The First Part
लिंगपुराणाचा ‘पूर्व भाग’ हा सृष्टीची उत्पत्ती, लिंगाचा प्रादुर्भाव आणि शिवोपासनेचे विधी-विधान यांचे सविस्तर निरूपण करणारा आहे. आरंभी परब्रह्म सदाशिवाचे अनादी-अनंत स्वरूप सूचित करून प्रकृती-पुरुष, तत्त्वे, लोक आणि देवतांची क्रमिक निर्मिती कशी घडते याचे वर्णन येते; त्यामुळे जगत्कारण आणि सृष्टीक्रम यांचा आध्यात्मिक अर्थ उलगडतो. या भागात लिंगमहिमा विशेषत्वाने प्रकट होतो. निर्गुण परमेश्वर भक्तांच्या अनुग्रहासाठी लिंगरूप धारण करून सगुण उपासनेचा आधार देतो; ब्रह्मा-विष्णूच्या प्रसंगात प्रकट झालेल्या अनंत स्तंभरूप लिंगाचे तात्त्विक रहस्य—शिवाची सर्वव्यापकता, अनंतता आणि चैतन्यस्वरूप—भक्ती व ज्ञान यांना दिशा देते. पुढे अभिषेक, मंत्रजप, व्रत-उपवास, दान, तीर्थसेवा, तसेच शिवालयनिर्मिती इत्यादी पूजाविधींचे नियम आणि फलश्रुती सांगितल्या आहेत. शुद्ध आचार, श्रद्धा आणि गुरुकृपा यांसह लिंगार्चन केल्यास पापक्षय, कल्याण आणि मोक्षप्राप्ती होते, असा उपदेश येथे प्रमुख आहे. एकूण ‘पूर्व भाग’ सृष्टीचे रहस्य लिंगतत्त्वात प्रतिष्ठित करून शिवभक्तीला चारही पुरुषार्थांचा परम आश्रय मानतो. तो साधकाच्या नित्य-नैमित्तिक कर्मांना पावन मार्गदर्शन देऊन शिवनिष्ठा दृढ करतो.
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
या अध्यायात नारद विविध तीर्थक्षेत्री लिंगपूजन करून नैमिषारण्यात येतात. नैमिषेय ऋषी त्यांचा सत्कार करतात आणि व्यासशिष्य सूत रोमहर्षण यांना पाहून लिंगमाहात्म्ययुक्त पुराणसंहिता सांगण्याची विनंती करतात. सूत देवत्रय व व्यासादींना नमस्कार करून लिंगतत्त्वाचा तात्त्विक आधार मांडतो—शब्दब्रह्म हे ओंकारस्वरूप, वेदांगसमन्वित व प्रधान-पुरुषातीत आहे; त्रिगुणव्यवहारात सत्त्वाने विष्णु, रजसाने हिरण्यगर्भ, तमसाने कालरुद्र प्रकट होतात आणि निर्गुण अवस्थेत तेच महेश्वरत्व प्रतिपादित होते. ही भूमिका पुढील अध्यायांतील लिंगोद्भवकथा, सृष्टी-संहारलीला व लिंगपूजाविधीचे प्रकरण दृढ करते.
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
सूत लिंगपुराणाला ‘उत्तम’ महापुराण म्हणून ओळख करून देतात—ब्रह्म्याने ईशानकल्पाच्या संदर्भात प्रथम संकल्पिलेले, आणि नंतर व्यासांनी मानवांसाठी संक्षेपित केलेले. ग्रंथाचा विस्तार सांगून ते विषयांची व्यापक सूची देतात: प्राधानिक/प्राकृत/वैक्रत सृष्टी, ब्रह्मांड व त्याची आवरणे, गुणाधारित देवकार्य, प्रजापति-सर्ग, पृथ्वीचे उद्धरण, ब्रह्म्याचे दिन-रात्र व आयुष्य-गणित, युग-कल्प मापे आणि धर्मव्यवस्था. पुढे शैव आधारस्तंभ येतात—पुन्हापुन्हा लिंगोद्भव, लिंगमूर्तीची विशेष महिमा, वाराणसी व अन्य तीर्थे, पाशुपत-योग, पंचाक्षर मंत्र, तसेच श्राद्ध-दान-प्रायश्चित्त व आहारनियम. दक्ष, वृत्र, दधीचि, जालंधर आणि कृष्णवंश-नाश यांसारख्या कथा विश्वधर्म व ईशकृपेची उदाहरणे म्हणून मांडल्या आहेत. शेवटी फलश्रुती—हा संक्षेप जाणणे व शिकवणे शुद्धी देऊन उच्च लोकांकडे उन्नती घडवते; पुढील अध्यायांतील सविस्तर कथन व आचारांसाठी ही भूमिका ठरते।
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
सूता परम तत्त्वाला शिव-अलिंग म्हणतो—अव्यक्त, निर्गुण, अविनाशी. नाम-रूपांचे जग हे शिवाचे लिंग आहे; मायेने अव्यक्तातून व्यक्त चिन्हरूपाने ते प्रकटते. शिवदृष्टीने शैवी प्रकृती प्रवृत्त होते; तिच्यापासून महत्, अहंकार, तन्मात्रा आणि पंचमहाभूत (आकाश, वायु, अग्नी, आप, पृथ्वी) त्यांच्या गुणांसह उत्पन्न होतात. ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये व मन प्रकट होऊन शेवटी आवरणांनी वेढलेले ब्रह्मांड-अंड निर्माण होते. अशी असंख्य अंडी आहेत; प्रत्येकात ब्रह्मा, विष्णू व भव कार्य करतात, पण गुणत्रयाद्वारे सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचा परम कर्ता केवळ महेश्वरच आहे. हा अध्याय पुढील लिंगभक्ती व शैव तत्त्वज्ञानाला एकात्म शिवतत्त्वावर आधार देतो.
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
सूता सांगतात की स्रष्ट्याचा ‘दिवस’ म्हणजे प्रकट सृष्टी आणि ‘रात्र’ म्हणजे प्रलय—ही रूढ उपमा आहे, लौकिक दिवस-रात्र नव्हे. पुढे काळमानाची क्रमवार मांडणी येते: मानवांचे निमेष ते मुहूर्त, पितरांचे दिन-रात्र व वर्षमान, आणि देवांचे अयन हेच दिन-रात्र मानले जाते. कृत, त्रेता, द्वापर, कलि युगांची संध्यासहित मापे, चतुर्युग, मन्वंतर आणि सहस्र चतुर्युगात्मक कल्प यांचा विस्तार सांगितला आहे. शिवाच्या आज्ञेने सर्व विकार लय पावतात; गुणसम्य झाल्यावर प्रलय, वैषम्य झाल्यावर सृष्टी—परम कारण शिवच. प्रलयान्ती ब्रह्मा जलात शयन करून जागतात व पुन्हा सृष्टीचा आरंभ करतात; वराह-संकेताने पृथ्वीचे पुनरुद्धार दर्शवून पुढील अध्यायांसाठी भूमिका तयार होते।
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
सूता सांगतात की सृष्टी करावयास उद्यत स्वयंभू ब्रह्म्यापुढे पाच प्रकारच्या अविद्येचे आवरण उत्पन्न होते—तमस्, मोह, महामोह, तामिस्र आणि अंध—म्हणून आद्य सृष्टी ‘प्राथमिक’ असूनही आध्यात्मिक फल देत नाही. पुढे सर्ग-क्रम (प्राकृत व वैकृत) सांगितला आहे—भूत-तन्मात्र-इंद्रियादीपासून देव, मनुष्य व कुमार-सृष्टीपर्यंत, ज्यातून चेतनेचे देहधारण कसे घडते ते स्पष्ट होते. या आधारावर ब्रह्मा कुमार व प्रमुख प्रजापती उत्पन्न करतात; शतरूपेची संतती, आकूती व प्रसूतीचे विवाह, तसेच दक्षाच्या कन्यांचे धर्म व इतर ऋषींना दान—वंशपरंपरा पुढे सरकते. सती ही शिवसंबंधित मनोजा कन्या म्हणून येते; ब्रह्मा दक्षाला तिला रुद्राला देण्याची आज्ञा देतात, रुद्राची बहुरूपता व स्त्रीलिंग/पुंलिंग प्रतीक पुढील लिंग-तत्त्वज्ञानाची नांदी घालते. शेवटी धर्माची संतती व ऋषींची पुढील प्रजा सांगून, पुढील अध्यायांतील रुद्र, व्रत, उपासना व मोक्षकेंद्रित शैव प्रवाहाची पायाभरणी होते।
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
सूत अग्नीची तीन प्रमुख रूपे—पवमान, पावक आणि शुचि—त्यांचे भेद, वंशपरंपरा व यज्ञकर्मातील महत्त्व सांगतो. पुढे पितरांचे वर्ग—अग्निष्वात्त व बर्हिषद—आणि त्यांची प्रसिद्ध संतती (मेना इत्यादी) वर्णन करून यज्ञीय वंशातून विश्व व मानवपरंपरेची सातत्यता अधोरेखित होते. नंतर शैव केंद्रस्थानी सती पार्वती होते आणि नीललोहित रुद्र अनेक रुद्रांची उत्पत्ती करतो, जे चौदा लोकांत व्याप्त आहेत. ब्रह्मा त्या अमर, शुद्ध रुद्रांची स्तुती करून मर्त्य प्रजासृष्टीची विनंती करतो; शिव म्हणतो की तो अशी सर्जनस्थिती धारण करीत नाही, म्हणून ब्रह्मा जरा-मरणबद्ध जगाची निर्मिती करतो. शेवटी उपदेश—शिव स्थाणुरूपाने स्थित; योगविद्या व क्रमशः वैराग्याने मोक्ष, शंकरशरणाने पापीही नरकातून मुक्त—आगामी प्रश्नाची भूमिका, कोण कोणत्या कर्माने नरकात पडतो।
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
सूत शंकराच्या आद्य महिमेचे ‘रहस्य’ सांगतो—योगी प्राणायामादी अष्ट-साधनांनी व करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असले तरी कर्मफळामुळे स्वर्ग किंवा नरकगती होते. निर्णायक क्रम—प्रसाद → ज्ञान → योग → मोक्ष—म्हणून मुक्तीचे मुख्य कारण शिवकृपा आहे. ऋषी विचारतात: चिंतारहित शिव प्रसाद कसा देतो आणि योगमार्गात तो कधी प्रकट होतो? रोमहरषण वंश-परंपरा व कालचक्राच्या आधारे द्वापरयुगांतील व्यासावतार, कलियुगातील रुद्राचे योगाचार्यावतार व त्यांच्या शिष्यांची (सर्वावर्तेषु) यादी देतो. वराहकल्पातील मन्वंतरांची गणना करून शेवटी सर्व जीव ‘पशु’ व शिव ‘पशुपती’ असे ठरवून रुद्रप्रकाशित पाशुपत योगाला सिद्धी व अखेरीस मोक्षाचा उपाय घोषित करतो; पुढील अध्यायांसाठी कृपा, दीक्षा व शैव योगविधीचा विस्तार याचीच भूमिका ठरते।
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
या अध्यायात सूत देहातील योगस्थाने सांगतात—विशेषतः नाभी, कंठ आणि भ्रूमध्य. एकाग्रतेने आत्मज्ञान प्राप्त होणे हाच योग असून तो शिवप्रसादावर अवलंबून आहे; योगाला महेश्वराची निर्वाण-अवस्था असेही म्हटले आहे. ज्ञानाने व इंद्रियवृत्तींच्या निग्रहाने पापे दग्ध होतात. पुढे अष्टांगयोग—यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी—यांचे उपदेश येतात; यमांत अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह आणि नियमांत शौच, तप, दान, स्वाध्याय, उपस्थ-निग्रह, व्रत, उपवास, मौन, स्नान इत्यादींचे वर्णन आहे. प्राणायामाच्या मात्रा, भेद, लक्षणे तसेच वायू व बुद्धीचे प्रसादन करून शांती–प्रशांती–दीप्ती–प्रसाद अशी सिद्धी मिळते असे सांगितले आहे. शेवटी शैव ध्यान: ओंकाराला ज्वालासदृश शुद्धिरूप मानून, कमळ/मंडलांची भावना करून, हृदय-नाभी-भ्रूमध्य येथे शिवाची स्थापना व अखेरीस निर्गुण, अवर्णनीय, अज ब्रह्मरूप शिवाचे ध्यान—यामुळे स्थिर शिवसाक्षात्काराची तयारी होते।
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
सूता योगीला मार्गभ्रष्ट करणारे दहा योग-अंतराय सांगतो—आळसापासून विषयतृष्णेपर्यंत—आणि त्यांची अंतर्गत गती स्पष्ट करतो: ज्ञानाविषयी संशय, चित्ताची अस्थिरता, साधनेवरील श्रद्धेचा क्षय, मोहग्रस्त बुद्धी, तसेच स्वाभाविक त्रिविध दुःख (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक)। पुढे विघ्ने निवल्यानंतर उद्भवणारे औपसर्गिक सिद्धि-अनुभव—प्रतिभा, दिव्य श्रवण, दर्शन, सूक्ष्म आस्वाद/वेदना, दिव्य गंधज्ञान—आणि तत्त्वानुसार विविध लोकांतील ऐश्वर्य-विस्तार, ब्राह्मिक ज्ञानापर्यंत, वर्णिले आहेत. या सिद्धी अंतिम नाहीत; ब्रह्मलोकापर्यंतही वैराग्य व संयमाने त्यागाव्यात. योगी सर्व आकर्षण सोडून मन शांत करतो तेव्हा महादेवाचा प्रसाद होऊन धर्म, ज्ञान, ऐश्वर्य, वैराग्य व अपवर्ग प्राप्त होतात; पुढील पाशुपत-योगनिष्ठेची पायाभरणी होते।
आचार्य-धर्मलक्षण-श्रद्धाभक्तिप्राधान्यं तथा लिङ्गे ध्यान-पूजाविधानसंकेतः (Adhyaya 10)
शैव उपदेशपरंपरेत सूत सिद्ध द्विज व साधूंचे गुण—संयम, सत्य, अलोभ आणि श्रुति–स्मृतीचे ज्ञान—सांगतात व जिथे श्रौत व स्मार्त कर्तव्ये परस्परविरोधी नसतात तिथे महेश्वर प्रसन्न होतात असे प्रतिपादन करतात. कर्म व फल यांच्या न्यायाने धर्म-अधर्माची लक्षणे स्पष्ट करून, आचार्य म्हणजे जो स्वतः आचरण करतो, शास्त्रार्थ उलगडतो आणि आचारधर्म शिकवतो असा सांगितला आहे. चारही आश्रमांत साधुत्व—ब्रह्मचर्य, गृहस्थकर्म, वानप्रस्थतप आणि यतियोग—यांच्या साधनांनी प्रकट होते; अहिंसा, दया, दान, शम, वैराग्य, संन्यास व ज्ञान हे शुद्धीकारक मानले आहेत. शेवटी श्रद्धायुक्त भक्ती ही अनेक प्रायश्चित्ते व तपांपेक्षा श्रेष्ठ आहे असे ठामपणे सांगितले जाते. वाराणसी (अविमुक्त) येथे देवी महादेव कसे तुष्ट व पूज्य होतात असे विचारते; शिव ब्रह्माच्या पूर्व प्रश्नाचे स्मरण करून म्हणतो—मी श्रद्धेने वश्य होतो, लिंगात ध्यान करावा व पंचास्य रूपाने पूजा करावी—आणि पुढील लिंगोपासना-केंद्रित शैव पूजाविचाराची भूमिका बांधतो।
Brahmā’s Yogic Vision of Sadyōjāta in the Śvetalohita Kalpa
ऋषी विचारतात—श्वेतलोहित कल्पात ब्रह्म्याने महेश्वराचे सद्योजात तसेच वामदेव, अघोर आणि ईशान रूप कसे पाहिले? सूत सांगतो की ब्रह्मा परमध्यानात शिखाधारी तेजस्वी ‘श्वेतलोहित कुमार’ प्रकट पाहतो व त्याला ब्रह्मरूपी ईश्वर मानून अंतःकरणात धारण करतो. ध्यान-योग अधिक दृढ करून तो सद्योजाताची भक्तिभावाने पूजा करतो. ब्रह्म्याच्या पार्श्वातून श्वेतवर्ण सेवक-शिष्य—सुनंद, नंदन, विश्वनंद व उपनंदन—उद्भवतात; शैव परिकर व परंपरेचा उदय सूचित होतो. पुढे श्वेत नावाचा महर्षी प्रकट होतो आणि त्याच्यापासून हराचा प्रादुर्भाव सांगितला जातो. सर्व मुनि तीव्र भक्तीने शरण जाऊन नित्य ब्रह्मस्वरूप महेश्वराची स्तुती करतात. फलश्रुतीत म्हटले आहे की विश्वेश्वराची शरण घेऊन प्राणायाम करणारे व मन ब्रह्मात स्थिर करणारे द्विज पापरहित, तेजस्वी होऊन विष्णुलोकापलीकडे रुद्रलोक प्राप्त करतात.
रक्तकल्पे वामदेवदर्शनं चतुर्कुमारोत्पत्तिः
सूत ‘रक्तकल्प’ सांगतात. पुत्रप्राप्तीची इच्छा धरून ब्रह्मा गाढ ध्यान करतात आणि लाल अलंकारांनी तेजस्वी असा एक कुमार पाहतात; उच्च चिंतनाने तो महादेवाचा वामदेवस्वरूप आहे असे ओळखतात. ब्रह्मा शिवाची स्तुती करून नमस्कार करतात; शिव सांगतो की असे दर्शन भक्ती व ध्यानबळाने होते, आणि कल्पोकल्पी सतत प्रयत्न केल्यास ब्रह्माला शिवच खरा जगद्धारक म्हणून साक्षात होईल. या शैव साक्षात्कारातून चार शुद्ध, ब्रह्मासदृश कुमार—विरज, विबाहु, विशोक, विश्वभावन—लाल वस्त्रे व पवित्र लेप धारण करून, ब्रह्मभाव व वामदेवतत्त्वात निष्ठावान होऊन उत्पन्न होतात. ते हजार वर्षे लोक व शिष्यहितासाठी पूर्ण धर्म उपदेशतात आणि शेवटी रुद्रात लीन होऊन अक्षयात प्रवेशाने मोक्ष सूचित करतात. शेवटी आश्वासन आहे की वामदेवाशी योग केलेले द्विज भक्तीने महादेवदर्शन करून पापरहित ब्रह्मचारी होतात व रुद्रलोक प्राप्त करतात, जिथून परतणे कठीण; पुढे दीर्घ शैव साधनेचे फलित येते.
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
सूत सांगतात—पीतवासा नावाचा हा एकतीसावा कल्प. प्रजासृष्टीची इच्छा धरून ब्रह्मा ध्यान करतो आणि पीतांबराने अलंकृत तेजस्वी दिव्य युवकाचे दर्शन घेतो. नंतर तो अंतर्मुख होऊन विश्वेश्वराची शरणागती घेतो व महेश्वरातून प्रकट होणाऱ्या परम माहेश्वरीचे दर्शन पावतो. देवीचे चतुष्पाद, चतुर्मुख, चतुर्भुज, चतुस्तनी इत्यादी बहुरूपी स्वरूप सर्वव्यापक शक्तीचे द्योतक आहे. महादेव तिला मती, स्मृती व बुद्धी म्हणून स्तुती करतात आणि योगाने जग व्यापून धर्मव्यवस्था स्थापन करण्याची आज्ञा देतात; ब्राह्मण व धर्माच्या कल्याणासाठी ती रुद्राणी होईल. शिवोपदेशाने ब्रह्मा वैदिक रौद्री गायत्रीचा जप करतो आणि समर्पणाने दिव्य योग, ज्ञान, ऐश्वर्य व वैराग्य प्राप्त करतो. ब्रह्माच्या पार्श्वातून तेजस्वी कुमार प्रकट होऊन ब्राह्मणहितार्थ महायोग शिकवतात व शेवटी महेश्वरात लीन होतात. तसेच नियमबद्ध साधक पाप त्यागून शुद्ध होतात आणि अपुनर्भवासाठी रुद्रात प्रवेश करतात; पुढील शैव साधना व विश्वशासनाची भूमिका तयार होते.
अघोरस्य प्रादुर्भावः कुमारकचतुष्टयं च योगमार्गः
सूता सांगतात—पूर्वकल्पी पिवळ्या वर्णाच्या स्वयम्भूच्या प्रस्थानानंतर नवा कल्प सुरू झाला. एकार्णवात सृष्टीची इच्छा धरून ब्रह्मा चिंताकुल ध्यानात मग्न झाला. त्याच्या ध्यानातून काळे वस्त्र परिधान केलेला, स्वयंजात तेजाने ज्वलंत, बालरूप अघोर/महेश्वर प्रकट झाला. ब्रह्माने नमस्कार करून प्राणायाम व मनोनिवेशाने त्याला हृदयात स्थिर केले आणि त्या दर्शनामागील ब्रह्मरूप सत्य जाणण्याची इच्छा केली. अघोराने पुन्हा दर्शन दिले आणि त्याच्या पार्श्वातून कृष्णवर्ण, तेजस्वी असे चार कुमारक उत्पन्न झाले. त्यांनी सहस्र दिव्यवर्षे परमेश्वराची योगोपासना करून शिष्यांना महायोगाचा उपदेश केला. योगसिद्ध पुरुष मनानेच शिवात प्रवेश करून निरगुण, शुद्ध पद प्राप्त करतात. जो विवेकी या योगाने महादेवाचे चिंतन करतो तो अविनाशी रुद्राला प्राप्त होतो; पुढील अध्यायात शिवोपासनेच्या उपायांचा विस्तार येतो.
Aghora-Mantra Japa: Graded Expiations, Pañcagavya Purification, and Homa for Mahāpātaka-Nivṛtti
सूत सांगतात की भयावह, तमोमय कल्पात ब्रह्मा शिवाची स्तुती करतो. शिव अनुग्रह करून म्हणतो की याच रूपाने तो निःसंशय पापांचा नाश करतो. पुढे तो महापातक, उपपातक तसेच मन-वाणी-काय दोष—वंशपरंपरागत वा आकस्मिक अशुद्धींसह—यांची गणना करून त्यांच्या प्रायश्चित्तासाठी अघोर-मंत्रजप सांगतो; संकल्प व जपप्रकार (मानस, वाचिक, उपांशु) यानुसार जपसंख्येची पायरीही ठरवतो. ब्रह्महत्या, वीरहत्या, भ्रूणहत्या, मातृहत्या, गोहत्या, कृतघ्नता, स्त्रीहिंसा, सुरापान, सुवर्णचोरी आणि संगदोषाने लागलेल्या पापांसाठीही प्रमाण दिले आहे. नंतर रुद्रगायत्री, पंचगव्य (गोमूत्र, गोमय, क्षीर, दही, तूप), कुशोदकाची पात्रविधी, आणि तूप-चरु-समिधा-तीळ-यव-तांदूळ यांसह होम; त्यानंतर स्नान, शिवसन्निधीत मिश्रणपान व ब्रह्मजप यांचे विधान येते. निष्कर्ष असा की अत्यंत अपराधीही शुद्ध होतात—कधी दीर्घ कर्मभार असूनही तत्क्षणी—आणि सर्वशुद्धीसाठी नित्य जपाची प्रेरणा देऊन पुढील शैव अनुशासनाला नियमित मार्ग म्हणून मांडले जाते।
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
सूता विश्वरूप-कल्पाचे वर्णन करतात: प्रलयानंतर ब्रह्मा प्रजासृष्टीसाठी ध्यान करतो आणि सरस्वतीसदृश विश्वरूप शक्ती प्रकट होते. ब्रह्मा अंतर्मुख होऊन ईशान—शिव—याची ओंकारमूर्ती म्हणून दीर्घ स्तोत्राने स्तुती करतो; सद्योजात, वामदेव, रुद्र व काल या रूपांचे गौरव करतो. फलश्रुती सांगितली आहे—एकदा पठण केले तरी, तसेच श्राद्धकाळी पठण केल्यास, ब्रह्मलोक व परम गती प्राप्त होते. प्रसन्न शिव ब्रह्माला वर देतो; तेव्हा ब्रह्मा चार मुख, चार पाय, अनेक नेत्र व अनेक भुजा असलेल्या रहस्यमय विश्वरूप देवीचे नाव, वंश, सामर्थ्य व कार्य विचारतो. शिव ‘सर्व मंत्रांचे रहस्य’ उलगडून सांगतो की ती देवी प्रकृती, जगद्योनि, विश्वगौ/गायत्री आहे; तीच गौरी, माया, विद्या, हैमवती म्हणूनही ओळखली जाते आणि ३२ गुण/३२ अक्षर-रचनेशी संबंधित आहे. अध्यायाच्या शेवटी पुढील उत्पत्ती, नियमयुक्त योगपूजा व रुद्रात लय पावणारी साधना यांचा निर्देश देऊन पुढील अध्यायातील सृष्टीक्रम व शैव मोक्षतत्त्वाची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 17: लिङ्गोद्भव—ब्रह्मविष्ण्वहङ्कार-शमनं, ओंकार-प्रादुर्भावः, मन्त्र-तत्त्वं च
सूत पूर्वी सांगितलेल्या विश्वरचनेच्या कथनाचा उपसंहार करून तिचे श्रवण-पठण केल्याचे पुण्य सांगतो. मग ऋषी शैव-गूढ प्रश्न विचारतात—लिंग काय, लिंगी कोण, आणि शिवाची लिंगरूपात पूजा का होते? ब्रह्मा स्पष्ट करतो की आद्य प्रधान प्रकृतीला ‘लिंग’ म्हणतात आणि परमेश्वरच ‘लिंगी’ आहे; प्रलयकाळी सर्व भूतांचा संहार होऊन अंधकारमय जलराशीमध्ये केवळ परम तत्त्व उरते. सृष्टिकर्तृत्वावरून ब्रह्मा-विष्णूंचा वाद होतो; तेव्हा अपरिमित तेजस्वी लिंग प्रकट होऊन अहंकार शमवते व सत्यज्ञान जागवते. ब्रह्मा हंस होऊन शिखर, विष्णू वराह होऊन मूल शोधतात; पण दोघेही अपयशी होऊन नम्रपणे परततात. त्या लिंगातून ओंकाराचा प्रादुर्भाव होतो—अ, उ, म, नाद आणि तुरीय—ज्यामुळे वेद, मंत्र आणि सृष्टीतत्त्व (बीज-योनी, हिरण्यगर्भ, लोकप्रादुर्भाव) यांचा संबंध उलगडतो. शिवाचे शब्दमय शरीर वर्ण-मंत्रांत मांडले जाते; ऋग्-यजुः-साम-अथर्व प्रवाह व कर्म-उपचारार्थ सांगितले जातात; शेवटी ब्रह्मा-विष्णू महेश्वराची स्तुती करतात. अध्यायाचा संदेश—लिंगाच्या अनंततेने अहंकार दुरुस्त होतो आणि मंत्रज्ञान-उपासनेने मोक्षमार्ग खुलतो।
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
या अध्यायात विष्णू रुद्र–शिवांना उद्देशून अखंड स्तोत्र म्हणतात। एकाक्षर प्रणव (अ-उ-म्) याचे निरूपण करताना ‘अ’ रुद्र/आत्मरूप, ‘उ’ आदिदेव/विद्यादेह आणि ‘म्’ तृतीय तत्त्व—शिव/परमात्मा, सूर्य-अग्नि-सोमासारखा तेजस्वी असे सांगितले आहे। पुढे शिवांना रुद्रांचे अधिपती, पंचब्रह्ममुख (सद्योजात, वामदेव, अघोर, ईशान) तसेच ऊर्ध्वलिंग व लिंगी म्हणून स्तुती केली आहे। अग्नी, वायू, जल, पृथ्वी, आकाश आणि तन्मात्रा (शब्द, स्पर्श, रस, गंध) यांत त्यांची व्याप्ती, आणि अरूप असूनही सुरूप अशी तत्त्वमीमांसा येते। शेवटी फलश्रुती—या स्तोत्राचा पाठ किंवा वेदज्ञ ब्राह्मणांना उपदेश पापनाशक असून भक्ताला ब्रह्मलोकाकडे उन्नत करतो; पुढील प्रवचन स्तुतीतून साधना व तत्त्वस्पष्टीकरणाकडे नेते।
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
सूता सांगतात—ब्रह्मा व विष्णूंसमोर महादेव कृपापूर्वक प्रकट झाले; त्यांच्या दर्शनाने भय नाहीसे झाले आणि विश्वाची व्यवस्था पुन्हा स्थिर झाली. शिव म्हणाले की ब्रह्मा-विष्णू हे त्यांच्या देहाच्या पार्श्वभागांतून उत्पन्न झालेले—आश्रित असले तरी जगत्कर्मात अनिवार्य आहेत. प्रसन्न होऊन शिव वर देतात; विष्णू राज्य न मागता नित्य, अव्यभिचारिणी भक्तीची याचना करतात. शिव ब्रह्मा व विष्णू दोघांनाही अचल भक्ती देतात आणि पूर्वीचा वाद मिटवून सर्ग, स्थिति/रक्षा व लय ही त्रिकर्मे स्पष्ट करतात; स्वतःला गुणातीत परमेश्वर घोषित करतात. विष्णूला मोह त्यागून ब्रह्माचे रक्षण करण्याची आज्ञा देतात व पद्मकल्पात पुढील ओळखीचा संकेत देतात. शिव अंतर्धान पावल्यावर लिंगार्चा त्रैलोक्यात दृढ प्रतिष्ठित होते; लिंगवेदी देवीस्वरूप आणि लिंग साक्षात् शिव असे ठरते. लिंगसन्निधीत ही कथा पठण/श्रवण केल्यास भक्त शिवत्व प्राप्त करतो—अशी मोक्षप्रतिज्ञा करून अध्याय समाप्त होतो.
एकार्णव-सृष्टिक्रमः, ब्रह्म-विष्णु-परस्परप्रवेशः, शिवस्य आगमनं च
सूत सांगतो—सृष्टीपूर्वी एकार्णवात अनंतशय्येवर नारायण शयन करीत होते. त्यांच्या नाभीतून विशाल कमळ उत्पन्न झाले आणि त्यातून पद्मयोनी ब्रह्मा प्रकट झाले. ब्रह्माने विष्णूंना प्रश्न विचारले; मायेमुळे सूक्ष्म स्पर्धा वाढली. विष्णू ब्रह्माच्या मुखात प्रवेश करून त्याच्या अंतर्गत लोकांचे दर्शन घेतात; नंतर ब्रह्मा विष्णूच्या उदरात जाऊन त्याचा अंत न सापडल्याने नाभीमार्ग व कमळनाळेने बाहेर येतो. तेव्हा समुद्र कंपित होतो आणि भयंकर, सर्वव्यापी, कारणातीत शिव प्रकट होऊन हा कंप आपल्या पावलांच्या आघाताने व श्वासाने झाल्याचे सांगतो. ब्रह्माचा अहंकार निवतो; विष्णू शिवाला आदिकारण, बीजांचेही बीज मानून नम्रतेचा उपदेश करतात. शेवटी शैव तत्त्व स्पष्ट होते—शिव निष्कल व सकल दोन्ही; आदिलिंगबीज योनिसंयोगाने हिरण्यगर्भ-अंड निर्माण करतो, त्यातून ब्रह्मा व सनकादी उत्पन्न होतात आणि कल्पोकल्पी मायाव्यापार चालतो; पुढील उपदेश स्तोत्र, प्रणव व शिवपरत्वाच्या सम्यक् ज्ञानरूपाने सूचित होतो.
ब्रह्मनारायणस्तवः — शिवस्य प्रभवत्व-प्रतिपादनम्
सूत सांगतात की विष्णू, ब्रह्माला अग्रस्थानी ठेवून, वैदिक नामे व तत्त्वसूचक विशेषणांनी शिवाची स्तुती करतात. स्तोत्राचा केंद्रबिंदू ‘प्रभवे नमः’ असा आहे—शिव हे वेद-स्मृती, योग-सांख्य, सर्ग-मन्वंतर, काळाचे परिमाण (क्षण-लव-ऋतु-मास) तसेच प्रकृतीचे घटक (द्वीप, समुद्र, पर्वत, नद्या, औषधी) यांचे मूल कारण आहेत असे प्रतिपादन होते. पुढे रुद्रस्वरूपाचे उग्र-शांत, विशेष-निर्विशेष, स्थूल-सूक्ष्म, दृश्य-अदृश्य व विविध वर्ण-रूपांचे वर्णन येते; त्यांच्या शस्त्रांचे, गणाधिपत्याचे, पशुपतित्वाचे आणि महाकाल-श्मशान-लीलेचेही संकेत मिळतात. शेवटी शिवतत्त्व जाणून ध्यानक्षयाने ‘अमृत्यु’ अवस्थेत प्रवेश आणि शुद्ध कर्मांनी दिव्यभोग—हे दोन मार्ग दाखविले आहेत. फलश्रुतीत श्रवण/कीर्तन/जप यांना अश्वमेधतुल्य पुण्य व ब्रह्मलोकप्राप्तीचे साधन सांगून पुढील शैव उपासनेची भूमिका बांधली आहे।
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
सूत सांगतात की भयंकर प्रलयजलात पद्मयोनी ब्रह्मा व विष्णू यांना सत्यस्तुती व नम्रतेने प्रसन्न झालेला उमापती त्रिलोचन शिव क्रीडाभावाने प्रश्न करतो. त्यांचा अंतःस्वभाव ओळखून शिव वर देतो; विष्णू शिवभक्तीची अढळता एवढीच मागतो, ती शिव देऊन विष्णूचे स्थान मान्य करतो, पण सर्वोच्चता शिवानुग्रहातच स्थिर करतो. मग शिव ब्रह्माला स्पर्श करून आशीर्वाद देऊन अंतर्धान पावतो. ब्रह्मा सृष्टीसाठी घोर तप करतो; फल न दिसल्याने क्रोध उत्पन्न होतो, अश्रू पडतात आणि त्या अश्रूंमधून सर्पाकार प्रबळ सत्त्वे जन्मतात—क्रोधविकृत सृष्टीचे प्रतीक. क्रोधाने मूर्च्छित होऊन ब्रह्मा मृतवत होतो; त्याच्या देहातून रडण्यामुळे ‘रुद्र’ नावाचे एकादश रुद्र प्रकटतात, आणि रुद्र हा सर्वभूतांत स्थित प्राणतत्त्व आहे असे सांगितले आहे. नीललोहित त्रिशूलधारी शिव ब्रह्माचे प्राण पुनःस्थापित करतो; तेव्हा ब्रह्मा सर्वव्यापी प्रभूला पाहून शिवाच्या आदितत्त्वाविषयी प्रश्न करतो, ज्यातून पुढील शैव तत्त्वचर्चेची सुरुवात होते।
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
सूत सांगतात—शिव हसत ब्रह्माला उपदेश करतात की क्रमशः कल्पांमध्ये ते श्वेत, लोहित, पीत व कृष्ण वर्णरूप धारण करतात आणि गायत्रीही ब्रह्म-संज्ञिता होऊन तदनुरूप प्रकट होते. ब्रह्माच्या तप व योग-प्रत्यभिज्ञानाने शिव प्रथम सद्योजात, नंतर ‘वाम’ तत्त्व व वर्ण-विपर्यासाने वामदेव, आणि पुढे तत्पुरुष म्हणून ओळखले जातात. शिव घोर स्वरूप उघड करून सत्यज्ञांना अघोर-शांतीचे आश्वासन देतात व अखेरीस विश्वरूप प्रकट करतात; तेव्हा सावित्री/गायत्री विश्वरूपा व सर्वरूपा होते. अध्यायात चतुर्युग, धर्माचे चार पाद, चार आश्रम, वेद-वेध्याचे चार विभाग आणि भूरादि लोकांची मांडणी येते; विष्णुलोक व रुद्रलोक हे दुर्मिळ, पुनरावृत्ती-रहित ध्येय असून अहंकार-काम-क्रोधरहित संयमी द्विजांना प्राप्त होतात. ब्रह्मा गायत्रीद्वारे महेश्वर-ज्ञान्यांसाठी परम पदाची याचना करतात; शिव मान्यता देतात—हे ज्ञान ब्रह्म-सायुज्य व मोक्ष देणारे आहे.
ध्यानयोगेन रुद्रदर्शनम् — रुद्रावतार-परिवर्तक्रमः, लकुली (कायावतार), पाशुपतयोगः, लिङ्गार्चन-निष्ठा
सूता सांगतो की ब्रह्मदेवांनी भक्तिभावाने रुद्राला विचारले—द्विजांना महादेवाच्या अनेक पूज्य तनू (रूपांचे) साक्षात दर्शन कधी व कोणत्या साधनेने होते? शिव उत्तर देतात की तप, व्रत, दान, तीर्थफळ, दक्षिणेसह यज्ञ, धन किंवा वेदाध्ययन यांपैकी काहीही प्रत्यक्ष दर्शनासाठी पुरेसे नाही; निर्णायक साधन ध्यान आहे. पुढे ते युगांत/परिवर्त-क्रमात आपल्या अनेक अवतारांची भविष्यवाणी करीत वारंवार ‘मी … रूपाने जन्म घेईन’ असे सांगतात व सहचर शिष्यांची नावे देतात; जे महेश्वर-योग व ध्याननिष्ठेने रुद्रलोक प्राप्त करतात, त्यांचे पुनरागमन दुर्मिळ असते. शेवटी प्रसिद्ध लकुली/कायावतार प्रसंग—ब्राह्मणहितासाठी योगमायेने मृतदेहात प्रवेश—आणि पाशुपत सिद्धांची लक्षणे (भस्म, लिंगार्चन, जितेंद्रियता, ध्याननिष्ठा) वर्णिली आहेत. शिव पाशुपत योगाला संसारबंधनच्छेदासाठी ज्ञानमार्ग-प्रकाशक म्हणतात व पंचाक्षरीची अनिवार्यता प्रतिपादित करतात. उपसंहारात ब्रह्मा विष्णुतत्त्व विचारतात; शिव सांगतात की देव-मुनी लिंगपूजेमुळे पदे मिळवतात, लिंगार्चनाविना निष्ठा होत नाही—मग शिव अंतर्धान पावतात व ब्रह्मा सृष्टीकार्य पुन्हा आरंभतात।
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ऋषी सूत रोमहार्षणांना विचारतात—लिंगमूर्ती महादेवाची पूजा कशी करावी? सूत कैलासावर शिवाने देवीला दिलेल्या उपदेशाची परंपरा नंदी, सनत्कुमार व व्यास यांच्या माध्यमातून सांगून विधीचे प्रामाण्य स्थापन करतात. पुढे शिवपूजेपूर्वी पापनाशक स्नान आवश्यक सांगून वरुण-स्नान, आग्नेय-स्नान व मंत्र-स्नान असे तीन प्रकार वर्णित करतात; पवित्र जलाने अभिषेक आणि रुद्रसंबंधी मंत्र, पंचब्रह्म/पवित्रक इत्यादींचा जप करण्याचा विधी देतात. येथे मुख्य सिद्धांत—अंतःशुद्धी व भावच निर्णायक; भाव नसल्यास पवित्र स्नानही निष्फळ. शेवटी मंत्रयुक्त आचमन, शुद्धीकरण आणि हिंसा-पाप शमविण्यासाठी प्रदक्षिणा सांगून पुढील लिंगार्चनेसाठी भक्त सिद्ध होतो।
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
या अध्यायात नंदी शिवपूजेपूर्वीची संपूर्ण नित्य-शुद्धीची क्रमवार विधी सांगतात. प्रथम वेदमाता गायत्रीचे आवाहन करून पाद्य, आचमनीय व अर्घ्य अर्पण; नंतर प्रणवसहित प्राणायाम व ठराविक संख्येने जप, आणि आदराने विसर्जन. पुढे वैदिक सूक्तांनी सूर्यवंदन व प्रदक्षिणा, त्यानंतर देव-ऋषि-पितृ तर्पण—पुष्पोदक, कुशोदक व तिलोदकाने—योग्य उपवीत-स्थिती व बोटांच्या मुद्रा पाळून. मग पंचमहायज्ञ (ब्रह्म, देव, भूत, मनुष्य, पितृ) यांचे वर्णन करून ब्रह्मयज्ञ सर्वोच्च असल्याचे व दुर्लक्ष केल्यास दोष होतो असे सांगितले आहे; वेद-पुराण-इतिहास-कल्प यांच्या सन्मानार्थ ब्रह्मयज्ञ-आचमन व स्पर्शविधीही दिली आहे. शेवटी बाह्य स्नान, विधिपूर्वक होमातून मिळालेल्या भस्माने भस्मस्नान, पंचब्रह्म मंत्रांनी अंगशुद्धी/न्यास, आणि ‘आपो हिष्ठा’ इत्यादी ऋक्-यजुः-साम मंत्रांनी मंत्रस्नान सांगितले आहे; संक्षेपानेही श्रद्धेने केल्यास परम पदाकडे गती होते।
लिङ्गार्चनविधिक्रमः—शुद्धि, न्यास, आसनकल्पना, अभिषेक, स्तोत्र-प्रदक्षिणा (Adhyaya 27)
या अध्यायात शैलादी लिंगार्चनेचा संक्षिप्त विधिक्रम सांगतात। स्नान करून साधक पूजास्थानी प्रवेश करतो, त्रिवार प्राणायाम करतो आणि पञ्चवक्त्र, अलंकृत त्र्यम्बक शिवाचे ध्यान करतो. नंतर शैव देहभावना स्वीकारून देहशुद्धी व मंत्रन्यास करतो; यात प्रणव व पंचाक्षरी प्रधान आहेत. अर्चनास्थान तसेच प्रोक्षणी, अर्घ्य, पाद्य, आचमनीय इत्यादी पात्रांचे संस्कार करून शीतल जलात चंदन, उशीरा, कापूर, पुष्प, धान्य व भस्म मिसळण्याचे विधान आहे. सिद्धी व विश्वस्थाने यांचा विन्यास असलेले पद्मासन कल्पून शिवपीठिका पर्यंत स्थापना; पंचब्रह्म व रुद्रगायत्री आदी मंत्रांनी आवाहन व स्थिरीकरण केले जाते. सुगंधित जल, पंचगव्य, घृत, मधु व इक्षुरस यांनी शुद्ध पात्रांतून (सुवर्ण/रजत/ताम्र, शंख, मृण्मय) अभिषेक होतो; लिंगस्नानासाठी वैदिक-शैव सूक्तांची सूचीही दिली आहे. शेवटी वस्त्र, उपवीत, गंध, धूप, दीप, नैवेद्य, प्रदक्षिणा व नमस्कार करून पुढील उपदेशात बाह्य लिंगार्चनेतून आभ्यंतर अर्चनेकडे व निष्कल शिवानुभवाकडे जाण्याची घोषणा केली आहे।
आभ्यन्तरध्यान-तत्त्वगणना-चतुर्व्यूहयोगः (Adhyaya 28)
पूर्वोक्त लिंगार्चन-विधीनंतर शैलादी उपदेश अंतर्मुख करतात—बिंब, गुण आणि आत्म्याच्या आवरणांचा ध्यानक्रम सांगून महादेवाची निष्कल व सकल अशा दोन्ही रूपांनी उपासना घडवितात. पुढे साङ्ख्यसदृश तत्त्वगणना येते: अव्यक्तापासून महत्, अहंकार, तन्मात्रा, इंद्रिये, मन व भूत; शिव हा २६वा तत्त्व आणि विश्वव्यवस्थेचा खरा कर्ता असे घोषित होते. निष्क्रिय, शुद्ध प्रभू कसा ‘करतो’ असा सनत्कुमारांचा प्रश्न; शैलादी काळ व मनाच्या भ्रांतीने त्याचे समाधान देतात आणि जगत् शिवाचे मूर्त्यष्टक (भूत, ज्योती व यजमान) असे दर्शवितात. शेवटी चतुर्व्यूह-चिंतन—रुद्र/इंद्र/सोम/नारायण दृष्टिकोनांचा समन्वय—याने ‘शैवोऽहम्/सोऽहम्’ हा अद्वैतभाव स्थिर होतो. अध्याय अंतर्गत उपासकांची मान्यता, निंदानिषेध आणि पुढील शैव आचार व मोक्षोपदेशाची नैतिक भूमिका ठरवून समाप्त होतो.
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
सनत्कुमार दारुवनातील वृत्तांत ऐकू इच्छितात. सूतांच्या कथनातून शैलादी सांगतात—ऋषींनी रुद्रासाठी कठोर तप केले; त्यांच्या प्रवृत्ती‑निवृत्तीच्या विवेकाची परीक्षा घेण्यासाठी शिव नीललोहित दिगंबर व विकृत वेषात दिव्य वनात आले. स्त्रिया मोहित झाल्या; पण ऋषींनी कटुवचन बोलून महादेवांना ओळखले नाही, त्यामुळे तपाचा प्रभाव थांबला—अहंकार व चुकीचा न्याय यांचा धोका दिसला. ते ब्रह्माकडे गेले; ब्रह्माने त्यांना धारेवर धरून सांगितले की ज्याची निंदा केली तोच परमेश्वर आहे, आणि अतिथी—सुंदर असो वा कुरूप—कधीही तुच्छ मानू नये. पुढे ब्रह्मा सुदर्शनाचे उदाहरण देतात, जिथे अतिथी‑पूजेमुळे मृत्यूही जिंकला जातो; अतिथी‑सत्कार हीच शिव‑पूजा ठरते. शेवटी संन्यास‑क्रम सांगितला—वेदाध्ययन, गृहस्थधर्म, यज्ञ, वानप्रस्थनियम, विधिवत् त्याग व तप—यातून शिव‑सायुज्य मिळते; दृढ भक्तीने त्वरित मोक्षही प्राप्त होतो।
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
शैलादि ऋषींना ब्रह्म्याने सांगितलेली श्वेतमुनिची पवित्र कथा सांगतात. वृद्ध श्वेत लिंगपूजा व रुद्रजपात तल्लीन असताना काळ येऊन ‘रौद्र’ कर्मांची निष्फळता सांगत यमलोकाला नेण्याचा अधिकार मिरवतो. श्वेत अढळ शैव-निष्ठेने म्हणतो—लिंगात स्वयं रुद्र विराजमान आहेत, देवांचेही मूळ तेच; म्हणून काळाने परत जावे. संतप्त काळ पाशाने बांधून लिंगस्थ देवतेच्या जणू निष्क्रियतेची थट्टा करतो. तेव्हाच अंबिका, नंदी व गणांसह सदाशिव प्रकट होऊन केवळ दृष्टिक्षेपाने अंतकाला दडपून मारतात व भक्ताचे रक्षण करतात. पुढे उपदेश—भुक्ती व मुक्तीसाठी मृत्युञ्जय शंकराची उपासना करा; वाद न करता एकांत भक्तीने भवाला शरण गेल्यास शोक नष्ट होतो. ब्रह्मा सांगतात की दान, तप, यज्ञ, वेद किंवा योगनियमांनीच नव्हे, मुख्यतः शिवप्रसादाने शिवभक्ती मिळते. पाशुपत भक्तीने चार पुरुषार्थ व मृत्यूवर विजय—दधीचि, ब्रह्मा व श्वेत हे उदाहरणे.
देवदारुवनौकसां प्रति ब्रह्मोपदेशः—लिङ्गलक्षण-प्रतिष्ठा-विधिः, शिवमायारूपदर्शनं, स्तुतिः
सनत्कुमार देवदारुवनातील ऋषींना शिवकृपेने शरण कशी मिळाली हे विचारतात. उत्तरात ब्रह्मा उपदेश करतात—महादेवच परमेश्वर; देव, ऋषी व पितरांचे स्वामी. प्रलयकाळी ते काळरूप होऊन सर्वांना संहरतात आणि स्वतःच्या तेजाने पुन्हा सृष्टी निर्माण करतात. पुढे शिवलिंगाची लक्षणे व प्रतिष्ठाविधी सांगितला आहे—गोल, चौकोनी, अष्टकोनी, षोडशकोनी इत्यादी आकारांत लिंगनिर्मिती, प्रमाणबद्ध वेदिका, गोमुखी निःसरण, सभोवती पट्टिका, शुभ द्रव्यांची निवड, मध्यभागी कलशस्थापना व शुद्ध द्रव्यांनी अभिषेक-प्रोक्षण. ऋषी एक वर्ष तप व पूजन करतात; वसंतात शिव भस्मलिप्त, दिगंबर, अग्निदंडधारी व विचित्र आचरण करणाऱ्या रूपात येऊन योगमाया दर्शवतात. ऋषी कुटुंबासह पूजन करून देह-वाणी-मनाचे दोष मान्य करतात व रुद्राच्या विश्वरूप ऐश्वर्याची स्तुती करतात. प्रसन्न होऊन शिव दिव्यदृष्टी देतात आणि त्यांचे त्रिनेत्र सत्यस्वरूप दर्शन घडते—विनय व योग्य उपासनेनंतर दर्शनप्राप्तीचा क्रम स्पष्ट होतो.
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ऋषी तीव्र रुद्रस्तुतीने शिवाला दिग्वास, त्रिशूलधारी, भयानक तरीही मंगलमय प्रभू म्हणून वंदन करतात—तोच अरूप, सुरूप आणि विश्वरूप आहे. पर्वतांमध्ये मेरू, नक्षत्रांमध्ये चंद्र, ऋषींमध्ये वसिष्ठ आणि वेदांमध्ये ओंकार जसा श्रेष्ठ, तसाच तो सर्वश्रेष्ठ आहे; भूत-भविष्याच्या सर्व अवस्था अखेरीस त्याच्यातच दिसतात असे ते सांगतात. मग ते बंधन घालणाऱ्या अंतःशक्ती—काम, क्रोध, लोभ, विषाद आणि मद—यांचे तत्त्व जाणून घेण्याची विनंती करतात. महाप्रलयकाळी शिव ललाटातून संहाराग्नी उत्पन्न करतो; लोक ज्वाळांनी वेढले जातात, अनेक विकृत अग्नी उठतात आणि चराचर प्राणी त्या शिवज अग्नीत दग्ध होतात—हे स्मरून ऋषी संरक्षण व मार्गदर्शन मागतात. शेवटी शरणागती पत्करून ते म्हणतात की असंख्य रूपांचा अंत त्यांना गाठता येत नाही; पुढील उपदेशात शिवाज्ञा व कृपेने या विनाशकारी शक्तींचा अर्थ, नियंत्रण व अतिक्रमण स्पष्ट होईल.
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
नंदी सांगतो—ऋषींचे स्तवन ऐकून प्रसन्न झालेला महेश्वर त्या स्तवाच्या पठण, श्रवण व अध्यापनाचे पुण्य सांगून योग्यांना गणपत्य-सदृश सिद्धी देतो. पुढे शिव आपल्या स्वरूपातूनच उत्पन्न झालेल्या स्त्रीलिंग (प्रकृती) व पुंलिंग (पुरुष) या युग्म तत्त्वांद्वारे सृष्टीची मांडणी करून, लिंग-प्रतीकाच्या अंतर्गत अद्वैत शैव तत्त्व स्पष्ट करतो. तो उपदेश देतो—दिग्वास/तपस्वी बालकासारखा किंवा उन्मत्तासारखा दिसला तरी तो शिवभक्त व ब्रह्मवक्ता असल्यास त्याची थट्टा वा निंदा करू नये. भस्मधारी, संयमी, ध्याननिष्ठ ब्राह्मणांची स्तुती करून सांगतो की महादेवपूजेमुळे ते रुद्रलोक प्राप्त करून पुनः परत येत नाहीत. भस्मव्रती व मुंड-तपस्वी यांचा अपमान करू नये; त्यांचा सन्मान म्हणजे शंकराचा सन्मान, आणि निंदा म्हणजे महादेवाची निंदा. भय-मोहमुक्त ऋषी शुद्ध जल, कुश व पुष्पांनी अभिषेक करतात, गुप्त मंत्र व हुंकारांनी अर्धनारीश्वरासह स्तुती करतात. शिव प्रसन्न होऊन वर मागा असे म्हणतो; तेव्हा ऋषी भस्मस्नान, दिगंबरत्व, वामत्व, प्रतिलोमता आणि काय सेवनीय-काय वर्जनीय यांचे अर्थ विचारतात—पुढील उपदेशाची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
या अध्यायात भगवान शिव अग्नी–सोमस्वरूपाने स्वतःचे तत्त्व उलगडून भस्माची उत्पत्ती व तिचे पावन कार्य सांगतात. अग्नीने जग दग्ध होऊन जे भस्म होते ते परम पवित्र; ‘भस्म’ या शुभभावनेने ते सर्व पापांचा क्षय करणारे मानले आहे. भस्माला ‘माझे वीर्य’ म्हणत शिवशक्तीचे प्रतीक ठरविले असून घरात व सूतिकागृहात रक्षणार्थ भस्मप्रयोग लोकाचार म्हणून दर्शविला आहे. भस्मस्नानाने शुद्धचित्त, क्रोध-इंद्रियजयी साधक शिवसमीप जाऊन पुनर्जन्म पावत नाही—मोक्षाभिमुखता प्रतिपादित होते. पुढे पाशुपतव्रत-योगाची प्राचीनता व श्रेष्ठता सांगून बाह्य वस्त्रांपेक्षा क्षमा, धैर्य, अहिंसा, वैराग्य व मान-अपमानसमता हे आंतरिक आवरण श्रेष्ठ असल्याची शिकवण दिली आहे. त्रिकाल भस्मस्नान पापदाहक, शैवगण-संबंध देणारे व सिद्धि/अमृतत्वाच्या मार्गास सहाय्यक; शेवटी जटाधारी, मुंडित, नग्न वा मलिन शिवभक्त तपस्वी निंद्य नसून शिवासारखे पूज्य आहेत असा निष्कर्ष।
Adhyaya 35 — दधीचि-क्षुप-युद्धम्, भार्गवोपदेशः, मृतसंजीवनी (त्र्यम्बक) मन्त्रः
सनत्कुमारांच्या प्रश्नाला उत्तर देताना शैलादि सांगतो—ब्रह्मपुत्र-राजा ‘क्षुप’ दधीचिचा मित्र असूनही ‘क्षत्रिय-श्रेष्ठता’ व ‘विप्र-श्रेष्ठता’ या वादामुळे विरोधक बनतो. तो स्वतःला अष्ट-लोकपाल-स्वरूप मानून अवमानना-निषेधाचा दावा करतो; दधीचि क्रोधाने प्रहार करतो, पण क्षुप वज्राने त्याला पाडतो. दुःखी दधीचि भार्गव (शुक्र) यांचे स्मरण करतो; शुक्र योगबलाने येऊन शरीर-संधान करतो आणि शिव त्र्यम्बक/उमापतीच्या पूजेतून प्राप्त ‘मृतसंजीवनी’ मंत्राचा उपदेश देतो—‘त्र्यम्बकं यजामहे… सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्…’; सत्य, स्वाध्याय, योग व ध्यानाने मृत्युपाश-छेदनाची प्रार्थना. लिंग-सन्निधीत जप-होम-अभिमंत्रित जलपान-विधीने मृत्युभय नाहीसे होऊन वज्रासारखी स्थिरता/अवध्यत्व मिळते. पुन्हा युद्धात क्षुपाचे वज्र दधीचिला नष्ट करू शकत नाही; दधीचिचा प्रभाव पाहून क्षुप हरि (मुकुंद) शरण घेण्याकडे वळतो—यातून पुढे देवशक्तींचा परस्पर आश्रय व शैव-वैष्णव संबंधाची कथा उलगडते.
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
नंदीश्वर कथा सांगतात—क्षुप राजाच्या पूजेमुळे प्रसन्न झालेला गरुडध्वज विष्णू श्री-भूमीसह प्रत्यक्ष दर्शन देतो. राजा विश्वमूर्ती रूपाने स्तुती करतो आणि सृष्टीतत्त्वे (महान्, तन्मात्रा, इंद्रिये) तसेच भगवंताच्या विराट्-देहाची कल्पना वर्णन करतो; फलश्रुतीसह हे वैष्णव स्तोत्र ‘सर्वपापप्रणाशन’ म्हटले आहे. पुढे क्षुप दधीच ब्रह्मर्षी अवध्य असल्याचे सांगून युद्धविजयाची याचना करतो; विष्णू रुद्रभक्तांना अभयत्व आहे असे सांगून राजाला निरुत्साहित करतो, तरी प्रयत्न करण्यास सांगतो. विष्णू ब्राह्मणरूपाने दधीचाश्रमात जाऊन वर मागतो; दधीच सर्वज्ञतेने त्याचे आगमन ओळखून निर्भयता प्रतिपादित करतो. दधीचच्या प्रभावाने सुदर्शनचक्र व इतर अस्त्रे निष्फळ ठरतात; देवसाहाय्य व विष्णूची बहुरूपेही उपयोगी पडत नाहीत. दधीच विश्वरूप-माया त्यागण्याचा उपदेश करून आपल्या देहात देव-रुद्र-कोटींचे दर्शन घडवतो; ब्रह्मा विष्णूला थांबवतो आणि विष्णू मुनिला प्रणाम करून परततो. क्षुप क्षमा मागतो; दधीच दक्षयज्ञ-विनाशाचा संकेत देत शाप देतो व ब्राह्मणबलाचे महत्त्व सांगतो. शेवटी स्थानेश्वर तीर्थमहात्म्य—शिवसायुज्य, अपमृत्युजय व ब्रह्मलोकगमन—फलश्रुतीसह वर्णिले आहे।
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
सनत्कुमार शैलादीला विचारतो—तू महादेव-उमापतीची कथा ऐकण्यास कसा पात्र झालास? शैलादी आपल्या पित्याच्या, शिलादाच्या, प्रजाकामनेने केलेल्या घोर तपाचे वर्णन करतो. इंद्र प्रसन्न होऊन वर देऊ पाहतो; पण शिलाद ‘अयोनिज, मृत्युरहित पुत्र’ मागतो. शक्र स्पष्ट करतो—देवांनाही मृत्युरहितता नाही; ब्रह्माही काळातीत नाही, आणि शिवाचे आयुष्यही परार्ध-द्वयपर्यंत मर्यादित—हा काळनियम आहे. शिलाद अंडयोनि/पद्मयोनि/महेश्वराङ्गयोनि अशा श्रुतींचा उल्लेख करून कारण विचारतो. तेव्हा इंद्र मेघवाहनकल्पाची कथा सांगतो—नारायण मेघरूपाने महादेवाला वहन करतो; शिव प्रसन्न होऊन सृष्टीसाठी ब्रह्म्यासह सर्व काही प्रदान करतो. ब्रह्मा क्षीरसागरात योगनिद्रास्थ विष्णूला पाहून ‘मी तुला ग्रासीन’ अशी प्रार्थना करीत पुन्हा सृजित होतो; नंतर रुद्र उग्ररूपाने येऊन ब्रह्मा-विष्णूच्या स्तुतीने अनुग्रह करून अंतर्धान पावतो. ही कथा पुढे शिलादाच्या पुत्रप्राप्तीचा प्रसंग व शिवकृपाप्रधान सृष्टितत्त्व दृढ करते.
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
महेश्वर निघून गेल्यावर जनार्दन (विष्णू) शिवाच्या परत्वाचे स्तवन करतो—महादेव सर्वलोकनाथ असून ब्रह्मा-विष्णूसह सर्वांचा आश्रय आहे. तो सांगतो की मी शिवाचा वाम-अंश आहे आणि ब्रह्मा शिवाचा दक्षिण-अंश; ऋषी प्रकृती/अव्यक्त विष्णूसंबंधी व पुरुष ब्रह्मासंबंधी मानतात, तरी दोघांचेही सामान्य कारण महादेवच आहे. दैवी आज्ञेने ब्रह्मा रुद्राला वरदाता मानून पूजन करतो. पुढे विष्णू वराहरूप धारण करून जलमग्न पृथ्वी उचलून स्थिर करतो, नद्या-समुद्र व भूभाग पुनर्रचित करून लोकांची पुनःस्थापना करतो. ब्रह्मा योगबलाने कुमार (सनकादी), प्रमुख ऋषी तसेच धर्म-अधर्माची सृष्टी करून नैतिक व विश्वव्यवस्थेचा पाया घालतो; यावर पुढील शैव उपासना व मोक्षोपदेश उभा राहतो।
युगधर्मवर्णनम् — चतुर्युग, गुण, धर्मपाद, तथा वार्तोत्पत्ति
शिलादाने शक्राकडून पूर्वोपदेश ऐकून पुन्हा इंद्राला विचारले—ब्रह्म्याने युगधर्माची स्थापना कशी केली? शक्र चार युगे—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—गुणांशी जोडून प्रत्येक युगातील मुख्य साधना सांगतो: कृतात ध्यान, त्रेतात यज्ञ, द्वापरात शुद्ध भक्तियुक्त भजन/पूजन, आणि कलियुगात दान। कृतयुगात सहज तृप्ती, अल्प संघर्ष व वर्णाश्रमाची स्थिरता असते। त्रेतायुगाच्या आरंभी पाऊस, नद्या, वनस्पती आणि पुढे शेती यांद्वारे समृद्धी येते; पण कामना व ममत्वामुळे वाद, भूक, सीमा-नियमन व संरक्षणाची गरज निर्माण होते; म्हणून ब्रह्मा क्षत्रियांची स्थापना करून वर्णाश्रम दृढ करतो व यज्ञव्यवस्था नियमबद्ध करतो (हिंसा-अहिंसा विचारांसह)। द्वापरात गोंधळ वाढतो—वेदशाखा वाढतात, पुराणपरंपरा (लिंगपुराणासह) विविध होतात; दुःखातून वैराग्य, जिज्ञासा व ज्ञानाचा उदय होतो। शेवटी धर्म क्रमशः क्षीण होऊन कलियुगात बहुतेक लोपतो; म्हणून शिवकेंद्रित, सुलभ भक्तिमार्गाचा आश्रय अधिक महत्त्वाचा ठरतो।
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
या अध्यायात शक्र (इंद्र) कलियुगाची लक्षणे सांगतो—रोगराई, दुष्काळ, अनावृष्टी, श्रुतीवर अविश्वास, वेदाध्ययन व यज्ञांचा ऱ्हास, वर्णाश्रमधर्माचा उलटापालटा, राजांकडून प्रजापीडन, तसेच दंभ, चोरी व हिंसेची वाढ. पुढे शैव उपाय—कलियुगात महादेव शंकर नीललोहित धर्माची ‘प्रतिष्ठा’ करण्यासाठी प्रकट होतो; जो त्याची शरणागती घेतो तो कलिदोषावर मात करून परम पद प्राप्त करतो. युगसंधीत अंतकाळचा गोंधळ शुद्धीकरणात परिणत होतो; ‘प्रमिती’ नावाची दंडशक्ती प्रकटते आणि थोडे ‘कलिशिष्ट’ समुदाय उरतात. ते वन-सीमांत तपस्वी जीवन स्वीकारून निर्वेद प्राप्त करतात व नव्या कृतयुगाचे बीज बनतात. सप्तर्षी श्रौत-स्मार्त धर्म व वर्णाश्रम आचार पुनःस्थापित करतात; शिवकेंद्रित धर्म युगांतरातही टिकून मोक्षमार्गाचा आधार देतो।
प्रलय-तत्त्वलयः, नीललोहित-रुद्रः, अष्टमूर्तिस्तवः, एवं ब्रह्मणो वैराग्यम्
इंद्र महाप्रलयाचे विशाल चक्र सांगतो—अतिदीर्घ काळानंतर पृथ्वी जलाने व्यापली जाते, जल अग्नी व वायूत लीन होते; इंद्रिये व तन्मात्रा अहंकारात, मग महत्मध्ये आणि शेवटी अव्यक्तात विलीन होतात. त्यानंतर शिव-पुरुषापासून पुन्हा सृष्टी प्रवर्तते; पण ब्रह्म्याची मानस-संतती वाढत नाही, म्हणून तो ईशाकडे कठोर तप करतो. शिव प्रकाशरूपांनी प्रत्युत्तर देतो—अर्धनारीश्वर-भाव सूचित करून ब्रह्मा व हरि यांना शिवसार्वभौमत्वात प्रतिष्ठित करतो. ब्रह्मा समाधीत हृदयकमळात शिवाची स्थापना करून अक्षयाचे पूजन करतो; त्या अंतर्मुख साधनेतून नीललोहित (कालरूप) प्रकट होतो, आणि ब्रह्मा अष्टमूर्ती-स्तवाने रुद्राला विश्वाच्या आठ रूपांत स्तुत करतो. अनुग्रहाने सृष्टी पुढे चालते; तरी ब्रह्मा पुन्हा वैफल्य-क्रोधाने भूत-प्रेतांची उत्पत्ती करतो. रुद्र प्रकट होऊन अकरा रूपांत विभागतो व शक्तीसह अनेक देव्या उत्पन्न करतो. शिव ब्रह्म्याचे प्राण पुनः स्थिर करून स्वतःला परमात्मा व मायाधीश घोषित करतो; पुढे अमृत अयोनिजाच्या दुर्लभतेचा विषय येऊन अनुग्रह व मोक्षकथांची भूमिका तयार होते.
Indra’s Account: Shilada’s Tapas and Shiva’s Manifestation as Nandi
सूत सांगतो की शिलाद महादेवांचा एकनिष्ठ भक्त होता. त्याने इतके दीर्घ व कठोर तप केले की देह कृश झाला, कीटकांनी आच्छादित झाला तरी तो शिवध्यानात तल्लीन राहिला. प्रसन्न होऊन शंकर उमा व गणांसह प्रकट झाला, तपाचे कारण विचारले आणि वर दिला—सर्वज्ञ, शास्त्रार्थ जाणणारा पुत्र. शिलादाने अयोनिज व अमर पुत्र मागितला. शिवाने सांगितले की पूर्वपूजा व दैवी योजनेने तो स्वतः शिलादाचा पुत्र ‘नंदी’ म्हणून जन्म घेईल; शिलाद जगत्पित्याचाही पिता ठरेल. यज्ञमंडपात नंदी त्रिनेत्र, चतुर्भुज, आयुधधारी, तेजस्वी व भयानक रूपाने प्रकट झाला; देव, ऋषी व दिव्य शक्तींनी स्तुती केली. शिलादाच्या स्तोत्रात नंदी रक्षक व जगद्गुरु आहे; तो मुनिंना आपले सौभाग्य पाहण्यास बोलावतो—एकाग्र भक्ती व शुद्ध यज्ञावर शिवकृपेचे उदाहरण.
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
नंदिकेश्वर सांगतो—महेश्वराची पूजा करून तो पिता शिलादासह आश्रमात परतला; परंतु त्याचा दिव्यभाव मानवी देहामुळे आच्छादित झाला आणि दिव्य स्मृती लोपली. शिलादाने प्रेमाने संस्कार करून अनेक वैदिक शाखा व वेदांगविद्या शिकवल्या. सातव्या वर्षी शिवाच्या आज्ञेने ऋषी मित्र व वरुण आले आणि शास्त्रपारंगत असूनही नंदीचे आयुष्य अल्प असल्याचे सांगितले; त्यामुळे शिलाद शोकाकुल झाला. मृत्यूची छाया पाहून नंदीने प्रदक्षिणा केली, रुद्रजप केला आणि हृदयकमळात त्र्यंबकाचे ध्यान केले. शिव प्रकट होऊन भय दूर करतो, पूर्वपूजेचे रहस्य सांगतो आणि स्पर्शाने जरा-शोकमुक्त करून प्रिय गणाध्यक्ष व योगसामर्थ्ययुक्त करतो. पुढे शिव जटाजलातून जटोदका, त्रिस्रोतस, वृषध्वनी, स्वर्णोदका/जंबूनदी अशी तीर्थनदी निर्माण करून नामकरण करतो; जप्येश्वराजवळील पंचनदात स्नान-पूजेमुळे शिवसायुज्य फल सांगितले आहे. शेवटी उमेच्या हस्ते नंदीचा अभिषेक व गणांमध्ये औपचारिक प्रतिष्ठेचा संकेत दिला आहे.
Adhyaya 44: Nandikesvara’s Manifestation and Abhisheka; The Rule of Namaskara in Shiva-Nama
शैलादी सांगतो—रुद्राचे स्मरण होताच असंख्य गण प्रकट होतात; ते तेजस्वी, त्रिनेत्री, शस्त्रधारी, गीत‑नृत्य व दिव्य वाहनांसह येतात, जणू दैवी आज्ञा निकट आहे. ते शिव‑देवीला नमस्कार करून कोणते कार्य करावे असे विचारतात; समुद्र आटवणे, इंद्राला बांधणे, यमाशी सामना, दैत्यदमन अशी महाकर्मेही सुचवतात. शिव म्हणतो—लोकहितासाठीच तुम्हाला बोलावले आहे; माझ्या पुत्रवत् स्वामी नंदीश्वराला गणांचा सेनानी म्हणून प्रतिष्ठित करायचे आहे. मग रत्नमंडप, मेरुसदृश सुवर्णासन, पादपीठ, युग्म कलश, सर्वतीर्थजलाने भरलेली हजारो भांडी, वस्त्रे‑सुगंध‑आभूषणे, छत्र‑चामरादी राजचिन्हे—दिव्य कारागिरांनी घडवलेली—अभिषेकासाठी सज्ज होतात. ब्रह्मा प्रथम अभिषेक करतो, नंतर विष्णू, इंद्र व लोकपाल; ऋषी‑देव नवाभिषिक्त गणेश्वराची स्तुती करतात, आणि ब्रह्माच्या आज्ञेने विवाहविधानाचाही उल्लेख येतो. शेवटी उपदेश—नमस्काराविना शिवनाम उच्चारू नये; प्रणामाने आरंभ व भक्तीने समाप्त असा नामोच्चारच सुरक्षित व मोक्षदायक नियम आहे।
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
पूर्वभागातील कथानक पुढे नेत ऋषी सूतांना शंकराचा सर्वात्मभाव आणि सामान्य दृष्टीपलीकडील रुद्राचे खरे स्वरूप सांगण्याची विनंती करतात. सूत भूर्, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्य हे सात लोक तसेच पाताळ व नरकादि स्तर यांचा क्रम सांगून, ग्रह, ध्रुव, सप्तर्षी, विमानिक इत्यादी सर्व शिवप्रसादानेच स्थित आहेत असे प्रतिपादन करतो. शिव समष्टिरूप सर्वात्मा असूनही मायेने मोहित जीव त्यांना ओळखत नाहीत. त्रिलोकी हे रुद्राचे शरीर आहे—हा मुख्य सिद्धांत मांडून, विश्वाविषयी ‘निर्णय’ करण्यापूर्वी शिवपूजा आवश्यक आहे असे सांगतो. पुढे महातल, रसातल, तलातल, सुतल, वितल, अतल इत्यादी सात तलांची शोभा व तेथील नाग, दैत्य-असुर, प्राचीन राजे यांचे निवास वर्णन करून, शेवटी अंबेसह परमेश्वर, स्कंद, नंदी व गण सर्वत्र व्याप्त आहेत असे सांगत शिवकेंद्रित लोकव्यवस्थेची पुढील भूमिका बांधतो।
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
या अध्यायात सूत रोमहर्षण पृथ्वीची सप्तद्वीप-रचना—जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौंच, शाक, पुष्कर—आणि त्यांच्या भोवतीचे सप्तसमुद्र—क्षार, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, स्वादु—क्रमाने वर्णितो. या भूगोलवर्णनाच्या केंद्रस्थानी शिव आहेत—‘जलरूपी भव’ म्हणून ते गणांसह समुद्रांत क्रीडा करून जगदाधारत्व प्रकट करतात. क्षीरसागरप्रसंगी हरि शिवज्ञानयुक्त होऊन योगनिद्रेत शयन करतो; त्याच्या जागरण-निद्रेमुळे जगताचे जागरण-निद्रा आणि सृष्टी-स्थिती-लय हे देवदेवाच्या प्रसादाधीन आहेत, असा निष्कर्ष मांडला जातो. पुढे प्रियव्रताच्या पुत्रांना (आग्नीध्र इ.) द्वीपाधिपती करून द्वीप-देश-वर्षांची नावे देत राज्यविभाग केला जातो; शाक, क्रौंच, कुश, शाल्मली, प्लक्ष इत्यादींतील जनपदे पुत्रविभागाने दर्शविली जातात. पंचद्वीपांत वर्णाश्रमधर्माची समानता, रुद्रार्चनपरायणता आणि प्रजापति-रुद्रसंबंधातून प्रजासृष्टीचा संकेत देऊन पुढील विस्तृत भूवर्णन व पाताळलोकप्रसंगाची भूमिका रचली जाते.
जम्बूद्वीपस्य नववर्षविभागः रुद्रस्य अष्टक्षेत्रसन्निधिः नाभि-ऋषभ-भरतकथा
सूता भुवनकोशाचे वर्णन पुढे नेत प्रियव्रताने जंबूद्वीपाच्या अधिपत्यासाठी अग्नीध्राचा अभिषेक केला व अग्नीध्राच्या नऊ पुत्रांचे वर्णन करतो. प्रत्येक पुत्राला स्वतंत्र वर्ष देण्यात आले—नाभीला हेम, किम्पुरुषाला हेमकूट, हरिला नैषध, इलावृत मेरुकेंद्रित, रम्यकाला नीलाश्रित, हिरण्मानाला श्वेत-उत्तर, कुरुला शृंगवान, भद्राश्वाला माल्यवत आणि केतुमालाला गंधमादन। पुढे इलावृत वगळून आठ शुभ प्रदेश स्वभावतः सिद्ध सांगितले आहेत—जिथे युगधर्माच्या अटी, सामाजिक भेद, तसेच जरा-मृत्यूचे भय नाही; कारण रुद्र ‘अष्ट-क्षेत्र’ स्थापून भक्तांच्या नित्य सन्निधीत राहतो। नंतर वंशकथेत नाभीचा पुत्र ऋषभ, ऋषभाने भरताचा राज्याभिषेक, आणि ज्ञान-वैराग्याने प्रेरित ऋषभाचा संन्यास—परमात्म्यात अंतर्लीनता व शैव परमपद-प्राप्ती—यांचे वर्णन करून भरत व भारतवर्षकेंद्रित धर्म-इतिहासाची भूमिका घडते।
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
सूत्रधार सूत जंबूद्वीपाच्या मध्यभागी असलेल्या महागिरी मेरूचे वर्णन करतात—त्याची उंची, विस्तार, परिघ इत्यादी प्रमाणांसह, आणि तो शरावासारखा स्थित आहे असे सांगतात. महेश्वरांच्या शुभ अंगस्पर्शाने मेरू सुवर्णमय झाला, असेही वर्णिले आहे. मेरूच्या दिग्भागांत विविध रत्नांची प्रभा दिसते; अमरावती इत्यादी दिव्य पुरी प्रासाद, गोपुर, तोरण, दीर्घिका व तटाकांनी समृद्ध आहेत. शिखरावर शुद्ध स्फटिकासारखी विमाने, तेथे शर्वाचे सिंहासन, हरि व पद्मज आदींची निवासस्थाने, तसेच इंद्र, यम, वरुण, निरृति, पावक, वायू आदींची नगरे सांगितली आहेत. ईशान्य दिशेतील ईश्वरक्षेत्रात नित्यपूजेची व्यवस्था, सिद्धेश्वर, सनत्कुमार आदी, तसेच शैलादि गणेश्वर व षण्मुखगणसमूहांचा उल्लेख येतो. पुढे जंबूनदी, जंबूवृक्ष, इलावृतवर्ष आणि जंबूद्वीपातील नववर्षांची रचना सूचित करून पुढील विस्तृत वर्णनाची भूमिका मांडली आहे।
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
सूत जंबूद्वीपाचे प्रमाण, सप्तद्वीपांचा संबंध व लोकालोक-आवरण सांगून मेरूला मध्यदेशरूपाने स्थापन करतात. पुढे नील, श्वेत, शृंगी, हिमवान्, हेमकूट, निषध, माल्यवान्, गंधमादन इत्यादी वर्षपर्वतांची दिशानुसार स्थिती, विस्तार-आयाम व भारत, किंपुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु या वर्षांची नावे क्रमाने वर्णित करतात. मेरूच्या पायथ्याशी चारही दिशांना पर्वत-स्तंभ व कदंब, जंबू, अश्वत्थ, न्यग्रोध या महावृक्षांचा उल्लेख करून ‘द्वीपकेतु’चे प्रतीक दर्शवितात. दिव्य वने, ईश्वरक्षेत्रांचे संकेत आणि अरुणोद, मानस, सितोद, महाभद्र इत्यादी सरोवरांचे वर्णन करून, पर्वतांतील प्रदेशांत देव-ऋषि-सिद्ध-नाग-विद्याधरांचे निवास व सर्वत्र रुद्रक्षेत्रांची प्रतिष्ठा सांगून शैव तीर्थभावना दृढ करतात; तसेच पुढील तीर्थ-धर्म व उपासना प्रसंगाची भूमिका घडवितात।
Adhyaya 50 — देवपुर्यः, पुराणि, आयतनानि च; श्रीकण्ठाधिपत्य-प्रतिपादनम्
सूता यांच्या विश्वरचना-वर्णनात हा अध्याय दैत्य, दानव, राक्षस, यक्ष, किन्नर, गंधर्व, विद्याधर, नाग इत्यादी विविध सत्तांच्या पवित्र शिखरांचे व त्यांच्याशी निगडित पुर्या/पुराण्यांचे वर्णन करतो; तसेच गरुड, नीललोहित, कुबेर, गुह आणि सप्तर्षी यांसारख्या दिव्य निवासकांचा उल्लेख करतो. पुढे मर्यादा-पर्वतांवरील आयतनेही अखेरीस श्रीकण्ठाच्या अधिष्ठानाखाली, त्याच्या सार्वभौम अधिपत्यातच आहेत असे प्रतिपादन होते. मग अण्ड-पालकांना चक्रवर्तीप्रमाणे विश्व-प्रशासक मानून, विद्येश्वरांना उच्चतर व्यवस्थापक तत्त्व म्हणून सूचित केले आहे. शेवटी स्थावर-जंगम सर्व विश्व, कालाग्नि-शिवापर्यंत, श्रीकण्ठाच्या शासनात स्थित आहे—पुढील कथनाची भूमिका तयार होते।
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
सूत महाकूटातील देवकूटाचे वर्णन करतात—सुवर्ण-रत्नांनी तेजस्वी, दिव्य वृक्षांनी व पुष्पमय धबधब्यांनी नटलेले. त्याच्या मध्यभागी भूतवन आहे, जिथे असंख्य भूतगण वास करतात आणि महादेवांचे आयतन स्फटिकद्वार, रत्नसिंहासन व अलंकृत मंडपांनी शोभते. तेथे प्रमथ, सिद्ध, ऋषी, देव, गंधर्व आणि ब्रह्मादेखील वाद्यघोष व जयघोषांसह शिवाची अखंड पूजा करतात. पुढे कैलास हा कुबेराचा लोक म्हणून, आणि मन्दाकिनी—सुवर्ण कमळे, रत्नसोपाने, अप्सरा व यक्ष-गंधर्व स्त्रियांच्या सेवेसह—अशी वर्णिली आहे. मन्दाकिनीच्या तीरावर रुद्रपुरीसह अनेक शिवधामे आहेत, जिथे शिव अनेक रूपे धारण करून अंबेसह क्रीडा करतात. शेवटी सांगितले आहे की शिवाची आयतने प्रत्येक द्वीप, पर्वत, वन व नदीकाठी असंख्य आहेत—पुढील पवित्र स्थळांच्या विस्तृत निरूपणाची भूमिका येथे तयार होते।
Adhyaya 52: सोमाधारः, पुण्योदानदी, मेरुप्रदक्षिणा, जम्बूद्वीपनववर्षवर्णनम्
पूर्वभागातील शिवकेंद्रित विश्ववर्णन पुढे नेत सूत सांगतो की सरोवरांतून असंख्य पुण्य नद्या उत्पन्न होऊन नियत दिशांनी प्रवाहित होतात. पुढे ‘सोम’ हा आकाशस्थ महासागर व अमृतस्रोत असून देव व प्राण्यांचा आधार आहे असे वर्णन येते. त्यातूनच दिव्य पुण्योदा नदी प्रकट होऊन नक्षत्रांसह गगनात संचार करते आणि सोमाप्रमाणे अखंड परिभ्रमण करते. ती मेरूची प्रदक्षिणा करते; तेथे श्रीकंठ/शर्व गणांसह क्रीडा करतो. शिवाज्ञेने तिचे जल विभागले जाऊन मेरूच्या अंतःशृंगांतून उतरते व महोदधीत मिळते; त्यामुळे द्वीप, पर्वत व वर्षांमध्ये शेकडो-हजारो नद्यांचा उद्गम होतो. नंतर जंबूद्वीपातील नऊ वर्षांचे वर्णन—लोकांचे वर्ण, आयुष्य, आहार व स्वभाव—आणि भारतवर्षातील कर्माधीन मर्त्यजीवन, वर्णाश्रमधर्म, तसेच धर्म-अर्थ-कामाची साधना जी शेवटी स्वर्ग व अपवर्गाकडे नेते—हे सांगितले आहे. शेवटी प्रमुख पर्वतराज्यांची नावे देऊन सर्वत्र शिवाचे व्यापक अधिपत्य प्रतिपादित केले आहे।
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
सूता भुवनकोशाचे वर्णन पुढे नेत सात द्वीप व त्यांच्या कुलपर्वतांची यादी करतात—प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौञ्च, शाक व पुष्कर; मंदर पर्वताला शिवधाम म्हणून विशेष महत्त्व देतात। पुष्करद्वीपातील मनसोत्तर पर्वत आणि लोकालोक सीमा वर्णिली आहे, जिथे प्रकाश संपतो व अंधार सुरू होतो। पुढे वरच्या स्तरांत सात वायू, सूर्य-चंद्र, नक्षत्र-ग्रह, सप्तर्षी व ध्रुव, तसेच महर्लोक, जनलोक, तपोलोक, ब्रह्मलोक; आणि खाली तल व नरक सांगितले आहेत। असंख्य अंडांमध्ये प्रत्येकी चौदा लोक असून सर्वांचे कारण महेश्वर आहेत, असे प्रतिपादन होते। शेवटी यक्षप्रसंगाने देवांचा गर्व निवतो; उमा हैमवती प्रकट झाल्यावर सर्व शक्तीमागील गूढ प्रभूची ओळख होते। हा अध्याय भूगोलरचनेतून शिवतत्त्वाकडे नेऊन शिवभक्ती व शिवज्ञान हेच खरे सार्वभौमत्व व मोक्षाचे साधन असल्याचे सूचित करतो।
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
सूत नैमिषारण्यात ऋषींना अंडस्थ ज्योतिर्गणांच्या गतीचा संक्षेप सांगतो. दिशांतील देव-क्षेत्रे/पुर्या नमूद करून सूर्याची दक्षिणायन-गती बाणासारखी तीव्र आणि उत्तरायण-गती कुलालचक्राच्या नाभीच्या उपमेने मंद अशी वर्णितो. दिन-रात्र मुहूर्तमान, नक्षत्रपरिभ्रमण आणि ध्रुव (औत्तानपाद) यांच्या ध्रुवत्व-प्रसादाने ग्रहचक्राची स्थिरता प्रतिपादित होते. पुढे सूर्याचे जलग्रहण, चंद्रक्रमाने जलपरिवर्तन, धूम-अग्नि-वायु-संयोगाने मेघनिर्मिती व वृष्टीचे प्रकार—हितकारी वर्षा आणि अभिचार-धूमजन्य अशुभ फल देणारी—यांचे विवेचन येते. अध्याय शिवाला ‘अपां अधिपति’ व जगतहितार्थ गती-विधानकर्ता घोषित करून नैसर्गिक प्रक्रियांना शैव-तत्त्वात प्रतिष्ठित करतो; पुढील प्रसंगांसाठी सृष्टिपालनाचे नियम व उपासना/धर्मफळ अधिक स्पष्ट होण्याचा आधार घालतो.
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
सूता संक्षिप्त विश्वरचनात्मक भाषेत सांगतात की सूर्य आकाशात एकचक्र रथाने भ्रमण करतो—चक्राची रचना, रथाची मोजकी परिमाणे आणि वैदिक छंदांपासून घडविलेले सात अश्व। ध्रुव हा विश्वाचा धुरी-केन्द्र मानून त्याच्याद्वारे गती नियंत्रित होते; रश्मी व बंधन-रज्जू जू बांधून रथाला परिक्रमा घडवितात, आणि अंतर्गत/बाह्य मार्गातील बदल ऋतुपरिवर्तन (उत्तरायण/दक्षिणायण) दर्शवितो। पुढे द्वादश मासचक्राची पवित्र व्यवस्था येते—आदित्य/देव, ऋषी, गंधर्व, अप्सरा, नाग, ग्रामणी/यक्ष व यातुधान हे मासोमास पालटून सूर्यतत्त्वाची पूजा, गायन, नृत्य, किरणसंग्रह, वहन व रक्षण करतात; त्यामुळे भास्कराचे तेज वाढते। शेवटी हे स्थानदेव मन्वंतरांत पुनःपुन्हा येतात असे सांगून, हरित अश्व व एकचक्रयुक्त सूर्य सप्तद्वीप-सप्तसमुद्रांवरून गगनात संचारतो—कालचक्र, विश्वशासन व ईश्वराधीन शैव-तेजाच्या पुढील विवेचनास जोड देतो।
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
या अध्यायात सूत चंद्राच्या रथाचे स्वरूप, अश्व‑चक्रादी लक्षणे आणि सूर्यतेजामुळे सोमाचा वाढ‑क्षयक्रम सांगतो. शुक्लपक्षात सूर्यकिरणांनी, विशेषतः सुषुम्ना‑नाडी रूपाने, चंद्रकला क्रमशः भरतात व पौर्णिमेला पूर्णमंडल दर्शन होते. नंतर कृष्णपक्षात देव, पितर व ऋषी अंबुमय सोम मधु‑सुधा‑अमृतरूपाने पितात; कला दररोज क्षीण होतात आणि अमावास्येला उरलेल्या कलांनी पितृगण तृप्त होतात. शेवटी ‘पक्षवृद्धि‑क्षय षोडशीमध्ये स्मृत’ असा निष्कर्ष देऊन तिथिधर्माचा आधार स्थापन केला असून पुढील पर्व‑श्राद्ध‑व्रतादींचे शिवधर्माशी सामंजस्य सूचित केले आहे.
सोमवर्णनम् (Graha–Ratha–Aśva Varṇana, Dhruva-Nibaddha Gati, Maṇḍala-Pramāṇa, Graha-Arcana)
या अध्यायात सूत सोम, शुक्र, भौम, बृहस्पति, शनि व स्वर्भानु (राहु) इत्यादी ग्रहांच्या रथरचनेचे, अश्वसंख्येचे व वाहन-विशेषांचे वर्णन करतो. पुढे सर्व ग्रह-तारे ध्रुवाला निबद्ध असून वायुरश्मींनी अलातचक्राप्रमाणे भ्रमण करतात—असा ब्रह्मांडाच्या गतीक्रमाचा निरूपण आहे. सूर्य-चंद्रमंडलांचे प्रमाण, राहूचे तमोमय स्थान आणि ग्रहांचे परस्पर प्रमाणभेद सांगितले आहेत; उत्तरायण-दक्षिणायन, पौर्णिमा-अमावास्या व विषुवकाळी सूर्य-चंद्रदर्शन व तमोवृत्तीचे कथन येते. शेवटी ऊर्ध्व-अधोलोकक्रम (सूर्य ते ध्रुवोर्ध्व), ब्रह्माने दिलेली ग्रहाधिपत्य-दीक्षा आणि ग्रहपीडाशमनार्थ अग्नीत ग्रहर्चना करावी असा उपसंहार करून, कालगतीचे बोध देत शैव कर्मांतील (लिंगपूजा/शांती) नियम दृढ केले आहेत।
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ऋषी सूतांना विचारतात—सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मा प्रजापतीने देव-दैत्यादींना त्यांच्या त्यांच्या अधिपत्यावर कसा अभिषेक केला? सूत सांगतो—सूर्य ग्रहांचा अधिपती, चंद्र नक्षत्रे व औषधींचा, वरुण जलाचा, यक्षश्रेष्ठ धनाचा, विष्णु आदित्यांचा, अग्नी वसूंंचा, दक्ष प्रजापतींचा, इंद्र मरुतांचा, प्रह्लाद दैत्य-दानवांचा, धर्म पितरांचा, निरृति पिशिताशिनांचा, आणि रुद्र पशू व भूतांचा अधिपती ठरला. नंदी गणनायक, वीरभद्र वीरांचा, चामुंडा मातृगणांची, नीललोहित रुद्रांचा, विनायक विघ्नांचा, उमा स्त्रियांची, सरस्वती वाणीची, हिमवान पर्वतांचा, जाह्नवी नद्यांची, समुद्र जलनिधीचा; अश्वत्थ-प्लक्ष वृक्षांमध्ये, चित्ररथ गंधर्वांचा, वासुकि-तक्षक नाग-सर्पांचे, ऐरावत दिग्गजांचा, गरुड पक्ष्यांचा, उच्चैःश्रवा अश्वराज, सिंह मृगांचा, वृषभ गवांचा, शरभ मृगाधिपांचा, गुह सेनाधिप, आणि लकुलीश श्रुति-स्मृतीचा अधिपती सांगितला आहे. शेवटी पृथ्वीवर पृथूची स्थापना करून, महेश्वर शंकर वृषभध्वज हा सर्वाधिष्ठाता व चतुर्मूर्तीमध्ये सर्वज्ञ आहे असे प्रतिपादन करून, शिवकृपेवर अवलंबून सर्व अभिषेक-क्रमाचा निष्कर्ष दिला आहे.
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
पूर्वीचे कथन ऐकून ऋषी सूत रोमहार्षणाला पुन्हा विचारतात—ज्योतींचा, विशेषतः सूर्य-चंद्र यांच्या गती व कार्यांचा अचूक व सविस्तर विनिर्णय सांगा. सूत विधी-विषयापासून कारणतत्त्वाकडे वळून अग्नीचे त्रिविध रूप सांगतो—सौर, पार्थिव आणि वारीगर्भ/वैद्युत—हे परस्परांत प्रवेश करून एकमेकांचे पोषण करतात. सूर्य किरणांनी जल ‘पिऊन’ दिवस-रात्र परिवर्तन व ऋतूंचे परिणाम—उष्णता, पाऊस, थंडी—घडवतो. नाडीमार्ग, किरणांचे प्रकार व त्यांचे फल (वृष्टी, दव/पाला, ताप) स्पष्ट करून महिन्यानुसार सूर्याची नावे/अधिपती आणि किरणसंख्या मोजली जाते. शेवटी चंद्र, ग्रह व नक्षत्रे सूर्यजन्य आहेत असे सांगून सूर्य-चंद्र हे प्रभूचे नेत्र आहेत असे प्रतिपादन केले आहे, ज्यामुळे पुढील शैव पवित्र-क्रम व अभिषेक-तत्त्वाशी संबंध जोडला जातो.
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
सूत पाच ग्रहांचे देवतास्वरूप संक्षेपाने सांगून ग्रह-नक्षत्रव्यवस्थेचा आधिदैविक आधार स्पष्ट करतात. आदित्य हा सर्व कालगणनेचा मूलाधार असून क्षणापासून युगापर्यंत सर्व काही सूर्याधीन आहे असे प्रतिपादन करतात; सूर्य नसता नियम, दीक्षा, अह्निक कर्म, ऋतुविभाग, पुष्प-फल-धान्यनिर्मिती आणि लोकव्यवहारही घडला नसता—हे तर्काने दृढ करतात. सूर्याला ‘रुद्ररूप’ व ‘द्वादशात्मा प्रजापती’ म्हटले असून, ज्योति-तत्त्वात शिवाचे नियन्तृत्व प्रतिष्ठित होते. पुढे सहस्ररश्मी सूर्याच्या सात श्रेष्ठ रश्मी—सुषुम्ना, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, संनद्ध, सर्वावसु, स्वराट्—या ग्रहयोन्या म्हणून सांगितल्या आहेत; त्यांद्वारे बुध, शुक्र, मंगळ, बृहस्पति, शनैश्चर इत्यादींचे पोषण-वर्धन होते. हा अध्याय सूर्य-शिव-प्रकाशतत्त्वाने जगद्व्यवस्था दृढ करून पुढील विस्तृत ज्योतिषीय/आधिदैविक विवेचनाची भूमिका घडवतो.
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
सूत सांगतात की कल्पाच्या आरंभी स्वयंभूने सूर्य, चंद्र, ग्रह व नक्षत्रांची निर्मिती केली; ही मन्वंतरांमध्ये देवसत्तांच्या ‘गृह/स्थान’ म्हणून प्रलयापर्यंत टिकतात. ‘सवितृ’ इत्यादी शब्दांची व्युत्पत्ती, सूर्य-मंडळाचे तेजोमय स्वरूप व चंद्र-मंडळाची ज्योति-जलमय प्रकृती येथे वर्णिली आहे. पुढे ग्रह-निवासांचा क्रम—सौर, सौम्य, शौक्र, बृहस्पति, लोहित (मंगळ), शनैश्चर, बौध (बुध) आणि स्वर्भानु/राहु—त्यांचे वर्ण, किरणलक्षण व योजनेचे प्रमाण यांसह दिले आहे. काही ग्रहांचे नक्षत्र-संबंध, राहूचे अंधकारमय स्थान व सूर्य-चंद्रांच्या सापेक्ष त्याची गती सांगून ग्रहणसदृश व्यवहार पुराण-तांत्रिक भाषेत स्पष्ट केला आहे. शेवटी शैव प्रतिपादन होते की ही संपूर्ण ज्योतिष-रचना महादेवांनी लोकव्यवस्था व विवेकासाठी केली; शास्त्र, प्रत्यक्ष, अनुमान व शिस्तबद्ध परीक्षणाने ती सिद्ध होते आणि पुढील धर्मसमर्थन व शिवोन्मुख मुक्तीच्या उपदेशाची भूमिका तयार करते।
ग्रहसंख्यावर्णनम् — ध्रुवस्य तपोबलात् ध्रुवस्थानप्राप्तिः
ऋषी सूतांना विचारतात—विष्णूच्या कृपेने ध्रुव ‘ग्रहांची मेढी’ म्हणजे ध्रुव-केन्द्र कसा झाला? सूत मार्कंडेयकथा सांगतो—उत्तानपाद राजाचा पुत्र ध्रुव; सुरुचीच्या तिरस्काराने दुःखी होऊन तो सुनीतीच्या उपदेशाने वनात जातो. विश्वामित्रांनी सांगितलेल्या प्रणवयुक्त ‘नमोऽस्तु वासुदेवाय’ मंत्राचा जप करीत ध्रुव एक वर्ष शाक-मूळ-फळाहाराने तप करतो; राक्षस-वेताळादी विघ्नेही त्याला ढळवू शकत नाहीत. मग गरुडारूढ विष्णू येऊन शंखस्पर्शाने ज्ञान देतात; ध्रुव स्तुती करून वर मागतो, विष्णू ध्रुवस्थान देतात. देव-गंधर्व-सिद्धांसह ध्रुव मातेसह त्या स्थानी प्रतिष्ठित होतो; फलश्रुती—वासुदेव-प्रणामाने ध्रुवत्व/ध्रुवसालोक्य प्राप्ती।
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ऋषींच्या विनंतीवर सूत सृष्टीच्या क्रमिक प्रकारांचे वर्णन करतो आणि सांगतो की दक्षानंतर प्रजाविस्तार प्रामुख्याने मैथुनी (स्त्री-पुरुष संयोग) पद्धतीने होतो. नारदाच्या उपदेशामुळे दक्षाचे पहिले दोन पुत्रसमूह—हऱ्यश्व व शबल—दिशादिशांना विखुरले जाऊन परत येत नाहीत; म्हणून दक्ष साठ कन्या उत्पन्न करून त्यांना धर्म, कश्यप, सोम, अरिष्टनेमि, भृगुपुत्र, कृशाश्व व अङ्गिरस यांना देतो. या विवाहांतून विश्वेदेव, साध्य, मरुत, आठ वसु (नावांसह) आणि अकरा रुद्र (नावांसह) प्रकट होतात. पुढे कश्यपाच्या पत्नींपासून आदित्य, दैत्य (हिरण्यकशिपु/हिरण्याक्ष), दानव, पक्षी, पशु, गरुड-अरुण, प्रमुख नाग, राक्षस, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा आणि वनस्पती उत्पन्न होतात. नंतर ऋषिवंशांची परंपरा येते—पुलस्त्यापासून विश्रवा व राक्षसवंश; अत्रीच्या वंशात सोम, दत्तात्रेय, दुर्वासा; वसिष्ठापासून पराशर, व्यास व शुक. हे विस्तीर्ण कुल सूर्यकिरणांसारखे त्रिलोकी व्यापून पुढील धर्मोपदेश व शिवाभिमुख मोक्षमार्गासाठी भूमिका सिद्ध करतात।
देवादिसृष्टिकथनम् (वसिष्ठशोकः, पराशरजन्म, एकलिङ्गपूजा, रुद्रदर्शनम्)
ऋषी सूतांना विचारतात—वसिष्ठपुत्र शक्ती राक्षसाने कसा भक्षिला? सूत सांगतात—विश्वामित्राच्या प्रेरणेने रुधिर-राक्षस कल्माषपाद रूप धारण करून वसिष्ठकुळाला पीडा देतो; शक्ती भावांसह भक्षिला जातो. हे ऐकून वसिष्ठ अरुंधतीसह शोकाकुल होऊन प्राणत्यागाचा निश्चय करतात; पण सून अदृश्यन्ती गर्भस्थ पुत्रासाठी देहधारण ठेवण्याची विनंती करते. गर्भातच पराशर ऋग्वाणी प्रकट करतो; विष्णू प्रकट होऊन वसिष्ठांना शोकत्यागाचा उपदेश देतो—हा रुद्रभक्त पुत्र कुळाचा उद्धार करील. दहाव्या महिन्यात पराशराचा जन्म होतो; अदृश्यन्ती शक्तिस्मरणाने विलाप करते. पराशर मातीचा ‘एकलिंग’ करून रुद्रसूक्त, त्वरितरुद्र, नीलरुद्र, पंचब्रह्म, लिंगसूक्त, अथर्वशिर इत्यादींनी शिवपूजा करतो; शिव उमा व गणांसह दर्शन देऊन पितृदर्शनही घडवतो. पुढे पराशर राक्षसकुळदाहास उद्यत होतो, पण वसिष्ठ क्षमाधर्म सांगून त्याला थांबवतात. पुलस्त्याच्या आगमनाने पराशराला पुराणकर्तृत्वाचा वर मिळतो आणि पुढील अध्यायांत धर्म-पुराण-परंपरेचा प्रवाह स्थापन होतो।
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
नैमिषारण्यात ऋषी सूत रोमहर्षणाला विचारतात—आदित्यवंश व सोमवंश संक्षेपाने सांगा. सूत कश्यप–अदितीपासून सूर्यवंशाचा प्रसंग सुरू करून संज्ञा, छाया व प्रभा या तीन पत्नींची कथा सांगतो. छायापुत्रांवरील पक्षपातामुळे यम क्रुद्ध होऊन छायेला मारतो; छायेच्या शापाने यमाच्या पायात विकार होतो, पुढे गोकर्ण येथे महादेवाची आराधना करून तो शापमुक्त होतो व लोकपालत्व आणि पितृ-अधिपत्य प्राप्त करतो—शिवानुग्रहाने धर्मव्यवस्था दृढ होते. संज्ञेच्या अश्वरूपातून अश्विनीकुमारांची उत्पत्ती, तसेच त्वष्ट्याने सुदर्शनचक्र निर्माण केल्याची कथा (रुद्रप्रसाद-संबंधाने) येते. नंतर वैवस्वत मनूची संतती, इला/सुद्युम्नाचा स्त्री-पुरुष रूपांतर-प्रसंग, बुधासह ऐल पुरूरवा यांद्वारे सोमवंशवृद्धी, आणि इक्ष्वाकुवंशातील मान्धाता–पुरुकुत्स इत्यादी परंपरा वर्णिली जाते. शेवटी तंडिन-प्रसंगातून रुद्रसहस्रनाम जपाचे माहात्म्य—गाणपत्यप्राप्ती, सहस्र अश्वमेधास तुल्य फल व महापापनाश—प्रतिपादून अध्याय शैव स्तोत्र-जप साधनेचा सेतू घडवतो.
अध्याय 66: इक्ष्वाकुवंश-ऐलवंशप्रवाहः (त्रिशङ्कु-राम-ययात्यादि-प्रकरणम्)
सूत त्रिधन्वाच्या प्रसंगाने आरंभ करून सत्यव्रत (त्रिशंकु) याची पतन‑उत्थानकथा सांगतो—पितृत्याग, वसिष्ठांचा कोप, विश्वामित्रांनी केलेला राज्याभिषेक आणि देहासह स्वर्गारोहण। पुढे इक्ष्वाकुवंशाची दीर्घ परंपरा—हरिश्चंद्र, सगर, भगीरथ, दशरथ, राम, कुश‑लव इत्यादी—संक्षेपाने दिली आहे; त्यांनी पाशुपत ज्ञानाचे अध्ययन, शिवसमर्चन व विधिपूर्वक यज्ञकर्म करून दिव्यलोक प्राप्त केला, असे शैवधर्मफळ प्रतिपादिले आहे। नंतर ऐलवंशात पुरूरवा, नहुष, ययाति, देवयानी‑शर्मिष्ठा संततीविभाग, तसेच जनमेजयास गर्गशापामुळे रथनाश झाल्यावर प्रायश्चित्त व अश्वमेधाने शुद्धी इत्यादी कर्मफल‑प्रायश्चित्त‑राजधर्माचा प्रवाह येतो। उत्तरार्धात पुरूच्या राज्याभिषेकावर वर्णांचा धर्मयुक्त युक्तिवाद देऊन अध्याय समाप्त होतो, ज्यामुळे पुढील राजधर्म‑न्यायनिर्णयाची भूमिका सिद्ध होते।
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
या अध्यायात ययाती सभेत जमलेल्या वर्णांना व वृद्धांना सांगतो की अवज्ञा व प्रतिकूल स्वभावामुळे ज्येष्ठ यदु राजसिंहासनास अयोग्य आहे; माता-पित्याची आज्ञा पाळणारा पूरुच प्रशंसनीय आहे. शुक्राचार्यांच्या वरदानाचा उल्लेख करून—आज्ञाधारक पुत्रच राज्यभार वाहील—ययाती सर्वसंमतीने पूरूचा राज्याभिषेक करतो. नंतर पृथ्वी जिंकून दिशानुसार राज्यवाटप करतो—तुर्वसूला आग्नेय, यदूला दक्षिण, आणि द्रुह्यू व अनु यांना पश्चिम/उत्तर दिशेकडे देतो. पुढे ययातीच्या गाथांत उपदेश आहे: भोगाने तृष्णा संपत नाही, तुपाने वाढणाऱ्या अग्नीप्रमाणे ती वाढते; ब्रह्मप्राप्तीची लक्षणे—मन-वाणी-कर्माने अहिंसा, अद्वेष व निर्भयता—आणि देह जरी जर्जर होतो तरी तृष्णा अजर राहते. शेवटी ययाती राणीसमवेत वनात जाऊन भृगुतुंगावर तप करतो, स्वर्ग प्राप्त करतो; ही कथा ऐकणे/गाणे शुद्धी देऊन शिवलोकी उत्कर्ष देते असे सांगितले आहे।
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
सूत ययातीच्या प्रसंगानंतर यदुवंशाचे संक्षिप्त पण क्रमवार वंशवर्णन सांगतात. हैहय प्रवाह सहस्रजित्→शतजित्→हैहय इत्यादींनी पुढे जाऊन सहस्रबाहु व सार्वभौम पराक्रमी कर्तवीर्यार्जुनापर्यंत येतो. पुढे वीतिहोत्र, भोज, अवंती, शूरसेन, तालजंघ अशा शाखा व कुलनामे देऊन पूर्वजांच्या नावांवरून जनपद/गणांची नावे कशी रूढ झाली हे स्पष्ट होते. क्रोष्टु शाखेचा परिचय देऊन पुढे वृष्णिकुलाचा अभिमान म्हणून विष्णूचा अवतार त्या वंशात प्रकट होतो असे सूचित केले आहे. शशबिंदूचे अश्वमेधादी यज्ञ व महादान, नंतर ज्यामघाचा निर्वास व नर्मदा-तटी निवास, पत्नी शैब्येचा उशिरा पुत्रजन्म आणि विदर्भ वंशाची स्थापना वर्णिली आहे. शेवटी सत्त्व/सात्वत कुलाशी संबंध जोडून फलश्रुती सांगितली आहे की ज्यामघ-वंशाचे श्रवण-पठन स्वर्ग, समृद्धी व कल्याण देते।
वंशानुवर्णनम् — सात्वतवंशः, स्यमन्तक-प्रसङ्गः, कृष्णावतारः, शिवप्रसादः (पाशुपतयोगः)
सूत म्हणतात—सात्वत वंशातील चार पुत्रपरंपरा (भजन, भ्राजमान, देवावृध, अंधक) सविस्तर सांगितली आहे. देवावृधाची कीर्ती, बभ्रूची प्रशंसा, पुढे वृष्णि–शिनि–श्वफल्क–अक्रूर इत्यादींचा वंशक्रम आणि सत्राजित, सूर्य, स्यमंतक मणी, प्रसेन व मृगया यांचा प्रसंग संकेताने येतो. नंतर आहुक, उग्रसेन, देवक, वसुदेव, देवकी, रोहिणीपर्यंत वंशप्रवाह; राम-कृष्ण अवतार, कंसभय, योगनिद्रा-कौशिकी, वसुदेवाचे शिशु-परिवर्तन, कंसवध, कृष्णाची पुत्रपरंपरा व रुक्मिणी-जांबवती संबंध वर्णिले आहेत. शैव-केंद्रबिंदू—जांबवतीच्या पुत्रार्थ कृष्णाचे तप, व्याघ्रपाद आश्रमगमन, पाशुपत-योग दीक्षा, रुद्राचा वर आणि सांब-लाभ. शेवटी वृष्णिकुलोपसंहार, प्रभासातील स्थिती, जराव्याधाच्या छलाने देहत्याग आणि पठण-श्रवणाने वैष्णव लोकप्राप्तीची फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 70: आदिसर्गः—महत्-अहङ्कार-तन्मात्रा-भूतसृष्टिः, ब्रह्माण्डावरणम्, प्रजासर्गः, त्रिमूर्ति-शैवाधिष्ठानम्
ऋषींच्या विनंतीने सूत ‘पूर्णपणे उघड न केलेला’ आदिसर्ग विस्ताराने सांगतो. तो महादेवाला प्रकृती‑पुरुषांपलीकडे मानून अव्यक्तापासून महत् (मन/मति/बुद्धि/ख्याति/संविद इ.) प्रकट होणे, त्याची कार्ये व नामार्थ स्पष्ट करतो. रजोगुणयुक्त अहंकारापासून सृष्टीचा त्रिविध प्रवाह—तामसातून तन्मात्रा व पुढे महाभूतांची क्रमिक उत्पत्ती (आकाश→वायु→तेज→आप→पृथ्वी), आणि सात्त्विक (वैकारिक) अहंकारातून इंद्रिये व मन. भूतांचे परस्पर मिश्रण, ब्रह्मांडनिर्मिती व त्याची आवरणे सांगून त्या स्तरांवर शिवरूपांचे अधिष्ठान दर्शविले आहे. त्रिमूर्ती महादेवापासून प्रकट झाल्या असा समन्वय करून कल्प‑मन्वंतर, वराहाने पृथ्वीचे उद्धरण आणि ब्रह्म्याचा प्रजासर्ग—देव, असुर, पितर, मनुष्य, यक्ष‑राक्षस, सर्प, गंधर्व, पशु तसेच यज्ञसंस्था—वर्णिले आहेत. शेवटी रुद्रसृष्टी, शिवाचे स्थाणुत्व, अर्धनारीश्वर आणि देवीच्या नामपाठाचा रक्षक‑पुण्यदायी फल सांगून अध्याय शैवभक्ती व मोक्षप्रत्ययाने समाप्त होतो।
Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः
ऋषी सूतांना त्रिपुरदाहाचे रहस्य विचारतात—पशुपतीने एका दिव्य बाणाने तीनही पुरे कशी जाळली आणि आधी देवांचे हल्ले का फसले. सूत सांगतात की तारकासुराच्या वधानंतर त्याचे पुत्र विद्युनमाली, तारकाक्ष व कमलाक्ष यांनी घोर तप करून ब्रह्माकडून अटीचा वर मिळवला—तीनही नगरे एकत्र आली तरच ते एका बाणाने वध होऊ शकतील. मय दानवाने स्वर्गात सुवर्ण, अंतरिक्षात रौप्य आणि पृथ्वीवर लोखंड—अशी तीन दुर्गनगरे उभारली, जणू त्रैलोक्याची स्पर्धा. त्रिपुरवासी धर्मनिष्ठ व शिवभक्त (लिंगार्चन करणारे) असल्याने देवांचे सामान्य बळ निष्फळ ठरते. मग विष्णू ‘धर्मविघ्न’ घडवतो—मायावी आचार्य व मोहक, श्रौत-स्मार्त-विरोधी शास्त्र निर्माण करून दैत्यांना शिवापासून दूर करतो; लक्ष्मी निघून जाते आणि अधर्म वाढतो. शिवपूजा ढासळताच विष्णू व देव महादेवाची परब्रह्म, सर्वव्यापी म्हणून स्तुती करतात. शिव योजना मान्य करून नंदीला रथ, सारथी, धनुष्य व बाण यांची तयारी करवतो—त्रिपुरदाहाचा उपक्रम सुरू होतो.
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
सूता सांगतो की त्रिपुरविनाशासाठी विश्वकर्म्याने दिव्य रथ घडविला; त्याचे अवयव विश्वरूप आहेत—सूर्य-चंद्र चाके, ऋतू व काळाचे विभाग घटक, पर्वत-समुद्र आधार; रथ जणू प्रतीकात्मक ब्रह्मांडच. ऋषी, अप्सरा व गणांच्या स्तुतीमध्ये शिव रथावर आरूढ होतात. गणेश प्रथम विघ्ने निर्माण करतो, नंतर पूजेला प्रसन्न होतो—मोठ्या कर्मांपूर्वी विनायक-पूजेची आवश्यकता याने सिद्ध होते. रुद्राच्या ‘पशुत्व’ घोषणेमुळे देव घाबरतात; शिव सांगतो की पाशुपत-व्रत बंधनातून मुक्ती देते. सैन्य जमले तरी ग्रंथ शिवाचे सहज ऐश्वर्य दाखवतो—तो केवळ दृष्टिने त्रिपुर भस्म करू शकतो, तरी लीलार्थ धनुष्य व पाशुपतास्त्राने कार्य करतो. मग ब्रह्मा ओंकार, पंचब्रह्म-रूपे, योग (प्रत्याहार ते समाधी) आणि लिंग/अलिंग तत्त्व यांचा संगम करून विस्तृत शिव-स्तोत्र करतो. प्रसन्न शिव वर देतो—ब्रह्मा सारथी, विष्णू वाहन; शेवटी फलश्रुती श्रवणाने शुद्धी, विजय व समृद्धीचे वचन देऊन पुढील शैव भक्ति-व्रत-स्तुतीच्या उपदेशांना जोडते।
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
सूत सांगतात की महादेवांनी क्षणार्धात त्रिपुर दग्ध केले. तेव्हा ब्रह्मा इंद्र व सर्व देवांना म्हणाले—तारकाक्ष, कमलाक्ष, विद्युन्माली इत्यादी दैत्यांनी लिंगमूर्ती शिवभक्ती सोडून मायेला आश्रय दिला म्हणून ते नष्ट झाले. ब्रह्मा लिंगपूजा ही नित्य कर्तव्य आहे असे घोषित करतात; जग लिंगाने व्यापलेले असून सर्व काही त्यातच प्रतिष्ठित आहे. देव, असुर, यक्ष, सिद्ध, पितर, मुनी, राक्षस इत्यादी लिंगार्चनाने सिद्धी पावतात असे ते सांगतात. पुढे साधना—पशुभाव ओळखून पाशुपतविधीने त्याचा अतिक्रम, प्रणवयुक्त प्राणायामाने शुद्धी, तत्त्वशुद्धी (गुण, अहंकार, तन्मात्रा, भूत, इंद्रिये) आणि भस्मधारण. शेवटी शिवाचे सतत स्मरण-पूजन पापापासून रक्षण करून भोग व दिव्य पद देते; मग शक्रासह देव भस्मलिप्त पाशुपत होऊन शिवाची आराधना करतात।
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
या अध्यायात सूतसंवादात ब्रह्मप्रोक्त लिंगार्चनविधीचा विशेष भाग सांगितला आहे. विश्वकर्म्याने ब्रह्माच्या आज्ञेने देवतांच्या अधिकारानुसार विविध द्रव्यांची लिंगे घडवून दिली—विष्णूस इंद्रनीलमय, इंद्रास पद्मरागमय, वरुणास स्फटिकमय, सोमास मौक्तिकमय, दैत्यादिंना अयोमय, मातृगणांना सैकतमय, रुद्रांना भस्ममय, मुनिंना कुशाग्रमय इत्यादी। पुढे ‘षड्विध लिंग’ असे वर्गीकरण—शैलज (४), रत्नज (७), धातुज (८), दारुज (१६), मृन्मय (२), क्षणिक (७)—आणि प्रत्येकाचे फलश्रुती सांगितल्या आहेत. ध्यानरचनेत लिंगाच्या मुळाशी ब्रह्मा, मध्ये विष्णु, वर रुद्र आणि त्याहून वर प्रणवरूप सदाशिव; तसेच वेदीरूपाने त्रिगुणात्मिका महादेवी प्रतिष्ठित आहे असे प्रतिपादन आहे. लिंगस्थापनेचे महाफळ, लोकक्रमारोहण व तेजोवृद्धी वर्णून शेवटी सकल-निष्कल शिवभावनेचा भेद—साधकांस पूज्य सकल रूप, योगिनांस ध्येय निष्कल शिव—असे सांगून अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देताना—निष्कल, नित्य शिव ‘सकल’ कसा भासतो—सूता ज्ञानाविषयी भिन्न पण एकत्र येणारी मते सांगतो: काहींना प्रणवकेंद्रित साक्षात्कार हेच ज्ञान, काहींना भ्रांतिरहित बोध, तर काहींना गुरुप्रसादाने प्रकाशित निरविकल्प, निरालंब शुद्ध चैतन्य. मोक्ष ज्ञानाशी निगडित; प्रसादाने परिपक्व होतो व योगाने स्थिर होतो. पुढे शिवाचा विश्वदेह-न्यास—आकाश शिर, सूर्य-चंद्र-अग्नी नेत्र, दिशा कर्ण इ.—भक्तिकल्पनेतून अद्वैत तत्त्व उलगडतो. साधनेचा क्रम: कर्मयज्ञ < तपोयज्ञ < जपयज्ञ < ध्यानयज्ञ; ध्यानाने शिवसन्निधी अनुभवास येते. बाह्य स्थूल लिंग कर्मकांड्यांसाठी, सूक्ष्म अंतर्लिंग ज्ञान्यांना प्रत्यक्ष; केवळ बाह्य आरोपण व अंतर्बोध नसल्यास ते निष्फळ ठरते. शेवटी निष्कर्ष: जे दिसते ते सर्व शिवच; भेद हा आभास. शिवाचे त्रिविध शरीर—निष्कल, सकल-निष्कल, सकल—रूपोपासनेपासून ध्यानमय अद्वैताकडे साधकाला नेते आणि पुढील यंत्ररेखांतील पूजारूप व योगदर्शनाच्या चर्चेची भूमिका घडवते।
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
सूत पूर्वभागातील शिवकेंद्रित उपदेशाला तत्त्वचर्चेतून विधी-आचरणाकडे वळवतात. भक्ती व विधीनुसार शिवाच्या स्वेच्छाप्रकट विग्रहांची प्रतिष्ठा केल्याचे फल सांगतात—स्कंद-उमा सहित स्थापना केल्यास दिव्य विमान, अनेक लोकांत भोग आणि अखेरीस मोक्ष. पुढे ध्यानात शिवदेहच तत्त्व-भूतांचा आधार आहे असे वर्णन—प्रकृती, बुद्धी, अहंकार, तन्मात्रा, इंद्रिये व पंचभूत ही शिवलीला म्हणून सृष्टी. नंतर नंदी-सहित, दिगंबर श्वेत कपालधारी, उग्र-रक्षक रूपे, अर्धनारीश्वर, गुरु-रूप लकुलीश्वर, भस्मलिप्त कपालधारी इत्यादी मूर्तीविधान व मंत्रप्रधान साधना, विशेषतः “ॐ नमो नीलकण्ठाय” याचा निर्देश. शेवटी जालंधरांतक व त्रिपुरांतक रूपे, ब्रह्मा-विष्णू स्थापनेसह लिंग-कौस्मोग्र सांगून, योग्य प्रतिष्ठेने शिवलोक व शिवसायुज्य मिळते असे प्रतिपादन; पुढील शैव आचार-विधींसाठी भूमिका तयार होते।
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ऋषी सूतांना लिंग-प्रतिष्ठेचे पुण्य आणि मातीपासून रत्नांपर्यंत शिवालय-निर्माणाचे फळ विचारतात. सूत सांगतो की द्रव्यापेक्षा भक्ती श्रेष्ठ—अतिशय साधे देवालय व पूजाही रुद्रलोक देतात; आणि कैलास/मंदर/मेरु-आदर्श भव्य प्रासाद दिव्य भोग देऊन अखेरीस ज्ञानयोगाने शिवसामीप्य प्राप्त करून देतात. नागर, द्राविड, केसर इत्यादी मंदिरशैलींचे वर्णन असून, भग्न मंदिरांचे जीर्णोद्धार व देवालय-सेवा यांना विशेष पुण्य म्हटले आहे. पुढे शिवक्षेत्राची मर्यादा व ज्या क्षेत्रांत मृत्यूनेच मुक्ती मिळते त्या स्थळांचे माहात्म्य सांगितले आहे; दर्शन, स्पर्श, प्रदक्षिणा आणि तीर्थस्नान/अभिषेक यांचे क्रमशः वाढते फल दिले आहे. शेवटी कमळ व षट्कोण मांडल्यांत प्रकृती, गुण, भूत, इंद्रिये, अहंकार, बुद्धी, आत्मा इत्यादी तत्त्वांचे विन्यास करून मंडलविधी सांगितली असून, व्यक्त-अव्यक्त शिवपूजाच परम मोक्षसाधन आहे असे निष्कर्ष काढून पुढील ‘सर्वकामार्थसाधन’ विधींची भूमिका बांधली आहे।
उपलेपनादिकथनम् (Vastraputa-jala, Ahimsa, and Conduct in Shiva Worship)
सूत म्हणतात—शिवक्षेत्री उपलेपन, अभ्युक्षण, स्नान/अभिषेक इत्यादी कर्मे ‘वस्त्रपूत’ (कापडाने गाळलेले) पाणी वापरूनच करावीत; अपूत पाण्यात सूक्ष्म जीवांचा संसर्ग होऊन पाप लागण्याची शक्यता असल्याने दैविक कर्मे शुद्ध पाण्यानेच सिद्ध होतात. गृहस्थाश्रमातील झाडणे, कापणे, दळणे, पाणी साठवणे इत्यादींमध्ये हिंसेची शक्यता दाखवून ‘अहिंसा परो धर्मः’ हा सार्वत्रिक धर्म प्रतिपादिला आहे; अहिंसकाचे फळ वेदपारंगताच्या फळापेक्षा कोटीगुणित सांगून दया व भूतहितरता प्रशंसिली आहे. शिवपूजेत शिवार्थ पुष्पहिंसा अपवादरूपेण अनुमत, पण निषिद्ध हिंसा वर्ज्य—विशेषतः संन्यासी ब्रह्मवाद्यांसाठी। पाषंडींचे सीमांकन करून, सत्संगमात्रानेही महेश्वरार्चनातून रुद्रलोकप्राप्ती असा भक्तिप्रधान उपसंहार केला आहे।
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ऋषी विचारतात—अल्पायुष्य व मर्यादित सामर्थ्य असलेले मनुष्य महादेवाची उपासना कशी करावी, ज्यांचे दर्शन देवांनाही दीर्घ तपाने कठीण होते? सूत म्हणतो—ही शंका योग्य आहे; पण शिव श्रद्धेनेच सुलभ आहेत, श्रद्धेमुळेच ‘दर्शन’ होते आणि उपासकाच्या अंतःभावाप्रमाणे फल देतात. अशुद्ध किंवा दुष्ट हेतूने केलेल्या पूजेचे नीच फल सांगून, शुद्ध लिंगपूजेचा संक्षिप्त क्रम दिला आहे—लिंग व पीठ शुद्धी, आवाहन, अर्घ्यादि उपचार, पवित्र द्रव्यांनी अभिषेक, चंदन-पुष्प विशेषतः बिल्वपत्रांनी अलंकार, धूप व विविध नैवेद्य, प्रदक्षिणा आणि पुनःपुन्हा नमस्कार। शेवटी ईशान, तत्पुरुष/पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात—पंचब्रह्म मंत्रांनी शिवपूजन। दर्शन, श्रवण, अनुमोदन किंवा घृतदीपदान, विशेषतः कार्त्तिकात, उत्तम लोक व अखेरीस शिवसायुज्य देते; हा अध्याय भक्तितत्त्वातून नित्य आचाररूप लिंगार्चनेपर्यंत सेतू ठरतो।
शिवार्चनविधिः — देवतानां पाशुपतव्रतप्राप्तिः तथा पशुपाशविमोक्षणम् (अध्याय ८०)
ऋषी सूतांना विचारतात—देवांनी पशुपती शिवाचे दर्शन घेऊन ‘पशुत्व’ कसे टाकले व पाशातून कसे मुक्त झाले? सूत सांगतात—पूर्वी देव ब्रह्मासह गरुडारूढ हरिबरोबर मेरु–कैलास प्रदेशात गेले. मेरुगिरी व शिवाच्या दिव्यपुराचे वर्णन करून ते रत्नमय प्राकार, विमाने, नृत्य-गीत, अप्सरागण, गणेशालये आणि तडाग-वापी यांनी शोभित शिवधामात प्रवेश करतात. परमेश्वराच्या विमानद्वारी शिलादतनय नंदीला प्रणाम करून ते पशुपाश-विमोचनासाठी महेश्वरदर्शनाची याचना करतात. नंदी पाशुपतव्रताचे रहस्य सांगतो—या व्रताने पशुत्व राहत नाही; बारा दिवस/महिना/वर्ष आचरल्यास पाश तुटतो. मग नंदी त्यांना शंभूजवळ नेतो; महेश्वर त्यांचे पशुत्व शुद्ध करून स्वतः पाशुपतव्रताचा उपदेश करतात. अंबेसहित भव कृपा करून देवांना पाशुपत करतात; बारा वर्षांनंतर ते मुक्तपाश होऊन स्वस्थानास जातात. अध्याय शिवार्चन-दीक्षा-प्रसादक्रम स्थापन करून पुढील शैवव्रतांना मोक्षसाधन म्हणून दृढ करतो.
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ऋषी बंधनमुक्ती देणाऱ्या प्राचीन पाशुपत लिंग-व्रताचे तपशील विचारतात. सूत नंदीचा संक्षिप्त उपदेश सांगतो, जो सनत्कुमाराला पूर्वी प्रकट झालेल्या परंपरेवर आधारलेला आहे; हे व्रत महावैदिक यज्ञांपेक्षाही श्रेष्ठ असून ऐहिक कल्याण व मोक्ष दोन्ही देणारे मानले आहे. पुढे पूजाक्रम—लहान लिंग तयार करून स्नान घालणे, (उत्तम तर) सुवर्ण-रत्नजडित कमळपीठावर स्थापना, गायत्रीसह बिल्वपत्र, कमळ व इतर पुष्प अर्पण, तसेच गंध-धूप-दीप-नीराजन. दिशानुसार शिवाच्या पंचवक्त्र मंत्रांप्रमाणे (ईशान, तत्पुरुष/पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात) अर्पणे; पायस, महाचरू इत्यादी नैवेद्य व धर्म्य उपहार सांगितले आहेत. महिन्यानुसार लिंगद्रव्य—वज्र, मरकत, मौक्तिक, नील, पद्मराग, गोमेद, प्रवाळ, वैदूर्य, पुष्पराग, सूर्यकांत, स्फटिक—आणि सुलभ पर्याय (चांदी, तांबे/लोखंड, दगड, लाकूड, माती) दिले आहेत. संयम-नियम, पौर्णिमा/अमावास्येला उपवास, वर्षाअखेरीस गोदान व वृषोत्सर्ग, आणि पूजित लिंगाची प्रतिष्ठा/दान याने व्रत पूर्ण होते; शेवटी शिवलोक व इच्छित सिद्धीचे फळ प्रतिपादिले आहे।
अध्याय ८२ — व्यपोहनस्तवः (पापव्यपोहन-स्तोत्रम्)
नैमिषारण्यात सूत ऋषींना व्यपोहन-स्तोत्राची परंपरागत प्रामाणिकता सांगतो—नंदीच्या मुखातून कुमाराने ऐकून व्यासांना कथन केले आणि तेच सूताने पुन्हा सांगितले. स्तोत्रारंभी शिवाचे परमात्मस्वरूप, पंचवक्त्र-पंचब्रह्मरूप, सर्वव्यापक शांत ज्ञानस्वरूप ध्यान करून पापनाशाची प्रार्थना केली जाते. पुढे देवीची अनेक नामरूपे (दाक्षायणी, उमा, गौरी, कौशिकी इ.) तसेच नंदी, भृंगी, स्कंद, वीरभद्र, मातृगण यांसह शिवपरिवार घेऊन व्यापक ‘शिवभक्त-मंडळ’ घोषित होते. आदित्य, वायुतत्त्व, सिद्ध-यक्ष-नाग-विद्याधर, ऋषि-पितृ-अप्सरा, ग्रह-राशी-नक्षत्र, भूत-प्रमथ इत्यादी सर्व शिवपूजापरायण आहेत असे प्रतिपादन करून शिवभक्तीला लोकतत्त्व व देवतांसह रक्षाकवच रूप दिले जाते. उपसंहारात प्रतिमास पठण/श्रवणविधी, इच्छित फलप्राप्ती, रोग-भयनाश, अकालमृत्युनिवारण आणि महापाप्यांचाही पावनत्वलाभ अशी फलश्रुती सांगितली आहे.
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
व्यपोहन-स्तवाचे पुण्य श्रवण झाल्यावर ऋषी लिंगदानाशी संबंधित व्रतविधी विचारतात. सूत नंदीने सांगितलेले व व्यासपरंपरेतून आलेले शिवव्रतांचे व्यवहार्य निरूपण करतो. मुख्य आचार ‘नक्तभोजन’—नित्य फक्त रात्री भोजन—आणि दोन्ही पक्षांतील अष्टमी व चतुर्दशीला शिवपूजा, तसेच वर्षाअखेरीस ब्राह्मणभोजन. भिक्षा, अयाचित व नक्त या जीवनपद्धतींमध्ये नक्ताला ‘उत्तम’ मानून भूशय्या, अग्निकार्य, स्नान, हविष्याहार इत्यादी सहाय्यक तपही सांगितले आहेत. पुढे पुष्यापासून मार्गशीर्षापर्यंत मासानुसार व्रतचक्रात अन्नप्रकार, घृत-क्षीरादी नैवेद्य, पौर्णिमेला अभिषेक आणि दान—विशेषतः विविध वर्णांची गोमिथुने—यांचे विधान आहे; त्यांची फळे अग्नि, यम, चंद्र, निरृति, वरुण, वायु, यक्ष, ईशान, सूर्य व सोमलोकप्राप्ती अशी सांगितली आहेत. शेवटी नैतिक व्रतांचा सार देऊन, हे वार्षिक चक्र क्रमाने किंवा उलट क्रमाने केल्यास शिवसायुज्य व ज्ञानयोग सिद्ध होतो असे प्रतिपादन करून पुढील व्रत-पूजा-विस्ताराचा संदर्भ जोडला आहे।
Adhyaya 84: शिवव्रतकथनम् (Uma–Maheshvara Vrata, Shula-dana, and Month-wise Ekabhakta Vrata)
सूत ऋषींना सांगतात की ईश्वराने सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी शिवव्रत उपदेशिले आहे. पौर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी व चतुर्दशीला रात्रिभोजन-नियम/उपवास, हविष्यभोजन आणि भव (शिव) पूजन यांचे विधान आहे. वर्षाअखेरीस सामर्थ्यानुसार सुवर्ण-रौप्य-ताम्राची उमा–महेश्वर मूर्ती घडवून प्रतिष्ठा, ब्राह्मणभोजन, दक्षिणा आणि रुद्रालयात छत्र-चामरादि राजोपचारांसह व्रतसमर्पण करावे असे सांगितले आहे. स्त्रियांसाठी ब्रह्मचर्य व नियत उपवास; फल म्हणून भवानी-शिवाशी सारूप्य-सायुज्य, पुरुषांनाही रुद्र-सायुज्य प्राप्त होते. पुढे शूलदान—त्रिशूल तयार करून अर्पण, कमळपूजा व ब्राह्मणांना दान—हे महाप्रायश्चित्त म्हणून वर्णिले आहे. मार्गशीर्ष ते कार्तिक महिन्यांपर्यंत क्रमाने वृषभ, शूल, रथ, प्रतिमा, कैलास-प्रतिरूप, ब्रह्म-विष्णुचिन्हयुक्त लिंगमूर्ती, गृहदान, धान्य/तीळ ‘पर्वत’ आणि शेवटी महमेरुव्रताची विस्तृत प्रतिष्ठा; अखेरीस शिवाची मोक्षप्रतिज्ञा पुनः सांगितली आहे.
उमामहेश्वरव्रतं—पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं, न्यासः, जपविधिः, सदाचारः, विनियोगः
सूत सांगतात की सर्व व्रतांमध्ये पंचाक्षर मंत्राने उमापती (शिव) यांची उपासना सर्वोच्च आहे आणि व्रतसमाप्तीचा निश्चयकारी उपाय जपच आहे. ऋषी मंत्राची शक्ती व विधी विचारतात; सूत शिवांनी पार्वतीला दिलेला उपदेश सांगतात—प्रलयकाळी सर्व लय पावते, तरी वेद-शास्त्रे पंचाक्षरात रक्षित राहतात. शिव मंत्राचा वाचक–वाच्य भाव स्पष्ट करून त्यास अल्पाक्षर-महार्थ, वेदसार व मोक्षप्रद म्हणतात. पुढे ऋषि-छंद-देवता, बीज/शक्ती, स्वर-वर्ण-स्थान, तसेच उत्पत्ती–स्थिती–संहार, कर/देह/अंग न्यास, दिग्बंधन व षडंग न्यास यांचे विधान येते. गुरुसेवा, दक्षिणा, दीक्षाचार, पुरश्चरण संख्या, प्राणायाम, जपस्थाने व फलवृद्धी, माळ, आणि वाचिक/उपांशु/मानस जपभेद सांगितले आहेत. शेवटी सदाचार, आहार-शुद्धी, गुरुभक्ती आणि आरोग्य, आयुष्य, शांती, ग्रहपीडा-निवारण इत्यादी विनियोग सांगून या विधीचे श्रवण-उपदेश परंपद देतो असे निष्कर्ष काढला आहे।
ध्यानयज्ञः, संसार-विष-निरूपणम्, पाशुपतयोगः, परा-अपरा विद्या, चतुर्वस्था-विचारः (अध्यायः ८६)
ऋषींच्या विनंतीवर सूत शिवांचा उपदेश सांगतात—खरे ‘विष’ म्हणजे संसार; तो अविद्या, इच्छा आणि कर्मजन्य देहधारणेमुळे पोसला जातो. गर्भवासापासून मानवाच्या अवस्थांपर्यंत, पशुयोनी, राजकीय संघर्ष, देवलोकातील स्पर्धा आणि स्वर्गाचेही अनित्यत्व—सर्वत्र दुःखच दिसते, म्हणून वैराग्य दृढ होते. पुढे मुक्तीचा मार्ग म्हणून पाशुपत-व्रत व पञ्चार्थ-ज्ञानाने समर्थ योग सांगितला आहे; केवळ ज्ञानच पाप जाळून कर्मबंधन तोडते. परा-अपरा विद्या, हृदयकमळातील अंतर्मुख ध्यान, नाड्या-प्राण, तसेच जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तुरीय अवस्थांचा विचार करून शिवाला तुरीयातीत व अंतर्यामी म्हटले आहे. अहिंसा, सत्य, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह इत्यादी यम आणि भूततत्त्वांमध्ये शिवरूप ध्यानाचे विधान आहे. शेवटी ज्ञान-ध्यान हेच संसाररोगाचे औषध असून या उपदेशाचे श्रवण/अध्ययन केल्यास ब्रह्मसायुज्य प्राप्त होते, अशी प्रतिज्ञा करून पुढील पञ्चाक्षर-केंद्रित शैव साधनेस भूमिका तयार केली आहे।
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
सूत सांगतो की पूर्व उपदेश ऐकून ऋषी भययुक्त तरी भक्तिभावाने पिनाकी शिवाला नमस्कार करतात. हिमवतीसह महादेव ‘क्रीडा’ कशी करतो—या प्रश्नावर शिव सूक्ष्म तत्त्व सांगतो: देहधारी जीवाला माया व कर्मामुळे बंधन-मोक्षाचा अनुभव येतो, पण आत्मा तत्त्वतः कधीच बांधला जात नाही. विद्या—श्रुति-स्मृतीचे ज्ञानतत्त्व आणि स्थैर्यशक्ती ही त्याच्यातच प्रतिष्ठित आहे असे तो स्पष्ट करतो. पुढे ‘आज्ञा’ नावाची नित्य, पंचवक्त्रा दिव्य शक्ती सर्वत्र अनेक प्रकारे व्यापून मोक्षाकडे प्रवृत्ती सुरू करते असे वर्णन येते. भवानी माया दूर करून द्रष्ट्यांना मुक्त करते आणि उमा-शंकर परमार्थतः अभिन्न आहेत हे प्रतिपादित होते. प्रभूच्या कृपेने मोक्ष तत्क्षणी, वय वा जन्मभेद न पाहता; शिवच जगदीश्वर असून बंधन व विमोचन दोन्ही घडवतो. शेवटी सिद्ध रुद्राला विश्वरूप मानून स्तुती करतात व अंबिकेच्या प्रसादाने सायुज्य प्राप्त करतात.
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ऋषी सूतांना विचारतात की योगी अणिमा इत्यादी सिद्धी कशा मिळवतात. सूत दुर्मिळ असा पाच प्रकारचा पाशुपत-योग सांगतात—चित्तस्थैर्य, पद्मासनाची भावना, आणि शक्ती/रुद्र-विन्यासासह उमापतीचे ध्यान; यामुळे अनुपम ज्ञान प्रकट होते. ते अष्टसिद्धींची गणना करून स्पष्ट करतात की असंख्य कर्मकांडांनी नव्हे, योगानेच त्या सिद्ध होतात. पुढे विषय सिद्धींपलीकडे जाऊन परम ध्येय—अपवर्ग व शिव-सायुज्य—याचे वर्णन करतो; पुरुष सूक्ष्म, सर्वव्यापी, इंद्रियगुणातीत असून योगदृष्टीने जाणवतो. गर्भाधान, भ्रूणविकास, जन्म, नरक आणि कर्मानुसार पुनर्जन्म यांचे नैतिक-कर्मवर्णन देऊन संसारभयावर उपाय म्हणून ध्यान सांगितले आहे. शेवटी प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान यांना पाच आहुती देण्याचा अंतर्होम उपदेशला आहे; रुद्र हा प्राणरूप व हृदयस्थ वैश्वानर अग्निरूप आहे असे प्रतिपादन केले आहे. भस्मधारणयुक्त शैवाचार तसेच पाठ-श्रवण यांना परमपदप्राप्तीचे साधन म्हणून गौरवून पुढील शैव साधनेशी सेतू जोडला आहे।
Adhyaya 89: शौचाचारलक्षणम् — सदाचार, भैक्ष्यचर्या, प्रायश्चित्त, द्रव्यशुद्धि, आशौच-निर्णय
सूता शौच व सदाचार हे योगी आणि शैवजीवनाचे अधिष्ठान सांगतो. मान-अपमानात समत्व, यम-नियम, सत्य व मनःशुद्धी यांपासून आरंभ करून तो भैक्ष्यचर्या, सिद्धी व स्थैर्य देणारा आहार, गुरु-वंदना आणि गुरुसमीप निषिद्ध आचार स्पष्ट करतो. देवद्रोह, गुरुद्रोह इत्यादी दोषांसाठी क्रमवार प्रायश्चित्ते—विशेषतः प्रणवजप—निर्दिष्ट आहेत. पुढे द्रव्यशुद्धीचे सविस्तर विधान: जल, वस्त्र, धातू, पात्रे व गृह/यज्ञोपकरणे यांची शुद्धी, तसेच भोजन, निद्रा, थुंकणे किंवा अशुद्ध-संपर्कानंतर पुनःशुद्धीचे नियम. नंतर नातेसंबंध व वर्णानुसार सूतक-प्रेताशौचकाल, रजस्वला स्त्रीसाठी आचार-निषेध, शुद्धीउपाय व दिवसगणनेने गर्भधारणाविषयक विचार दिले आहेत. शेवटी सदाचाराचे श्रवण-प्रवचन ब्रह्मलोकप्रद पुण्य असल्याची स्तुती करून अध्याय समाप्त होतो।
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
सूता यतींसाठी शिवोक्त विशेष प्रायश्चित्त सांगतात. पाप वाणी, मन व देहजन्य त्रिविध असून ते सतत संसारबंधन घडवते; जागरूक साधकासाठी योग ही परम शक्ती आहे—ज्याने ज्ञानी अविद्या जिंकून परम पद प्राप्त करतात. पुढे भिक्षूंची व्रते-उपव्रते, अपराधानुसार प्रायश्चित्तांची पायरी, कामप्रेरित स्त्रीसंगासाठी प्राणायामयुक्त सान्तपन व नंतर कृच्छ्र, आणि वारंवार शुद्ध होऊन शिस्तबद्ध आश्रमजीवनात परतण्यावर भर आहे. असत्य टाळावे, चोरी महाधर्मविघातक व हिंसेसमान—कारण धन प्राणाशी निगडित आहे. गंभीर दोषांत दीर्घकाल चान्द्रायण सांगितले आहे. कर्म-वाणी-मनाने अहिंसा मुख्य; सूक्ष्म जीवांना अनवधानाने इजा झाल्यास कृच्छ्रातिकृच्छ्र किंवा चान्द्रायण. रात्र-दिवस स्रावभेदाने वेगवेगळे प्राणायाम-उपवास, निषिद्ध अन्नांची यादी, उल्लंघनास प्राजापत्य-कृच्छ्र. शेवटी शुद्ध यती माती-सोने सम मानून सर्वभूतहितात तल्लीन होऊन पुनर्जन्मापलीकडील शाश्वत धाम प्राप्त करतो।
अध्याय 91: अरिष्ट-लक्षण, मृत्यु-संस्कार, पाशुपत-धारणा तथा ओङ्कार-उपासना
सूत सांगतात—आता ‘अरिष्ट-लक्षणे’ सांगितली जातात; ज्यांद्वारे योगी मृत्यूची जवळीक ओळखतात. प्रथम खगोलीय/दृष्टीविषयक अपशकुन (अरुंधती-ध्रुव न दिसणे, दिवसा नक्षत्र दिसणे, निरभ्र आकाशात वीज), छायाविकार, देहगंध, इंद्रियक्षय, अचानक स्थूलता-कृशता, तसेच स्वप्नचिन्हे (दक्षिण दिशेकडे नेले जाणे, अशुभ स्त्री-आकृती, खड्ड्यात पडणे, शस्त्रधारी कृष्ण-पुरुष) यांद्वारे आयुष्य-क्षयाचा काळ सूचित केला आहे. पुढे उपाय—काल उपस्थित झाला तर शोक टाकून शुद्ध होऊन एकांत समदेशी बसून महेश्वराला नमस्कार करावा; निर्वात दीपशिखेसारखी स्थिरता ठेवून इंद्रियनिग्रह व शुक्ल-ध्यान करावे. नंतर ओंकार-योगाची त्रिमात्रा (अ-उ-म), प्लुतमात्रा आणि अमात्र ‘शिव-पद’ यांचे तत्त्वनिरूपण; प्रणव धनुष्य, आत्मा बाण आणि लक्ष्य ब्रह्म/शिव-पद असे सांगितले आहे. शेवटी मृत्युकाळी प्रणव-ध्यान, रुद्र-नमस्कार, अविमुक्त/श्रीपर्वतादि क्षेत्रांशी निगडित मुक्तिमार्ग आणि शिवसायुज्याची प्रतिज्ञा येते.
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ऋषी सूतांना अविमुक्तक्षेत्र (काशी/वाराणसी) याचे माहात्म्य विचारतात. सूत शिव-पार्वतींचे आगमन, अविमुक्तेश्वराचे प्राकट्य आणि दिव्य उद्यान व पवित्र वातावरणाचे काव्यमय वर्णन सांगतो. शिव पार्वतीला क्षेत्ररहस्य उपदेशतात—अविमुक्त ही त्यांची नित्यपुरी, सर्व महातीर्थांहून श्रेष्ठ; या सीमेत देहत्याग केल्यास धर्माकडे दुर्लक्ष करणारे वा सांसारिक जनही निश्चित मोक्ष पावतात. पुढे गोप्रेक्षक, हिरण्यगर्भ, स्वर्लिंगेश्वर, संगमेश्वर, मध्यमेंश्वर, शुक्रेश्वर, व्याघ्रेश्वर, जंबुकेश्वर, शैलेश्वर इत्यादी प्रमुख लिंग-तीर्थांची यादी व त्यांचे तारक फल सांगितले जाते. शिव अभिषेक (महास्नानासह), बिल्व-पुष्पार्चन, नैवेद्य, जागरण, प्रदक्षिणा तसेच रुद्रबीज व पंचाक्षर जप यांची विधी देऊन शिवसायुज्याचे आश्वासन देतात. शेवटी पार्वतीचे पूजन व सूताची फलश्रुती काशी-केंद्रित शैव साधनेचे पुण्य प्रतिपादित करते।
अन्धकानुग्रहः—शूलारोपणं, रुद्रस्मरण-फलम्, तथा गाणपत्य-प्रदानम् (अध्याय 93)
ऋषी विचारतात—मंदराच्या चारुकंदरात दमित अंधकाला महेश्वराकडून ‘गाणपत्य’ कसे मिळाले? सूत सांगतात—ब्रह्माच्या वरामुळे अवध्य झालेला अंधक त्रैलोक्य जिंकून इंद्राला भयभीत करतो. देवगण नारायणाला अग्रस्थानी ठेवून मंदरात शरण जातात व शिवांना विनवणी करतात. शिव गणेश्वरांसह अंधकासमोर जातात; असुरसमूह भस्म करून शूलाने अंधकाला वेधतात. शूलाग्रावर असताना अंधकाच्या अंतःकरणात सात्त्विक भाव जागतो; रुद्रस्मरणाचे महत्त्व कळून तो शिवस्तुती करतो. करुणामय नीललोहित शिव वर मागण्यास सांगतात; अंधक ‘दुर्लभ श्रद्धा’ मागतो. शिव त्याला श्रद्धा व ‘गाणपत्य’ प्रदान करतात; देवगण त्या प्रतिष्ठेचे साक्षीदार होतात. हा प्रसंग दमनापेक्षा शिवानुग्रहाने शरणागताचे रूपांतर श्रेष्ठ असल्याचे दर्शवितो.
अन्धक-हिरण्याक्ष-प्रसङ्गः, वराहावतारः, दंष्ट्राभूषणं च
ऋषी तीन गोष्टी विचारतात—अंधकाचा पिता म्हणून हिरण्याक्ष कोण, विष्णूच्या हातून त्याचा वध कसा झाला, आणि वराहाची दंष्ट्रा महादेवाचे भूषण कशी झाली. सूत सांगतात—हिरण्यकशिपूचा भाऊ हिरण्याक्ष देवांना जिंकून पृथ्वीला बांधून रसातळात ओढून नेतो. देवांच्या आर्त प्रार्थनेवर विष्णू यज्ञ-वराह रूप धारण करून दंष्ट्रेच्या अग्रभागाने दैत्याचा वध करतात, भूदेवीला उचलून विश्वव्यवस्था पुन्हा स्थिर करतात. ब्रह्मा व देवगण वराहाला धर्ता, रक्षक व जगदाधार मानून विस्तृत स्तुती करतात. विष्णू निघून गेल्यावर दंष्ट्रेच्या भाराने दबलेली पृथ्वी ती दंष्ट्रा तिथेच ठेवते; शिव (भव) ती योगायोगाने पाहून स्वीकारतात व वक्षस्थळी भूषण म्हणून धारण करतात. अध्याय सूचित करतो की हा ‘अंग-विभाग’ व भूषणधारण केवळ कथा नसून प्रभूची मोक्षदायिनी लीला आहे; पुढे शिवचिन्हांचे महत्त्व व भक्ती-विप्रमुक्तीचा उपदेश येतो.
Varaha-Pradurbhava Context: Prahlada’s Bhakti, Narasimha’s Ugra-Form, and Shiva’s Sharabha Intervention
ऋषी सूतांना विचारतात—नृसिंहाने हिरण्यकशिपूचा वध कसा केला? सूत प्रह्लादाची आजन्म नारायणभक्ती सांगतो; त्यामुळे संतप्त झालेला हिरण्यकशिपू अनेक प्रकारे प्रह्लादाचा वध करवू पाहतो, पण दैवी संरक्षणामुळे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरतात. मग विष्णू नृसिंहरूपाने प्रकट होऊन तीक्ष्ण नखांनी हिरण्यकशिपूचा संहार करतो; परंतु नृसिंहाची भयंकर गर्जना व अमर्याद बहुरूपी तेजाने त्रैलोक्य हादरते आणि देवगण भयभीत होतात. देव स्तुती करून त्याला स्थूल-सूक्ष्मापलीकडील परम तत्त्व व अवताररूपांचा कारणभूत मानतात, तरीही शांती होत नाही. म्हणून ब्रह्मा व देव मंदर पर्वतावर महादेवाच्या शरण जातात; ब्रह्मा विस्तृत रुद्रस्तुतीत शिवाला कालकाल, सर्वरूप, अंतक व अंतर्यामी म्हणत वंदन करतो. शिव अभय देऊन शरभ रूप धारण करतो व नृसिंहाची उग्र शक्ती शांत करतो; नृसिंह सौम्य होतो आणि जगात व्यवस्था पुनः प्रस्थापित होते. शेवटी फलश्रुती—या शैव स्तवाचे पठण/श्रवण रुद्रलोक व रुद्रसह आनंद देणारे आहे.
अध्याय ९६: शरभ-प्रादुर्भावः, नृसिंह-दर्पशमनम्, विष्णोः शिवस्तुतिः, फलश्रुति
ऋषी सूतांना विचारतात—महादेवांनी शरभ नावाचे अत्यंत घोर, विकृत रूप कसे धारण केले? सूत सांगतात—देवांच्या प्रार्थनेवर शिवांनी नृसिंहाचा उग्र तेज व दर्प शांत करण्यासाठी वीरभद्राला नेमले आणि भैरव-स्वरूपही प्रकट केले. वीरभद्र अवतार-परंपरा स्मरवून नृसिंहाला समजावतो; पण अहंकारामुळे नृसिंह संहाराची प्रतिज्ञा करतो. तेव्हा शिवतेज शरभ-रूपाने व्यक्त होऊन पक्षाघातादि प्रकारांनी नृसिंहाचे बळ नष्ट करते. परवश विष्णू शिवाची अष्टोत्तर-शतनामभावे स्तुती करून ‘यदा यदा मम अज्ञानम् अहंकारदूषितम्’ अशी शमन-प्रार्थना करतो. देवही सदाशिवाच्या परतत्त्वाची स्तुती करतात; शेवटी पाठ-श्रवणफळ—विघ्ननाश, व्याधिशमन, शांती व शिवज्ञानप्रकाश—असे सांगितले आहे.
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
नैमिषारण्यात ऋषी सूतांना विचारतात—जटामौली, भगनेत्रहर हराने जलंधराचा वध कसा केला? सूत सांगतात की जलमंडलातून उत्पन्न झालेल्या जलंधराने तपोबलाने महान पराक्रम मिळवला; त्याने देव-गंधर्व-यक्ष-राक्षस तसेच ब्रह्मालाही जिंकून विष्णूशी दीर्घ युद्ध केले आणि विष्णूलाही पराजित करून शंकराला ‘अजित’ म्हणत आव्हान दिले. ब्रह्मवचन रक्षण व जगद्रक्षणासाठी शिव नंदी व गणांसह युद्ध स्वीकारतो. अहंकाराने जलंधर आपल्या बळाची बढाई (इंद्रादिंचा निग्रह, गंगा-निरोध, गरुडबंधन, स्त्रीहरण इ.) करतो; शिव नेत्राग्नीने त्याचा रथ जाळतो आणि पादांगुष्ठाने समुद्रात रथचक्र निर्माण करून दैत्याला युद्धास बोलावतो. जलंधर सुदर्शनसदृश चक्र उचलू लागतो, तेच चक्र त्याला द्विधा छिन्न करून पाडते; त्याचे रक्त रुद्रनियोगाने मांसवत होऊन ‘रक्तकुंडा’सारखे दिसते. देव जयघोष करतात; फलश्रुती—‘जलंधरविमर्दन’ वाचणे/ऐकणे/ऐकवणे याने शिवगण-संबंधी सिद्धी व शिवानुग्रह मिळतो; निर्णायक शक्ती शिवकृपाच आहे हा भाव दृढ होतो.
देवैर्विष्णोः शरणागमनम्—शिवलिङ्गस्थापनं, शिवसहस्रनामस्तवः, सुदर्शनचक्रप्रदानं च
ऋषी सूतांना विचारतात—विष्णूंना महेश्वराकडून सुदर्शनचक्र कसे मिळाले? सूत सांगतात—दैत्यांनी सर्व प्राण्यांवर अत्याचार केल्याने पराभूत देव विष्णूंच्या शरण येतात व त्यांनाच एकमेव रक्षक मानून स्तुती करतात. विष्णू म्हणतात की जलंधर-वधासाठी त्रिपुरारि शिवांनी घडविलेले भयंकर रथाङ्ग (चक्र) आवश्यक आहे; म्हणून ते महादेवांकडे जाण्याचा निश्चय करतात. हिमालयातील पवित्र शिखरावर विश्वकर्म्याने निर्मिलेल्या दिव्य शिवलिंगाची स्थापना करून सुगंध, पुष्प इत्यादींनी अभिषेक करतात, भव इत्यादी नामांनी अग्निहोत्र करतात आणि विस्तृत शिवसहस्रनाम स्तोत्राचा जप करतात. शिव परीक्षा म्हणून एक कमळ लपवितात; पूर्ण अर्पणाचा संकल्प न मोडता विष्णू स्वतःचे नेत्र काढून त्या जागी अर्पण करतात, म्हणून ‘पद्माक्ष’ हे नाव मिळते. मग शिव तेजस्वी व भीषण रूपाने प्रकट होऊन देवकार्य सिद्ध करतात, सूर्यप्रभ सुदर्शनचक्र देतात आणि युद्धात अशांती व अयोग्य क्षमा धर्माला बाधक ठरते असे उपदेशतात. शिव वर देऊन देवासुरांमध्ये विष्णूंच्या भावी कीर्तीचे व उमा/हैमवतीमुळे संबंध-सामंजस्याचे संकेत देतात. शेवटी फलश्रुती—या सहस्रनामाचे श्रवण-पठण व पूजन केल्यास महायज्ञासमान पुण्य व परमगती प्राप्त होते; पुढील जलंधर-वधकथेची भूमिका तयार होते।
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ऋषी सूतांना देवीची उत्पत्ती व तिचे अढळ पतिव्रत सांगण्याची विनंती करतात—ती सती कशी झाली, दक्षाचा यज्ञ कसा नष्ट झाला आणि शंभूला कशी अर्पण झाली. सूत परंपरा (ब्रह्मा→दंडिन्→व्यास→सूत) सांगून तत्त्व मांडतो—लिंग हेच भगवान, तमापलीकडील ज्योती; वेदीशी संयुक्त झाले की ते अर्धनारीश्वर रूपाने शिव-शक्तीचे एकत्व प्रकट करते. त्या एकत्वातून ब्रह्मा उत्पन्न होतो, रुद्राकडून ज्ञानोपदेश घेतो, आणि सृष्टी शिवाच्या अधिष्ठान-चैतन्याने चालते. पुढे दक्षाचा गर्व व उमापतीचा तिरस्कार, सतीचे योगाग्नीत देहत्याग, तपाने पार्वतीरूप पुनर्जन्म, आणि शिवक्रोधाने दक्षयज्ञाचा अचानक विध्वंस वर्णिला आहे. अध्याय निष्फळ कर्मकांडावर टीका करून देवापराधाचे फल, धर्मस्थापना आणि केवळ यज्ञापेक्षा भक्ति-ज्ञानाचे प्रधान्य सूचित करतो।
दक्षयज्ञध्वंसः—वीरभद्रप्रेषणं, देवविष्ण्वोः पराजयः, पुनरनुग्रहः
ऋषी सूतांना विचारतात—दधीचीच्या वचनानंतर महेश्वराने विष्णूला जिंकूनही यज्ञात कसा व्यवहार केला? सूत दक्षयज्ञाचा प्रसंग सांगतात. रुद्राने देव व मुनिगणांना दग्ध केले; नंतर ब्रह्म्याने वीरभद्राला पाठविले. वीरभद्र रोमजगणांसह कनखलच्या यज्ञवाटेत प्रवेश करून यूपादींचा विध्वंस करतो व देवतांचे अंगभंग करतो—भगाचे नेत्र उपटणे, पूष्णाचे दात तोडणे इत्यादी; इंद्र-अग्नी-यमादींना पराजित करतो. विष्णूसह भीषण संग्राम होतो; विष्णूच्या योगबलातून उत्पन्न अनेक दिव्य देह शांत होतात व चक्र स्तंभित होते. यज्ञ मृगरूपाने पळतो; दक्षाचे शिरच्छेदन होऊन अग्नीत दहन होते. मग ब्रह्मा क्रोधशमनासाठी प्रार्थना करतात; शिव वृषध्वज सगण प्रकट होऊन हत देवांना पूर्ववत देह देतो, दक्षाचे शिर बसवतो व वर देतो; दक्ष स्तुती करून गणपत्य प्राप्त करतो. अध्याय यज्ञधर्मशुद्धी, देवांची पुनर्स्थापना आणि शिवानुग्रहप्रधान शैवमार्ग सूचित करतो।
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ऋषी सतीदेवीच्या पुनर्जन्माची कथा विचारतात—हिमवत्पुत्री हैमवती (उमा/पार्वती) कशी झाली आणि शिवांना पतीरूपाने कसे प्राप्त केले. सूत सांगतो की देवीने मेनेच्या देहाचा आश्रय घेऊन स्वेच्छेने हैमवतीरूप धारण केले; गिरिराजाने तिचे संस्कार केले. बारा वर्षांची होताच ती बहिणीं सहित तप आरंभते; अपर्णा, एकपर्णा, एकपाटला इत्यादी नावांनी विविध तपोव्रतांचे संकेत दिले आहेत आणि अनन्य भक्तीने शिवकृपा सहज मिळते हे दाखविले आहे. त्याच काळी दानव तारकाने ब्रह्मदेवाच्या वराने बल मिळवून विष्णूलाही जिंकले; देव भयभीत होऊन बृहस्पतीकडे विलाप करतात. ब्रह्मा उपदेश करतो—उमा-शिवसंयोगातून स्कंद उत्पन्न होईल आणि तोच तारकवध करील. देवकार्यसिद्धीसाठी इंद्र कामदेवाला शिव-उमा संयोग घडविण्यास सांगतो; मदन रती व वसंतासह शिवाश्रमात जाऊन प्रयत्न करतो, पण त्र्यम्बक तृतीय नेत्राच्या अग्निने त्याला दग्ध करतो. रतीचा शोक पाहून शिव वर देतो—मदन अमूर्त राहील आणि पुढे वासुदेव (विष्णु) संबंधी शापप्रसंगात पुत्ररूपाने पुन्हा प्राप्त होईल. हा अध्याय पार्वतीतप, स्कंदोत्पत्ती व तारकवधाच्या कथाप्रवाहाची भूमिका रचून, कामदहनातून शिवाचे वैराग्य व ऐश्वर्य प्रतिपादित करतो.
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
सूता सांगतात—पार्वतीच्या कठोर तपाने शिव प्रसन्न होतात. ब्रह्मा तिच्या आश्रमात येऊन लोकांना ताप देणारे तप थांबवण्याची विनंती करतो आणि ‘स्वतः शिवच तुला वरणार’ असे आश्वासन देतो. मग शिव द्विजरूपाने येऊन पार्वतीला धीर देतात व स्वयंवरात सौम्य रूपाने प्रकट होण्याचे वचन देतात. हिमालय स्वयंवर जाहीर करतो; देव, ऋषी, गंधर्व, यक्ष, नाग आणि तत्त्वे एकत्र येतात. अलंकृत पार्वतीसमोर शिव बालक होऊन तिच्या मांडीवर निजतात; देवांना संशय येऊन ते आक्रमण करतात. इंद्र, अग्नी, यम, वरुण, वायु, सोम, कुबेर, ईशान, रुद्र, आदित्य, वसु आणि चक्रधारी विष्णूही शिवलीलेने स्तंभित होतात; पूषाचे दात शिवदृष्टीने गळतात. ब्रह्मा सत्य ओळखून शिवाची स्तुती करतो—बुद्धी-अहंकाराचा मूलस्रोत, ब्रह्मा-विष्णू व प्रकृती/देवीचा आदिकारण—आणि मोहग्रस्त देवांसाठी क्षमा मागतो. शिव त्यांना मुक्त करून दिव्य अद्भुत रूप दाखवतात, दर्शनासाठी दिव्यचक्षु देतात; पुष्प, दुंदुभी, स्तोत्रे व पार्वतीची माळ अर्पून पूजन होते आणि शिवाचे सर्वोच्चत्व पुनः स्थापित होते।
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
सूता सांगतात—ब्रह्मा हात जोडून महादेवांना विवाह आरंभ करण्याची विनंती करतो. शिव संमती देताच ब्रह्मा क्षणार्धात रत्नजडित दिव्य नगरी विवाहमंडप म्हणून निर्माण करतो. तेथे देवमाता व देवपत्नी, नाग-गरुड, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, समुद्र, पर्वत, मेघ, मास-वर्ष, वेद, मंत्र, यज्ञ आणि असंख्य अप्सरा येतात—हा विवाह खाजगी नसून विश्वव्यापी महोत्सव आहे. जटा, चंद्र, त्रिनेत्र, नीलकंठ इत्यादी शैवचिन्हांनी युक्त असंख्य गणेश्वर व नामगण एकत्र जमतात. विष्णू अलंकृत गिरिजेला नगरीत आणून शिवांना तत्त्ववंश सांगतो—रुद्राच्या पार्श्वातून ब्रह्मा-विष्णू प्रकट झाले आणि जग रुद्ररूपांनीच बनले आहे. ब्रह्मा पुरोहित होऊन अग्नीसमक्ष वैदिक मंत्रांनी प्रदक्षिणा, आहुती इ. करून दिव्य दांपत्याचा विधिवत् संयोग घडवतो. नंतर शिव नंदी व गणांसह अविमुक्त क्षेत्र काशीला जातात. पार्वती माहात्म्य विचारते; शिव सांगतात—अविमुक्तात पापक्षय होतो आणि तेथे मरणाऱ्यास अपुनरावृत्ती-मोक्ष मिळतो. पुढे ते त्या पवित्र उद्यानाचा निर्देश करतात जिथे गजवक्त्र विनायक दैत्यांचे विघ्न रोखून देवकार्य निर्विघ्न करण्यासाठी प्रकट होतो—आगामी काशीमाहात्म्य व विनायकधर्माची भूमिका।
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ऋषी सूतांना विचारतात—हत्तीमुख विनायक गणेश्वराचा जन्म कसा झाला आणि विघ्नांवर त्याचे सामर्थ्य इतके महान का आहे. सूत सांगतात की एका विश्वसंधीच्या वेळी इंद्र-उपेन्द्रांसह देव दैत्यांनी घडवलेल्या विघ्न-उपद्रवाला थोपवून धर्म रक्षणासाठी उपाय शोधतात. येथे ‘विघ्न’ हे केवळ दुर्दैव नसून कर्मफलाचे नियमन करणारे तत्त्व आहे; देवांना अविघ्न राहण्यासाठी आणि मनुष्यांना पुत्रप्राप्ती व कर्मसिद्धी मिळण्यासाठी शिवाची स्तुती करावी व गणप/विघ्नेशाचा प्रादुर्भाव व्हावा. मग देव शिवाचे विस्तृत स्तवन करतात—त्यांना काळ, काळाग्निरुद्र, ओंकार, वेद, पंचाक्षर आणि गुणातीत परतत्त्व म्हणून ओळखून. शेवटी फलश्रुती—भक्तीने हा देवकृत स्तव पठण किंवा अध्यापन करणारा परम पद प्राप्त करतो; पुढे विघ्नेश्वराची उत्पत्ती व कार्य यांचे वर्णन येणार आहे।
Devas Praise Śiva; Gaṇeśa Manifests as Vighneśvara and Receives the Primacy of Worship
सूता सांगतात—देव पिनाकधारी महेश्वर शिवाजवळ येऊन नमस्कार करतात; शिव करुणादृष्टीने त्यांना वर देतात. आपल्या कर्मांचे रक्षण व्हावे म्हणून देव विनंती करतात की जे देवद्रोही व यज्ञादी पवित्र कर्मांत विघ्न घालतात, त्यांना अडथळा निर्माण व्हावा. तेव्हा शिव गणेश्वर/विनायक रूप धारण करतात; देव व गण पुष्पवृष्टी करून गजमुख, आयुधधारी, शुभलक्षणयुक्त प्रभूची स्तुती करतात. तेजस्वी बालरूप गणेश प्रकट होतो; शिव व अंबिका त्याचा सन्मान करतात. शिव त्याला विश्वकार्य देतात—अधर्मकर्मांना, विशेषतः दोषयुक्त यज्ञांना, अयोग्य अध्यापन-अध्ययनाला व धर्मच्युतांना विघ्न घालणे आणि सर्व वयाच्या भक्तांचे रक्षण करणे. या अध्यायात विघ्नांवरील गणेशाचे सार्वभौम अधिकार व प्रथमपूजेचे महत्त्व सांगितले आहे: त्याच्या पूजेशिवाय श्रौत, स्मार्त व लौकिक कर्म निष्फळ; पूजेमुळे सिद्धी व मान मिळतो. पुढील शैव विधीचा संकेत असा की योग्य पूर्वकर्मांनी धर्म सुरक्षित झाला तरच लिंगपूजा फलदायी ठरते।
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ऋषी शंभूच्या नृत्य-आरंभाचे कारण व स्कंदाच्या अग्रजाशी संबंधित प्रसंग विचारतात. सूत दारुकासुराचे वर्णन करतो—तपस्येने सामर्थ्य मिळवून तो देव व द्विजांना पीडा देतो. ब्रह्मा आदि देव उमापती शिवाच्या शरण जाऊन दारुक-वधाची याचना करतात. शिव गिरिजेला विनवतो; देवी शिवदेहात प्रवेश करून उग्र शक्तिरूप होते. शिव तृतीय नेत्रातून काली (कालकंठी) प्रकट करतो; काली दारुकाचा वध करूनही क्रोधाग्नीने जग व्याकुळ करते. तेव्हा शिव श्मशानी बालरूपाने रडत प्रकट होतो; देवी स्तन्य देऊन तिचा क्रोध शांत करते. तो बाल क्षेत्रपाल बनतो व अष्टमूर्तींचा संकेत मिळतो. अखेरीस संध्याकाळी शिव प्रेतगणांसह तांडव करतो; देवी नृत्यामृत पिऊन प्रसन्न होते आणि देव काली व पार्वतीला नमस्कार करतात.
Upamanyu’s Tapas, Shiva’s Indra-Form Test, and the Bestowal of Kshiroda and Gaṇapatya
ऋषी सूतांना विचारतात—उपमन्युला गणपत्य आणि क्षीरोद (दुधाचा महासागर) असा वर कसा मिळाला? सूत सांगतात—बालपणी उपमन्युला दूधाची तीव्र इच्छा होती; आईने सांगितले की समृद्धी महादेवाच्या पूर्वपूजा व वर्तमान कृपेवर अवलंबून आहे. मग तो हिमालयात घोर तप करतो आणि लोक थरथरतात. विष्णू कारण जाणून शिवाकडे जातात; शिव कृपा करायची ठरवूनही आधी परीक्षा घेण्यासाठी इंद्ररूप धारण करतात. इंद्ररूपी शिव वरांचे आमिष दाखवून रुद्रभक्ती सोडायला सांगतो; उपमन्यु पंचाक्षरी जपत फसवणूक ओळखतो व शिवनिंदेला महापातक म्हणतो. तो अथर्वास्त्रशक्तीने प्रतिकारास उद्यत होताच शिव त्याला थांबवून स्वतःचे स्वरूप प्रकट करतो आणि दूध व अन्नादि यांचे विशाल सागर प्रकट करतो. शिव-पार्वती त्याला पुत्रवत् स्वीकारून अमरत्व, अखंड गणपत्य, योगैश्वर्य व ब्रह्मविद्या देतात. शेवटी अचल श्रद्धा व नित्य सान्निध्याची विनंती पूर्ण करून शिव अंतर्धान होतात—भक्तीचे ज्ञान व मुक्तीत रूपांतर कसे होते याचा आदर्श देत।
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ऋषी सूतांना विचारतात—सहज कर्म करणाऱ्या श्रीकृष्णाला दिव्य पाशुपत-ज्ञान व पाशुपत-व्रत कसे मिळाले? सूत सांगतात—वासुदेव स्वेच्छेने अवतार घेऊनही मनुष्याप्रमाणे देहशुद्धी करून धौम्यांचे ज्येष्ठ ऋषी उपमन्यू यांच्याकडे भक्तीने गेले, नमस्कार व प्रदक्षिणा केली. उपमन्यूंच्या केवळ दृष्टिने कृष्णाचे देह व कर्ममल नष्ट झाले; भस्मलिप्त तेजस्वी उपमन्यू तत्त्वशक्तींशी एकरूप होऊन प्रसन्न झाले व दिव्य पाशुपत-ज्ञान प्रदान केले. एक वर्ष तप केल्यावर कृष्णाने गणांसह महेश्वराचे दर्शन घेतले आणि साम्ब पुत्रप्राप्तीचा वर मिळवला; पुढे पाशुपत ऋषी त्याच्याशी योगसम्बंधात स्थिर राहिले. नंतर मोक्षाभिमुख दानविधी सांगितली—सुवर्णमेखला, दंडाधार, पंखा, लेखनसामग्री, उस्तरा/कात्री, पात्रे व धातू इ. यथाशक्ती भस्मधारी पाशुपत योगींना द्यावीत. फल—पापक्शय, कुलोन्नती, रुद्रपदप्राप्ती; तसेच पठण-श्रवणाने विष्णुलोकप्राप्ती—शैव आचार व पुराणोक्त मुक्तिमार्ग यांचा सेतू.