Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
अत्र भगवान् अग्निः राज्ञां रत्नपरीक्षाशास्त्रं निरूपयति। भूषणं राज्यलक्षणं नियतभोग्यवस्तु च इति दर्शयन् वज्रं मरकतं माणिक्यं मुक्तां नीलं वैडूर्यं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं तथा नानाविधानि शिलारसद्रव्याणि च नामतः गणयति, यत् सभायां परीक्षणक्रयार्थं उपयोगि। रत्नानां परीक्षालक्षणानि—अन्तर्ज्योतिः प्रसादः स्वच्छता च सुगठिताकारः, विशेषतः सुवर्णनिबद्धेषु। वज्रे दोषयुक्तं (निष्प्रभं मलिनं भग्नं कर्कशं ‘संस्कार्य’मात्रं वा) धारयितुं निषेधः; उत्तमं षट्कोणं इन्द्रधनुष्सदृशं सूर्यप्रभं शुद्धम् अभेद्यं च इति वर्ण्यते, मरकतबिन्दुच्छाया-शुकपक्षप्रभा च मानदण्डाः। मुक्तानां च शुक्तिजा शङ्खजा दन्तजा मत्स्यजा मेघजा इति जातिभेदः; गोलता प्रभा निर्मलता महत्त्वं च गुणाः, ये सौन्दर्यं शकुनार्थं च राजलक्ष्मीं च संयोजयन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रत्नपरीक्षा अग्निर् उवाच रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं
इत्याग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—रत्नपरीक्षा। अग्निरुवाच—रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये; नृपैर्धार्याणि रत्नानि—वज्रं मरकतं पद्मरागो मौक्तिकं च।
Verse 2
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकम्। चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा॥
Verse 3
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज। स्फटिकं राजपट्टं च तथा राजमयं शुभम्॥
Verse 4
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा। गोमेदं रुधिराक्षं च तथा भल्लातकं द्विज॥
Verse 5
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम
धूलीं मरकतं चैव तुथकं सीसमेव च। पीलुं प्रवालकं चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम॥
Verse 6
भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं
भुजङ्गममणिः तथा शुभो वज्रमणिश्च; अपि च टिट्टिभः, पिण्डः, भ्रामरः, तथा उत्पल इति मणयः (नामतः) कथ्यन्ते।
Verse 7
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च
सुवर्णप्रतिबद्धानि श्रीजयादिकानि रत्नानि अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वं च अवश्यं धारयन्ति।
Verse 8
सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्
सुधार्या वज्राः न धार्याः; निष्प्रभा मलिनाः खण्डाः सशर्कराश्च ये, तेऽपि वर्जनीयाः। प्रशस्तस्य निर्दोषस्य वज्रस्य धारणमेव अनुमतम्।
Verse 9
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्
यद्वज्रम् अम्भस्तरति, अभेद्यं विमलं च; षट्कोणं शक्रचापाभं, लघु, अर्कनिभं, शुभं—तदेव वज्र इति कथ्यते।
Verse 10
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः
शुकपक्षनिभं स्निग्धं कान्तिमद् विमलं च; स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैः मरकतसदृशैश्च विन्दुभिः युक्तं भवेत्।
Verse 11
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः
स्फटिकसमुद्भवाः पद्मरागाः सुस्निग्धरागवन्तोऽतिनिर्मलाश्च भवन्ति; इह कुरुविन्दसमुद्भवाः पद्मरागा जातवङ्गा इति प्रसिद्धाः।
Verse 12
सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने
सौगन्धिकोत्था मुक्ताफलाः काषायवर्णाः; मुक्ताफलानि शुक्तिजान्यपि भवन्ति। तेषु विमलानि श्रेष्ठानि, मुने, शङ्खोद्भवानि तु परमोत्कृष्टानि कथ्यन्ते।
Verse 13
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं
नागदन्तभवा मुक्ताः अग्र्याः; कुम्भशूकरमत्स्यजाश्चापि (मुक्ताः) ज्ञेयाः। वेणुनागभवाः श्रेष्ठाः; मेघजं मौक्तिकं तु वरं प्रशस्यते।
Verse 14
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यं महत्त्वं च—एते मौक्तिकस्य गुणाः। शुभमिन्द्रनीलं क्षीरे निक्षिप्तं राजते, अधिकं च भ्राजते।
Verse 15
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत् नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्
स्वप्रभावेण रञ्जयेत् यथा, तथा तन्मूल्यं विनिर्दिशेत्। वैदूर्येषु नीलरक्तवर्णं श्रेष्ठं, हारादिषु च तदेव योज्यम्।
Frequently Asked Questions
A structured rubric for gem quality: radiance (antaḥprabhā), clarity (vaimalya), proper form (susaṃsthāna), explicit diamond disqualifiers (fractures/grit/dullness), and pearl virtues (roundness, luster, clarity, size) plus origin-based grading.
It disciplines royal consumption: gems are not mere luxury but regulated symbols of authority, to be chosen by purity and auspicious qualities, aligning wealth-management with Dharma and social order.