Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
अध्यायेऽस्मिन् राजधर्मान्तर्गतं दण्डनीतिशास्त्रं निरूप्यते। प्रथमं कृष्णल-त्रियव-सुवर्ण-निष्क-धरण-कर्षापण(पण)ादीनां मान-तुला-मुद्रापरिमाणानि निर्दिश्य तैरेव प्रमाणैः दण्डाः क्रमशः कल्प्यन्ते, विशेषतः साहसस्य त्रिविधभेदाः—प्रथम-मध्यमोत्तमाः—विस्तरेणोक्ताः। ततः मिथ्याचौर्याभियोगे, राजरक्षक-न्यायाधीशसमक्षे मिथ्यावचने, कूटसाक्ष्ये, निक्षेपस्य अपहरणे विनाशे वा दण्डविधानं, तथा वाणिज्य-श्रमविवादेषु—परद्रव्यविक्रये, मूल्यगृहीत्वा अदाने, अकर्मकवेतनग्रहणे, दशदिनान्तर्गतविक्रयविनिवर्तने—नियमाः। विवाहवञ्चना, पूर्वदत्तकन्यायाः पुनर्विवाहः, रक्षक-प्रहरीणां प्रमादः चोच्यते। ग्रामसीमा-मान, प्राकारादि-नगररक्षा, सीमालङ्घनं, स्तेयस्य तारतम्यं, महास्तेये अपहरणे च वधदण्डपर्यन्तं विधानम्। अपमान-दुराचारयोः वर्णानुसारदण्डाः, घोरापराधेषु अङ्गच्छेदादयः; ब्राह्मणेषु तु देहदण्डात् बहिष्कारः प्रधानः। भ्रष्टाचारिणः प्रहरी-मन्त्रि-न्यायाधीशाः द्रव्यहरण-निर्वासनाभ्यां दण्ड्याः। अन्ते दाह-विषप्रयोग-परस्त्रीगमन-प्रहारादिषु, बाजारकपटे (मिश्रण-कूटमुद्रा), अशौचदोषे, अयुक्ताह्वाने, बन्धनात् पलायने च राज्यस्य शुद्ध-धर्मनिष्ठा दण्डव्यवस्था प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामाद्युपायो नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः त्रियवं कृष्णलं विद्धि पापस्तत्पञ्चकं भवेत्
इति आग्नेये महापुराणे ‘सामाद्युपायः’ नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘राजधर्माः’ आरभ्यते। पुष्कर उवाच—दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः। त्रियवं कृष्णलं विद्धि; पापेषु तद् दण्डः पञ्चगुणो भवेत्।
Verse 2
कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्धं रामकीर्तितं सुवर्णश् च विनिर्दिष्टो राम षोडशमापकः
कृष्णलानां षष्ट्या कर्षार्धं रामेण कीर्तितम्। सुवर्णश्च विनिर्दिष्टः—षोडशमापकः (इति)।
Verse 3
निष्कः सुवर्णाश् चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः ताम्ररूप्यसुवर्णानां मनमेतत् प्रकीर्तितं
निष्कः सुवर्णचतुष्टयात्मकः; धरणं तु तेषां सुवर्णानां दशभिः परिगण्यते। एवं ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानमानं प्रकीर्तितम्।
Verse 4
ताम्रकैः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः पणानां द्वे शते सार्धं प्रथमः साहसः स्मृतः
ताम्रकैः कार्षिको, राम, प्रोक्तः; स एव बुधैः कार्षापण इति प्रसिद्धः। पणानां द्वे शते सार्धं प्रथमः साहसदण्डः स्मृतः।
Verse 5
मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः चौरैर् अमूषितो यस्तु मूषितो ऽस्मीति भाषते
मध्यमः दण्डः पञ्चशतं विज्ञेयः, उत्तमः सहस्रं च। यश्चौरैर् अमूषितोऽपि ‘मूषিতोऽस्मीति’ भाषते, सापि दण्ड्यः।
Verse 6
तत्प्रदातरि भापाले स दण्ड्यस्तावदेव तु यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं
भूपाले (न्यायाधिपे) पुरतः यः प्रदातरि विपरीतार्थं वाक्यं ददाति, मिथ्या वा वदति, स तावदेव दण्ड्यः।
Verse 7
तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमं कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश् च प्रदापयेत्
तौ उभौ नृपेण अधर्मज्ञौ तद्द्विगुणं दाप्यौ दमम्। कूटसाक्ष्यं कुर्वाणान् तु त्रिवर्णान् स्वस्ववर्णानुसारतः प्रदापयेत्।
Verse 8
विवासयेद्ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर् न हीरतः निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा
ब्राह्मणस्य तु दण्डः प्रवासनमेव; देहदण्डो न विहितः। यो निक्षेपं भुङ्क्ते वा अपहरति, स निक्षेपमूल्यसमं दण्डं दाप्यः।
Verse 9
तथाचाष्टौ इति छ , ज च ताम्रिकैः कार्षिक इत्य् आदिः, साहसः स्मृत इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति यो यावदित्यादिः, तद्द्विगुणं दममित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति वस्त्रादिकस्य धर्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते
एवं केषुचित् पाठेषु ‘अष्टौ… ताम्रिकात् कार्षिकपर्यन्तम्’ इत्यादिः दृश्यते; ‘साहसः स्मृतः’ इत्यन्तः झ-पुस्तके नास्ति। तथा ‘यो यावत्… तद्द्विगुणं दमम्’ इति पाठोऽपि तत्र न दृश्यते। वस्त्रादिविषये धर्मज्ञः निर्णयं कुर्यात्, यथा धर्मो न हीयते—निक्षेपं घातयति यश्च, अनिक्षिप्य याचते यश्च।
Verse 10
तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दम अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं
तावुभौ चौरवत् शास्यौ, अथवा द्विगुणं दण्डं दाप्यौ। अज्ञानात् परद्रव्यविक्रयं यः करोति, सापि तादृशदण्डभाग्।
Verse 11
निर्दोषो ज्ञानपूर्वकन्तु चौरवद्दण्डमर्हति मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः
निर्दोष इति वदन्नपि, ज्ञानपूर्वकं कृतवान् चौरवद्दण्डमर्हति। यः मूल्यं गृहीत्वा शिल्पं न ददाति, स नूनं दण्ड्य एव।
Verse 12
प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः भृतिं गृह्य न कुर्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः
प्रतिश्रुत्य सुवर्णमप्रदातारं नृपो दण्डयेत्। यो भृतिं गृहीत्वा कर्म न करोति, तस्य दण्डः कृष्णलाष्टकः।
Verse 13
अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत्
अकाले भृत्यं त्यजन् यावत् तद्दण्डभाग् स्यात्। तथा किञ्चित् क्रीत्वा विक्रीय वा यत्र पश्चादनुशयो जायते, तत्रापि स एव नियमः।
Verse 14
सो ऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत्
अन्तर्दशाहात् तत्स्वामी दद्याच्च आददीत च। दशाहात् परतः नाददीत न च दापयेत् परेण।
Verse 15
आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् वरे दोषानविख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह
आददद् ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्। वरदोषान् अनावेद्य यः कन्यां वरयेत् इह।
Verse 16
दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं प्रदाय कन्यां यो ऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति
दत्ताप्यदत्ता सा तस्य; राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयम्। प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति।
Verse 17
दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः सत्यङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं
दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण, तस्यापि उत्तमसाहसः। सत्याङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयम्।
Verse 18
लुब्धो ऽन्यत्र च विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति दद्याद्धेनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं
लुब्धः पुरुषो यः न्यस्तं द्रव्यं अन्यत्र विक्रीणाति स षट्शतदण्डमर्हति। यश्च पालः भक्तवेतनं गृहीत्वा धेनुं स्वामिने न ददाति सापि तथैव दण्ड्यः।
Verse 19
स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता चौरवद्वधमर्हतोति घ , ञ च वरयेद्यदि इति घ , ञ च धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः
सः प्रमादी रक्षिता राज्ञा शतसुवर्णदण्डेन दण्ड्यः। अरक्षिते तु चौरवत् वधमर्हति। यदि तु निवारयेत्, तदा ग्रामस्य समन्ततः धनुःशतपरिणाहो मर्यादा भवेत्।
Verse 20
द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत्
नगरस्य वृतिं द्विगुणां त्रिगुणां वा कल्पयेत्। तत्र रक्षावृतिं तथा प्रकुर्वीत यथा उष्ट्रोऽपि नावलोकयेत्।
Verse 21
तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्
तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनम्। तथा भीषया गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा हरन् न दण्ड्यः।
Verse 22
शतानि पञ्च दण्ड्याः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं
अज्ञानात् कृतापराधे पञ्चशतानि दण्ड्याः स्युः; ज्ञानेन कृतापराधे द्विशतो दमः अधिकः। मर्यादाभेदकाः सर्वे प्रथमसाहसदण्डेन दण्ड्याः।
Verse 23
शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति वैश्यश् च द्विशतं राम शूद्रश् च बधमर्हति
ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियः शतपणदण्डमर्हति; वैश्यो द्विशतपणदण्डम्, हे राम; शूद्रश्च वधदण्डमर्हति।
Verse 24
पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने वैश्ये वाप्यर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः
क्षत्रियस्याभिशंसने ब्राह्मणः पञ्चाशत्पणैर्दण्ड्यः; वैश्येऽर्धपञ्चाशत्पणैः; शूद्रे द्वादशपणदण्डः।
Verse 25
क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात्
क्षत्रियस्यापराधे वैश्यः पूर्वोक्तं साहसदण्डमाप्नुयात्; शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनदण्डमर्हति।
Verse 26
धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश् च दण्डभाक् श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं
विप्राणां धर्मोपदेशं कुर्वन् शूद्रो दण्डभाक्; तथा श्रुतदेशादिवितथ्याभिमानी द्विगुणसाहसदण्डं दाप्यः।
Verse 27
उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैर् उत्तमान् क्षिपेत् प्रमादाद्यैर् मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्धमर्हति
यः पापैः सहोत्तमान् जनान् क्षिपेत्, तस्योत्तमः साहसदण्डः; प्रमादाद्यैः कृतं चेत्, मया यथोक्तं, प्रीत्या स दण्डार्धमर्हति।
Verse 28
मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं आक्षारयञ्च्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः
मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं च यः परुषवाक्यैः आक्षारयति स शतपणदण्ड्यः; गुरोः पन्थानं च यः आदत्ते वा निरुणद्धि सापि दण्ड्यः।
Verse 29
अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन्
अन्त्यजातिः द्विजातिं यदङ्गेनापराध्नुयात् तदेवाङ्गं तस्य छेदयेत्, क्षिप्रम् एव अविचारयन्।
Verse 30
अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं
अवनिष्ठीवतः दर्पात् नृपो द्वौ ओष्ठौ छेदयेत्; अपमूत्रयतः मेढ्रं, अपशब्दयतः गुदं छेदयेत्।
Verse 31
उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्तयेत्
उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्य अधोनिकृन्तनं दण्डः; यः यदङ्गं रुजयेत्तस्य तदङ्गं कर्तयेत्।
Verse 32
अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति
गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः अर्धपादकराः कार्याः; फलवृक्षं विफलं कृत्वा तु सुवर्णदण्डमर्हति।
Verse 33
द्विगुणं दापयेच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपिवा
छिन्नपथे सीम्नि जलाशये वा परद्रव्यहरणे ज्ञानतोऽज्ञानतो वा द्विगुणं दापयेत्।
Verse 34
स तस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां
तस्य द्रव्यं प्रत्युत्पाद्य तुष्टिं कृत्वा ततः परं राज्ञे दण्डं दद्यात्। यस्तु कूपाद्रज्जुं घटं हरेच्छिन्द्याच्च प्रपां स दण्ड्यः।
Verse 35
स दण्डं प्राप्नुयान् मासं दण्ड्यः स्यात् प्राणितारने धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं बधः
स मासं दण्डं प्राप्नुयात्; प्राणितारणे तु दण्ड्य एव। दशकुम्भातिरिक्तधान्यहरणे बधः।
Verse 36
शेषे ऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् सुवर्णरजतादीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः
शेषेष्वप्येकादशगुणं दण्डं प्रकल्पयेत्। सुवर्णरजतादिहरणे नृस्त्रीहरणे च बधः।
Verse 37
येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते तत्तदेव हरेदस्य् प्रत्यादेशाय पार्थिवः
येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते तत्तदेवाङ्गं तस्माद् हरेत् पार्थिवः प्रत्यादेशाय।
Verse 38
ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषभाक् गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधीद्यतं
ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषभाक् गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधीद्यतं
Verse 39
गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं
गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं
Verse 40
राजा गवाभिचाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि
राजा गवाभिचाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि
Verse 41
अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्तो पतिं स्वयं उत्तमां सेवमानः स्त्री जघन्यो बधमर्हति
अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्तो पतिं स्वयं उत्तमां सेवमानः स्त्री जघन्यो बधमर्हति
Verse 42
भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्त्रियं सवर्णदूषितां कुर्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीं
भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्त्रियं सवर्णदूषितां कुर्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीं
Verse 43
ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे
ज्यायसा पुरुषेण सह सङ्गमेन दूषिता नारी प्रायश्चित्तचिह्नरूपं मुण्डनं समवाप्नुयात्। तथा वैश्यागमे विप्रस्य, अन्त्यजागमे क्षत्रियस्य च मुण्डनं विधीयते।
Verse 44
क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमे भवेत् गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति
क्षत्रियो वैश्यश्च शूद्रागमे प्रथमं दण्ड्यः स्यात्। तथा वेश्या वेतनं गृहीत्वा लोभादन्यत्र गच्छति चेत् सा अपि दण्ड्या।
Verse 45
वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्दञ्च द्विगुणं तथा भार्या पुत्राश् च दासाश् च शिष्यो भ्राता च सोदरः
वेतनं द्विगुणं दद्याद् दण्डं च द्विगुणं तथा। एष नियमः यथायोग्यं भार्यापुत्रदासशिष्यभ्रातृ—सहोदरपर्यन्तेषु प्रवर्तते।
Verse 46
कृटापराधास्ताड्याः सूरज्वा वेणुदलेन वा पृष्ठे न मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषं
कृटापराधाः ताड्याः स्युः सूरज्वा वेणुदलेन वा। पृष्ठे तु ताडयेत् न मस्तके; एवं विरुद्धं चौरं हन्ति यः स किल्विषं प्राप्नोति।
Verse 47
रक्षास्वधिकृतैयस्तु प्रजात्यर्थं विलुप्यते तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनं
रक्षास्वधिकृतः कश्चित् यदि स्वार्थं प्रजाः विलुप्यते, तस्य सर्वस्वमादाय राजा तं प्रवासयेत्।
Verse 48
ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कर्मिणां निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः
ये नियुक्ताः स्वकार्येषु कर्मिणां कार्याणि निर्घृणाः क्रूरमनसः हन्युः, तान् निःस्वान् कारयेन्नृपः—धनपदहरणेन।
Verse 49
अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात् कार्यमन्यथा तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत्
अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कार्यं अन्यथा कुर्यात्, तस्य सर्वस्वमादाय राजा तं विप्रवासयेत्।
Verse 50
गुरुतल्पे भयः कार्यः सुरापाणे सुराध्वजः स्तेयेषु श्वपदं विद्याद् ब्रह्महत्याशिरः पुमान्
गुरुतल्पगमने भयचिह्नं कार्यं, सुरापाने सुराध्वजः; स्तेयेषु श्वपदचिह्नं विद्यात्, ब्रह्महत्यायां शिरोवहः पुमान्।
Verse 51
शूद्रादीन् घातयेद्राजा पापान् विप्रान् प्रवासयेत् महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत्
शूद्रादीन् पापान् राजा घातयेत्, पापान् विप्रान् प्रवासयेत्; महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत्।
Verse 52
ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः भाण्डारकोषदाश् चैव सर्वांस्तानपि घातयेत्
ग्रामेष्वपि ये केचित् चौराणां भक्तदायकाः, भाण्डारकोषदाश्चैव—सर्वांस्तानपि घातयेत्।
Verse 53
राष्ट्रेषु राष्ट्राधिकृतान् सामन्तान् पापिनो हरेत् सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः
राष्ट्रेषु नृपो राष्ट्राधिकृतान् सामन्तांश्च पापिनो गृहीत्वा निवारयेत्। ये च तस्कराः सन्धिं कृत्वा रात्रौ चौर्यं कुर्वन्ति, तानपि गृह्णीयात्॥
Verse 54
तेषां च्छित्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् तडागदेवतागारभेदकान् घातयेन्नृपः
तेषां हस्तौ छित्त्वा नृपो तीक्ष्णे शूले निवेशयेत्। तडागदेवतागारभेदकांश्च नृपो घातयेत्॥
Verse 55
समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि स हि कार्षापणन्दण्ड्यस्तममेध्यञ्च शोधयेत्
योऽनापदि राजमार्गे अमेध्यं समुत्सृजेत्, स कार्षापणदण्ड्यः; तदमेध्यं च शोधयेत्॥
Verse 56
प्रतिमासङ्क्रमभिदो दद्युः पञ्चशतानि ते समैश् च विषमं यो वा चरते मूल्यतो ऽपि वा
प्रतिमाससङ्क्रमभिदः पञ्चशतानि दण्डं दद्युः। तथा समैः सह विषमं यो व्यवहारं करोति, मूल्यतोऽपि वा, स दण्ड्यः॥
Verse 57
समाप्नुयान्नरः पूर्वं दमं मध्यममेव वा द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धतां
नरः पूर्वं निश्चिताṃ वा मध्यमं मूल्यं समाप्नुयात्। द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेण नावरुन्धताम्॥
Verse 58
राजा पृथक् पृथक् कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसं द्रव्याणां दूषको यश् च प्रतिच्छन्दकविक्रयी
राजा पृथक् पृथक् प्रकरणे द्रव्यदूषकं प्रतिच्छन्दकविक्रयिणं च उत्तमसाहसदण्डेन दण्डयेत्।
Verse 59
मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्ता तथोत्तमं कलहापकृतं देयं दण्डश् च द्विगुणस्ततः
कूटकर्ता मध्यमं दण्डं प्राप्नुयात्; कलहापकृतः तथोत्तमं। कलहप्रेरणया कृतहानिः प्रतिदेया, ततः परं दण्डो द्विगुणः।
Verse 60
अभक्ष्यभक्ष्ये विप्रे वा शूद्रे वा कृष्णलो दमः तुलाशासनकर्ता च कूटकृन्नाशकस्य च
अभक्ष्यभक्षणे विप्रस्य शूद्रस्य वा कृष्णलो दमो भवेत्। तुलाशासनकर्ता कूटकृन्नाशकस्य च दण्डोऽपि स एव।
Verse 61
एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दममुत्तमं विषाग्निदां पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापिणीं
एभिः सह व्यवहर्ता योऽस्ति स उत्तमं दमं दाप्यः; विषाग्निदः पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापी च।
Verse 62
विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रवासयेत् क्षेत्रवेश्मग्रामवनविदारकास् तथा नराः
विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः सह प्रवासयेत्; क्षेत्रवेश्मग्रामवनविदारकान् नरान् तथा।
Verse 63
राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनं
राजपत्न्यभिगामी तीव्रकटाग्निना दग्धव्यः। तथा राजशासनं यः कश्चिद् ऊनं वा अधिकं वा कृत्वा लिखति, सापि दोषभाग् भवति।
Verse 64
पारजायिकचौरौ च मुञ्चतो दण्ड उत्तमः राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः
पारजायिकं चौरं च यः मुञ्चति, तस्य दण्ड उत्तमः। राजयानासनारोढुः दण्डः उत्तमसाहसः स्मृतः।
Verse 65
यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः तमायान्तं पराजित्य दण्डयेद् द्विगुणं दमं
यो न्यायेनापि पराजितः सन् ‘अजितोऽस्मि’ इति मन्यते, स पुनरायान्तं पराजित्य द्विगुणं दमनं दण्डयेत्।
Verse 66
आह्वानकारी बध्यः स्यादनाहूतमथाह्वयन् दाण्डिकस्य च यो हस्तादभिमुक्तः पलायते
अनधिकारात् आह्वानकारी बध्यः स्यात्, अनाहूतं च योऽथ आह्वयति। तथा दाण्डिकस्य हस्तादभिमुक्तः सन् यो पलायते, स दण्ड्यः।
Verse 67
हीनः पुरुषकारेण तद् दद्याद्दाण्डिको धनं
यः पुरुषकारेण हीनः, तद् दद्याद् दाण्डिको धनं; कर्मणा दातुमशक्तः सन् द्रव्येण प्रतिदद्यात्।
Frequently Asked Questions
It standardizes the metrics for legal penalties by defining weight/coin units (kṛṣṇala, suvarṇa, niṣka, dharaṇa, kārṣāpaṇa/paṇa) and then uses these to compute graded fines such as the three levels of sāhasa.
By treating justice, truthful speech, and proportionate punishment as dharmic acts: the king’s restraint, accuracy in measure, and suppression of corruption are framed as moral disciplines that protect society and uphold ṛta-like order.