Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
अस्मिन्नध्याये रामोऽग्निपुराणस्य नीतिशास्त्रप्रवाहे राजधर्मान् संक्षेपेण निरूपयति। राज्यस्य सप्ताङ्गानि—स्वामी, अमात्याः, राष्ट्रं, दुर्गं, कोशः, बलं, सुहृत्—परस्परपोषकाङ्गत्वेनोच्यन्ते। ततः राजामात्ययोः गुणाः—सत्यं, वृद्धसेवा, कृतज्ञता, बुद्धिः, शौचं, निष्ठा, दूरदर्शिता—तथा लोभदम्भचपलतादिदोषवर्जनं, मन्त्रगुप्तिः, सन्धिविग्रहकौशलं च प्रतिपाद्यते। समृद्धदेशलक्षणं, नगरस्थापनमानदण्डाः, दुर्गभेदाः तेषां पोषणं, धर्म्यकोशवृद्धिः, दण्डसेनाव्यवस्था च वर्ण्यते। सुहृद्वरणं मित्रकरणं च त्रिविधोपायेन—उपगमनं, मधुरस्पष्टवाक्यं, सत्कारदानं—निरूप्य, भृत्याचारः, अधिकृतनियोजनं, राजस्वोपायाः, प्रजाभयहेतवः, आत्मराष्ट्ररक्षणे राज्ञो जागरूकता च कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
इत्याग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथाष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः राजधर्माः। राम उवाच—स्वामी अमात्यं च राष्ट्रं च दुर्गं कोषो बलं सुहृत्; परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘स्वसमृद्धिष्वित्यादिः … मीनव्रतचरिष्णुते’ इत्यन्तोऽयं भागो ‘ज’ पुस्तके न विद्यते। राज्याङ्गेषु राष्ट्रं वरं; तस्य साधनं सदा पालयेत्—कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता च परीक्ष्य।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता। दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता॥
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता। दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता॥
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश्च नृपतेर्गुणाः। प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिम्॥
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः। वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी॥
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
दण्डस्य नेता दण्डनीतौ निपुणः स्यात्, कृतशिल्पपरिग्रहः, पराभियोगप्रसहः, सर्वदुष्टप्रतिक्रियासमर्थश्च।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
प्रवृत्तान्ववेक्षी स्यात्, सन्धिविग्रहतत्त्ववित्, गूढमन्त्रप्रचारज्ञः, देशकालविभागवित् च।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
आदाता सम्यगर्थानां स्यात्, विनियोक्ता च पात्रवित्; क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः, वृद्धोपदेशसम्पन्नः, शक्तो मधुरदर्शनः।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
गुणानुरागस्थितिमन्तः आत्मसम्पद्गुणसम्पन्नाः स्मृताः; कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणश्च।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
सचिवा एव महीपतेः दण्डनीतेः प्रयोक्तारः स्युः। ते सुविग्रहाः, जानपदकार्येषु अनुभवी, कुलशीलकलान्विताः, शिल्पकौशलसम्पन्नाश्च भवन्तु।
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
वाग्मी प्रगल्भः चक्षुष्मान् उत्साही प्रतिपत्तिमान्। स्तम्भचापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः॥
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः। कृतशिल्पश्च दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः॥
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत्। स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश्चयः॥
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता। त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः॥
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
अथर्ववेदविहितं शान्तिकं पौष्टिकं च कर्म बुद्धिमान् राजा तद्विद्याविद्भिः सह स्वामात्यानां कल्याणाय सदाचाराय च कुर्यात्।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
चक्षुष्मत्तां च शिल्पं च गुणद्वयं परीक्षेत; स्वजनेभ्यः कुलं स्थानम् अवग्रहं च विजानीयात्।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
परिकर्मसु दक्षं विज्ञानं धारयिष्णुतां च—गुणत्रयं प्रागलभ्यं प्रीतितां च तथा परीक्षेत।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादिताम्; उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुताम्।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
धृतिं चानुरागं च स्थैर्यं च आपदि लक्षयेत्; भक्तिं मैत्रीं च शौचं च व्यवहारतो जानीयात्।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
संवासिभ्यः बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च। अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनम्॥
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि। फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः॥
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता। गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता॥
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता। अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये॥
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषीबलः। सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः॥
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
नानादेशीयजनसमाकीर्णो यो जनपदः स धर्मिष्ठः पशुधनसमृद्धः बलवान् च; अमूर्खव्यसनरहितनायकाधीनः स देशः प्रशस्यते।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
पृथुसीमं महाखातं उच्चप्राकारतोरणं च यत् पुरं, तद् गिरि-सरित्-मरु-वनाश्रयसमेतं सम्यक् समावसेत्।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
जलधान्यधनसम्पन्नं दुर्गं महत् कालसहं च भवेत्; औदकं पार्वतं वार्क्षम् ऐरिणं धन्विनं च—इति षड्विधं दुर्गम्।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये भवेत्।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
पितृपैतामहसम्भवो वश्यः संहतो दत्तवेतनः; विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः शकुनिविद्भिर् वृतश्च।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः—एते लक्षणाः। सत्त्वम् आरोग्यं कुलमेव चेति ‘ज’ इति। व्यसनापद्विनाशननायकः ‘ग’ इति। उच्चप्रकारगोपुरयुक्तं दुर्गं ‘घ’ इति। नानायोधसमाकीर्णं नीराजितहयद्विपं ‘ञ’ इति।
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः। अद्वैधः क्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः॥
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदम्। आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलम्॥
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक्। सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः॥
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलम्। औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतम्॥
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
मित्रं चतुर्विधं ज्ञेयं; यद् व्यसनेभ्यः रक्षति स एव सत्यमित्रम्। मित्रे गुणाः सत्यतादयः, तथा समानसुखदुःखता—हर्षे शोकें च समभावेन स्थितिः।
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
अनुजीविनां वृत्तिं वक्ष्ये—सेवी भूपतिं सेवेत; दक्षताभद्रतादार्ढ्य-क्षान्ति-क्लेशसहिष्णुताभिः समन्वितः।
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
सन्तोषः शीलमुत्साहोऽनुजीविनं मण्डयन्ति। सेवको यथाकालं राजानमुपासीत, नयेन च प्रवर्तेत।
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
परस्थानगमनं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरं च त्यजेत्। भृत्यो विगृह्य ज्यायसा सह कलहवचनं न कुर्यात्।
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
गुह्यं मर्म मन्त्रं च भर्तुः न प्रकाशयेत्। रक्ताद् वृत्तिं समीहेत; विरक्तं नृपं सन्त्यजेत्।
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
अकार्ये प्रतिषेधः कार्ये च प्रवर्तनं—एतत् सङ्क्षेपतः सद्वृत्तं बन्धु-मित्रानुजीविनाम्।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
सत्क्रियेण मित्रं कुर्वीत—इति केचित्; तत्र सम्बद्धमिति चान्ये। राजा सर्वसत्त्वानाम् आजीव्यः पर्जन्यवद्भवेत्; आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनमाददाति।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
सर्वकर्मसु उद्योगसम्पन्नान् अध्यक्षान् कुर्यात्—कृषौ वणिक्पथे दुर्गे सेतौ कुञ्जरबन्धने च।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनम्—इमम् अष्टवर्गं राजा साधुवृत्तोऽनुपालयेत्।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
आमुक्तिकेभ्यः चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात्। पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयम्॥
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
एतद्भयं काले सम्यगवेक्ष्य नृपो करमाददीत; स्वशरीरमन्तः रक्षेत, बाह्यतः राष्ट्रं च परिरक्षयेत्।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
राजा यथादण्डैर्दण्डयेत्, सदा जागरूकः स्वं रक्षेत; स्त्रीः पुत्रांश्च शत्रुभ्यः परिरक्षेत, कदाचन न विश्वसेत्।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.