं विज्ञेयम्। एकद्वित्रिचतुर्भिः श्रुतैस्तु रुतैः शिवं धन्यं च भवति।
Verse 33
पञ्चभिश् च तथा षड्भिरधन्या परिकीर्तिता सप्तभिश् च तथा धन्या निष्फला परतो भवेत्
पञ्चाक्षरं तथा षडक्षरं पादं अधन्यमिति परिकीर्तितम्। सप्ताक्षरं तु धन्यमिति कथ्यते; ततोऽधिकं निष्फलं भवेत्।
Verse 34
नृणां रोमाञ्चजननी वाहनानां भयप्रदा ज्वालानला सूर्यमुखी विज्ञेया भयवर्धनी
सा नृणां रोमाञ्चजननी, वाहनानां भयप्रदा। ज्वालानला सूर्यमुखीति विज्ञेया, भयवर्धनी।
Verse 35
प्रथमं सारङ्गे दृष्टे शुभे देशे शुभं वदेत् संवत्सरं मनुष्यस्य अशुभे च शुभं तथा
प्रथमदर्शने सारङ्गे शुभदेशे दृष्टे, मनुष्यस्य संवत्सरपर्यन्तं शुभं वदेत्। अशुभदेशेऽपि तस्मिन्निमित्ते शुभमेव वदेत्।
Verse 36
तथाविधन्नरः पश्येत्सारङ्गं प्रथमे ऽहनि आत्मनश् च तथात्वेन ज्ञातव्यं वत्सरं फलं
तथाविधान्नरः प्रथमेऽहनि सारङ्गं पश्येत् चेत्, तेनैव निमित्तेन आत्मनः संवत्सरपर्यन्तं फलं ज्ञातव्यम्।
Frequently Asked Questions
A structured omen-taxonomy: (1) dīpta vs śānta outcome logic, (2) a sixfold classification by time, direction, place, karaṇa, sound, and species with a stated hierarchy of interpretive strength, and (3) operational rules for journeys and military movement based on right/left positioning and encounter patterns.
By disciplining decision-making under dharma: interpreting signs is framed as restraint, attentiveness, and right action (not panic), supporting social order (Rājadharma) while cultivating personal vigilance and ethical conduct aligned with puruṣārthas.