Adhyaya 232

Verse 1

एये महापुराणे शकुनानि नाम एकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वामं दक्षिणेत्यादिः, सम्मुखमारुतादित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति अथ द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः यात्रामण्डलचिन्तादिः पुष्कर उवाच सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि राजधर्मसमाश्रयात् अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे

अस्मिन् महापुराणे ‘शकुनानि’ नामैकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः; ‘वामं दक्षिणे’त्यादिरारम्भः। ‘सम्मुखमारुतात्’ इत्यारभ्य ‘आदित्य’पर्यन्तः पाठो झ-पुस्तके नास्ति। ततः द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘यात्रामण्डलचिन्ता’दिरारम्भः। पुष्कर उवाच—राजधर्मसमाश्रयात् सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि; अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे (ग्रहस्थितौ) यात्रा अशुभा।

Verse 2

प्रतिलोमे च विध्वस्ते शुक्रे यात्रां विसर्जयेत् प्रतिलोमे बुधे यात्रां दिक्पतौ च तथा च ग्रहे

शुक्रे प्रतिलोमे विध्वस्ते यात्रां विसर्जयेत्; प्रतिलोमे बुधे तथा दिक्पतौ च ग्रहे च प्रतिकूले यात्रां त्यजेत्।

Verse 3

वैधृतौ च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा चतुष्पादे च किन्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत्

वैधृतौ व्यतीपाते च नागे शकुनौ चतुष्पादे किन्तुघ्ने च काले यात्रां न कुर्यात्; तेषु समयेषु गमनं विवर्जयेत्।

Verse 4

विपत्तारे नैधने च प्रत्यरौ चाथ जन्मनि गण्डे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायाञ्च तिथावपि

विपत्तारायां नैधने प्रत्यरौ च जन्मनि गण्डे च रिक्तातिथौ च यात्रां विवर्जयेत्।

Verse 5

उदीची च तथा प्राची तयोरैक्यं प्रकीर्तितं पश्चिमा दक्षिणा या दिक् तयोरैक्यं तथैव च

उदीची प्राची च परस्परैक्येन निर्दिष्टे; तथा पश्चिमी दक्षिणा च दिक् परस्परैक्येन प्रकीर्तिते।

Verse 6

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिघन्न तु लङ्घयेत् आदित्यचन्द्रशौरास्तु दिवसाश् च न शोभनाः

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिघं तु लङ्घयेत्, न तु तेन मार्गेण गच्छेत्; आदित्यचन्द्रशौरदोषयुक्ता दिवसाश्च न शोभनाः।

Verse 7

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः मैत्राद्यान्यपरे चाथ वासवाद्यानि वाप्युदक्

कृत्तिकादीनि नक्षत्राणि पूर्वदिग्भागे, मघादीनि याम्यदिग्भागे, मैत्रादीनि अपरदिग्भागे, वासवादीनि चोत्तरदिग्भागे विन्यस्तानि।

Verse 8

सर्वद्वाराणि शस्तानि छायामानं वदामि ते आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश् चन्द्रे षोडश कीर्तिताः

सर्वद्वाराणि शुभानि मन्यन्ते। छायामान-विज्ञानं ते वदामि—आदित्ये विंशतिः परिज्ञेया, चन्द्रे षोडश कीर्तिताः।

Verse 9

भौमे पञ्चदशैवोक्ताश् चतुर्दश तथा बुधे विवर्जयेत् इति ख , ग , घ , ञ च दिक् पूर्वा या तथोदीचीति ज त्रयोदश तथा जीये शुक्रे द्वादश कीर्तिताः

भौमे पञ्चदशोक्ताः, बुधे चतुर्दश—ख-ग-घ-ञ-वर्जयेत् इति। दिक् पूर्वा तथा उदीची, तथा ‘ज’ इति। गुरौ त्रयोदश, शुक्रे द्वादश कीर्तिताः।

Verse 10

एकादश तथा सौरे सर्वकर्मसु कीर्तिताः जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे न व्रजेन्नरः

एकादशी तथा सौरदिनं सर्वकर्मसु प्रशस्तं कीर्तितम्। जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे दृश्ये नरः प्रवासं न व्रजेत्।

Verse 11

शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्तव्यं राजरक्षणं

शकुनादौ शुभे दृष्टे जयाय यायात् हरिम् आस्मरन्। अनन्तरं मण्डलचिन्तान्ते कर्तव्यं राजरक्षणं वक्ष्ये।

Verse 12

स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च मित्रञ्जनपदश् चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते

स्वाम्य्-अमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस् तथैव च। मित्रं जनपदश् चैव—राज्यं सप्ताङ्गम् उच्यते॥

Verse 13

सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत् मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्या महीक्षिता

सप्ताङ्गस्य राज्यस्य हितार्थं महीक्षिता विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत्; सर्वेषु मण्डलेषु च समृद्धिवृद्धिं कारयेत्।

Verse 14

आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु

अत्र प्रथमं मण्डलम् आत्ममण्डलमेव; तस्य सामन्ता विज्ञेयाः मण्डलव्यवस्थायां रिपवः।

Verse 15

उपेतस्तु सुहृज् ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः

उपेतः सुहृदिति ज्ञेयः; ततः परं शत्रुमित्रं, ततो मित्रमित्रं, ततः मित्रमित्ररिपुश्च ज्ञेयः।

Verse 16

एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते

एतत् पुरस्तात् कथितम्; इदानीं मे पश्चादपि निबोध। ततः पश्चात् पार्ष्णिग्राहः, ततोऽनन्तरम् आक्रन्द इति उच्यते।

Verse 17

आसारस्तु ततो ऽन्यः स्यादाक्रन्दासार उच्यते जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज

ततोऽन्यः आसारः स्यात्, आक्रन्दासार इति उच्यते; जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य च, हे द्विज।

Verse 18

नात्रापि निश् चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः

नात्रापि मनुजपुङ्गव निश्चितो नियमो वक्तुं न शक्यते। निग्रहानुग्रहयोः समर्थो यः स मध्यस्थ इति परिकीर्तितः॥

Verse 19

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत्। उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः॥

Verse 20

मण्डलेषु च सर्वेषु सुरेश्वरसमा हि ते इत्य् अर्धश्लोक आसारस्त्वित्यस्य पूर्वं ट पुस्तके वर्तते, परन्त्वसंलग्नः न कस्यचिद्रिपुर्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं

मण्डलेषु च सर्वेषु सुरेश्वरसमा हि ते—इत्यर्धश्लोकः आसारः; अस्य पूर्वं ट-पुस्तके वर्तते, परन्त्वसंलग्नः। न कस्यचिद्रिपुर्मित्रं कारणं विना; अतः शत्रुमित्रके तव द्वादशराजकं मण्डलं सम्प्रोक्तम्॥

Verse 21

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः—कुल्याः, अनन्तराः, कृत्रिमाश्च। तेषां पूर्वपूर्वो गुरुतरः, दुश्चिकित्स्यतमो मतः॥

Verse 22

अनन्तरो ऽपि यः शत्रुः सो ऽपि मे कृत्रिमो मतः पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोर्मित्राणि रिपवस् तथा

अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः। पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोर्मित्राणि रिपवस्तथा॥

Verse 23

पार्ष्णिग्राहमुपायैश् च शमयेच्च तथा स्वकं मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः

उपायैः पार्ष्णिग्राहं शमयेत्; स्वमित्रेण सह शत्रोरुच्छेदं साधयेत्—इति पुरातनाः प्रशंसन्ति।

Verse 24

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं शत्रुं जिगोषुरुच्छिन्द्यात् स्वयं शक्नोति चेद्यदि

मित्रं सामन्तत्वात् शीघ्रं शत्रुतामेति; अतः शत्रुं जिगीषुः शक्नोति चेत् स्वयमेव तं छिन्द्यात्।

Verse 25

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश् च यथा भवेत्

प्रतापवृद्धौ अपि तेन नामित्रेभ्यो भयं न जायेत; लोको न उद्विजेत, विश्वासश्च यथा भवेत्।

Verse 26

जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशन्नयेत्

जिगीषुः धर्मविजयी एव तथा लोकेषु वशं नयेत्।