Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
अभिषेकमन्त्रानन्तरं प्रवचनं सहायकसम्पत्तौ प्रवर्तते—दीक्षितो राजा यथा योग्यपुरुषव्यवस्थया जयम् अवाप्नुयात्। अत्र सेनापतिप्रतीहारदूतसन्धिविग्रहिक(षाड्गुण्यविद्)रक्षिपथिकरथिकप्रबन्धकसभासद्-लेखकद्वारपालकोशाध्यक्षवैद्यगजाश्वाध्यक्षदुर्गपालस्थपतिप्रभृतयः पदविनियोगाः कथ्यन्ते। अन्तःपुरे वयोऽनुरूपनियोजनं, आयुधागारे जागरूकता, परीक्षितचरित्रेण त्रिविधसामर्थ्येन (उत्तम-मध्यम-अधम) कर्मविभागः, कौशलानुसारं दायित्वनियोजनं च निर्दिश्यते। दुष्टैः सहापि उपयोगार्थं सङ्गतिः, किन्तु अविश्वासः; गुप्तचराः राज्ञो नेत्राणीत्यपि सिद्धान्तः। बहुस्त्रोतः मन्त्रः, भक्तिद्वेषज्ञानयुक्ता मनोविद्या, तथा प्रजाप्रीतिजनककर्मणा लोकानुग्रहसमृद्धिमूलकं सार्वभौमत्वं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा
एते अभिषेकमन्त्राः। इति एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। “अभिषिञ्चन्तु पान्तु च” इत्यादि—ख-ग-घ-ङ-छ-ज-ञ-टाद्याक्षरारम्भाः। अथ विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—सहायसम्पत्तिः। पुष्कर उवाच—अभिषिक्तः सहामात्यः नृपोत्तमः शत्रूञ्जयेत्। राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ वा।
Verse 2
कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः
प्रतीहारः कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञो नीतिवित् स्यात्; दूतश्च प्रियवादी अक्षीणोऽतिबलान्वितः।
Verse 3
ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः
ताम्बूलधारी भक्तः क्लेशसहप्रियः पुरुष एव; स्त्री न। सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः।
Verse 4
खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः
खड्गधारी रक्षकः स्यात्; दारथिः बलादिविद् भवेत्। सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः॥
Verse 5
सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः
सभासदास्तु धर्मज्ञाः; लेखकोऽक्षरविद्धितः। आह्वानकालविज्ञाः स्युः; हिता दौवारिका जनाः॥
Verse 6
रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्
रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः; अनुद्वारे हितो नरः। स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो; गजाध्यक्षोऽथ हयादिवित्॥
Verse 7
जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्
जितश्रमो गजारोहो; हयाध्यक्षो हयादिवित्। दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान्; स्थपतिर्वास्तुवेदवित्॥
Verse 8
यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः
यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते। अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः॥
Verse 9
वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु
वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः स्यात्। पञ्चाशद्वार्षिकाः स्त्रियः, सप्तत्यब्दाः पुरुषाश्च, अन्तःपुरे सर्वकर्मसु विचरेयुः।
Verse 10
जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः
आयुधागारे जाग्रत् स्यात्। वृत्तिं ज्ञात्वा विधीयते; उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा पार्थिवः कर्माणि नियोजयेत्।
Verse 11
उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्
उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत्। ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायान् अनयोद्धितान् (अपि) धारयेत्।
Verse 12
धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्
धर्मिष्ठान् धर्मकार्येषु, शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु, निपुणान् अर्थकृत्येषु, सर्वत्र च तथा शुचीन् नियोजयेत्।
Verse 13
स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं
स्त्रीषु षण्डान् नियुञ्जीत, तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु। यो यत्र राज्ञा शुचित्वेन विदितः, तं नरं तत्रैव नियोजयेत्।
Verse 14
धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्
धर्मार्थकामविषये राजा यथायोग्यं स्वशक्त्यनुसारतः अधमानानपि अधमानतमांश्च कर्मसु नियुञ्जीत; उपाधाभिः (गुप्तपरीक्षाभिः) परीक्षितान् च यथार्हं पदेषु नियोजयेत्।
Verse 15
समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्
समन्त्रः सन् यथान्यायं हस्तिवनेचरान् नियोजयेत्; तत्पदान्वेषणे च तत्र तान् अध्यक्षान् कारयेत्।
Verse 16
यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्
यस्मिन् कर्मणि यस्य कौशल्यं तमेव तस्मिन् नियोजयेत्; पितृपैतामहान् भृत्यान् च सर्वकर्मसु योजयेत्।
Verse 17
विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया
दायादकृत्येष्वपि विना ते तत्र समागताः; परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया।
Verse 18
दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे
दुष्टानपि वा अदुष्टान् प्रयोजनार्थं प्रयत्नतः संश्रयेत; दुष्टं ज्ञात्वा तु न विश्वसेत्, न च तद्वृत्तिं वशे वर्तयेत्।
Verse 19
देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः
देशान्तरागतान् पार्श्वे स्थितान् चारैः सम्यग् ज्ञात्वा राजा तान् पूजयेत्। शत्रवः एकतः एव नानारूपैः प्रहरन्ति—अग्निवर्षवत्, सर्पवत्, निस्त्रिंशवत् च।
Verse 20
रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्
(केचित् पठन्ति) ‘रिपून् ननर्थकृत्येषु’ इति, (केचित्) ‘जनानाम् आश्रयकाम्यया’ इति। एवं भृत्येषु वशिष्ठाः कुभृत्याश् च ज्ञेयाः। राजा चारचक्षुः स्यात्, सदाचारान् एव नियुञ्जीत।
Verse 21
जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्
सौम्य, जनस्याविहितान् परस्परम् अज्ञातान्, वणिजः, मन्त्रकुशलान्, सांवत्सरचिकित्सकान् च निरीक्षेत्।
Verse 22
तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः
तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः। राजा नैकस्य श्रद्दध्यात्, बहुवाक्यतः एव श्रद्दध्यात्।
Verse 23
रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च
भृत्यानां जनस्य च रागापरागौ, गुणागुणान्, शुभानाम् अशुभानां च विवेकं कृत्वा वशाय ज्ञानं कुर्यात्।
Verse 24
अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्
राजा जनानुरागकरं कर्म चरेत्; चपलवैराग्यजं कर्म जह्यात्। जनानुरागजन्यया लक्ष्म्या जनरञ्जनात् स एव नृपो भवति।
Frequently Asked Questions
A consecrated king succeeds by building a disciplined administrative ecosystem—appointing qualified officers for war, diplomacy, finance, health, logistics, forts, and architecture, then governing through vigilance, intelligence networks, and ethical personnel management.
The dūta (envoy) and the sandhi-vigrahika are central; the latter must be proficient in ṣāḍguṇya and related strategic principles governing peace, war, and interstate maneuvering.
It states that spies (cāra) function as the king’s eyes, requiring selection of good-conduct agents and verification of outsiders and suspicious categories through surveillance and corroboration.
One may employ or associate with them for a purpose with caution, but must not place trust in them or become governed by their conduct once their wickedness is known.
It assigns dharma-centered persons to justice, brave persons to war, skilled persons to wealth-administration, and emphasizes jana-rañjana (delighting the people) so that artha and kāma are pursued under dharmic discernment, stabilizing the realm.