Adhyaya 50

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच शितान्तशिखरे शक्रः पारिजातवने शुभे तस्य प्राच्यां कुमुदाद्रिकूटो ऽसौ बहुविस्तरः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील एकोणपन्नासावा अध्याय आरंभ होतो. सूत म्हणाले—शितान्त शिखरावर शुभ पारिजातवनात शक्र (इंद्र) होते; आणि त्याच्या पूर्वेस बहुविस्तीर्ण कुमुदाद्रीचे शिखर होते.

Verse 2

अष्टौ पुराण्युदीर्णानि दानवानां द्विजोत्तमाः सुवर्णकोटरे पुण्ये राक्षसानां महात्मनाम्

हे द्विजोत्तमांनो, दानवांमध्ये आठ पुराणे उच्चारली गेली; आणि पुण्य सुवर्णकोटरात महात्मा राक्षसांसाठीही त्यांचा उपदेश झाला.

Verse 3

नीलकानां पुराण्याहुर् अष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः महानीले ऽपि शैलेन्द्रे पुराणि दश पञ्च च

हे द्विजोत्तमांनो, नीलकण्ठांकडे अडुसष्ट पुराणे आहेत असे म्हणतात; आणि महानील या शैलेन्द्रावरही पंधरा पुराणे आहेत.

Verse 4

हयाननानां मुख्यानां किन्नराणां च सुव्रताः वेणुसौधे महाशैले विद्याधरपुरत्रयम्

हे सुव्रतांनो, वेणुसौध नावाच्या महाशैलावर हयाननांच्या प्रमुखांचे तसेच किन्नरांचेही—विद्याधरांचे तीन नगर आहेत.

Verse 5

वैकुण्ठे गरुडः श्रीमान् करञ्जे नीललोहितः वसुधारे वसूनां तु निवासः परिकीर्तितः

वैकुंठात श्रीमान गरुड वसतो; करंज येथे नीललोहित (भगवान शिव) विराजमान आहेत. आणि वसुधारा येथे वसूंंचा निवास सांगितला आहे.

Verse 6

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षीणां महात्मनाम् सप्तस्थानानि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि च

रत्नधारा या श्रेष्ठ पर्वतावर महात्मा सप्तर्षींची सात पवित्र स्थाने आहेत—पुण्य तीर्थासन, सिद्धांच्या आवासांनी युक्त.

Verse 7

महत्प्रजापतेः स्थानम् एकशृङ्गे नगोत्तमे गजशैले तु दुर्गाद्याः सुमेधे वसवस् तथा

एकशृंग या उत्तम पर्वतावर महत् प्रजापतीचे परम स्थान आहे. गजशैलावर दुर्गा इत्यादी देवमातृका वसतात; आणि सुमेधा पर्वतावर तसेच वसू निवास करतात.

Verse 8

आदित्याश् च तथा रुद्राः कृतावासास्तथाश्विनौ अशीतिर्देवपुर्यस्तु हेमकक्षे नगोत्तमे

तेथेच आदित्य व रुद्र कृतावास होऊन स्थित आहेत; तसेच अश्विनीकुमारही. हेमकक्ष या श्रेष्ठ पर्वतावर देवांच्या ऐंशी पुर्या आहेत.

Verse 9

सुनीले रक्षसां वासाः पञ्चकोटिशतानि च पञ्चकूटे पुराण्यासन् पञ्चकोटिप्रमाणतः

सुनील येथे राक्षसांचे निवास होते—संख्येने पाचशे कोटी. आणि पंचकूटावर प्राचीन वस्ती होती, जी पाच कोटी प्रमाणात विस्तारलेली होती.

Verse 10

शतशृङ्गे पुरशतं यक्षाणाममितौजसाम् ताम्राभे काद्रवेयाणां विशाखे तु गुहस्य वै

शतशृंग पर्वतावर अमाप तेजस्वी यक्षांची शंभर पुरे आहेत. ताम्राभ प्रदेशात काद्रवेयांची वस्ती आहे आणि विशाखात खरोखरच गुह (स्कंद) यांचे निवासस्थान आहे.

Verse 11

श्वेतोदरे मुनिश्रेष्ठाः सुपर्णस्य महात्मनः पिशाचके कुबेरस्य हरिकूटे हरेर्गृहम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो, श्वेतोदर येथे महात्मा सुपर्ण (गरुड) यांचे पवित्र आसन आहे. पिशाचक येथे कुबेराचे भवन आहे आणि हरिकूटावर हरि यांचे गृह स्थित आहे.

Verse 12

कुमुदे किंनरावासस् त्व् अञ्जने चारणालयः कृष्णे गन्धर्वनिलयः पाण्डुरे पुरसप्तकम्

कुमुदवर्ण प्रदेशात किंनरांचा निवास आहे; अंजन-श्याम छटेत चारणांचे आलय आहे; कृष्णवर्णात गंधर्वांची वस्ती आहे; आणि पांडुर प्रदेशात सात पुरांचा समूह आहे.

Verse 13

विद्याधराणां विप्रेन्द्रा विश्वभोगसमन्वितम् सहस्रशिखरे शैले दैत्यानामुग्रकर्मणाम्

हे विप्रेंद्रांनो, सहस्रशिखर पर्वतावर विद्याधरांचे सर्व भोगांनी युक्त रम्य राज्य होते; त्याच ठिकाणी उग्रकर्मा दैत्यांचेही आसन होते.

Verse 14

पुराणां तु सहस्राणि सप्त शक्रारिणां द्विजाः मुकुटे पन्नगावासः पुष्पकेतौ मुनीश्वराः

हे द्विजांनो, पुराणे सहस्रसंख्येने सांगितली जातात; आणि शक्र-विरोधी परंपरेत सात (प्रधान) मानली जातात. मुनिश्वरांमध्ये मुकुटधारी पन्नगावास व पुष्पकेतु प्रसिद्ध आहेत.

Verse 15

वैवस्वतस्य सोमस्य वायोर्नागाधिपस्य च तक्षके चैव शैलेन्द्रे चत्वार्यायतनानि च

वैवस्वत (यम), सोम, वायु आणि नागाधिप—यांचीही चार पवित्र आयतने आहेत; तसेच तक्षक व शैलेन्द्र यांच्याशी संबंधित आयतनेही आहेत. अशा अभिषिक्त आसनांनी पति-शिवभक्ती स्थिर होते आणि पशु पाशबंधनातून मुक्तीकडे प्रवृत्त होतो।

Verse 16

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राणां गुहस्य च महात्मनः कुबेरस्य च सोमस्य तथान्येषां महात्मनाम्

ब्रह्मा, इंद्र, विष्णू व रुद्रगणांचे; महात्मा गुह (स्कंद) यांचे; कुबेर व सोम यांचे; तसेच अन्य महात्म्यांचेही—स्तुती व आवाहन झाले, कारण सर्व देवपदांपलीकडे पति-शिवच परम आहेत।

Verse 17

सन्त्यायतनमुख्यानि मर्यादापर्वतेष्वपि श्रीकण्ठाद्रिगुहावासी सर्वावासः सहोमया

मर्यादा-पर्वतांवरही प्रमुख पवित्र आयतने आहेत। तेथे श्रीकंठ पर्वताच्या गुहेत उमा सहित सर्वावास—सर्वांचा आश्रय—तो प्रभू निवास करतो; जो प्रत्येक पशूचा अंतःशरण आणि प्रत्येक तीर्थासनाचा अधिष्ठाता आहे।

Verse 18

श्रीकण्ठस्याधिपत्यं वै सर्वदेवेश्वरस्य च अण्डस्यास्य प्रवृत्तिस्तु श्रीकण्ठेन न संशयः

खरोखर श्रीकंठ—सर्वदेवेश्वर—याचेच अधिपत्य आहे। या ब्रह्मांड-अंडाची सर्व प्रवृत्ती व संचालन श्रीकंठापासूनच होते—यात संशय नाही।

Verse 19

अनन्तेशादयस्त्वेवं प्रत्येकं चाण्डपालकाः चक्रवर्तिन इत्युक्तास् ततो विद्येश्वरास्त्विह

अशा रीतीने अनंतेश इत्यादी—प्रत्येकजण आपल्या क्षेत्रात—अंड (ब्रह्मांड) यांचे पालक आहेत। त्यांना ‘चक्रवर्ती’ म्हणतात; म्हणून येथे ते विद्येश्वर—दिव्य ज्ञानाचे स्वामी—म्हणून शिवाज्ञा टिकविण्यास प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 20

श्रीकण्ठाधिष्ठितान्यत्र स्थानानि च समासतः मर्यादापर्वतेष्वद्य शृण्वन्तु प्रवदाम्य् अहम्

आता ऐका—मी संक्षेपाने श्रीकण्ठ (भगवान् शिव) अधिष्ठित पवित्र स्थानांचे वर्णन करीत आहे, विशेषतः मर्यादा-पर्वतांवरील तीर्थपीठांचे।

Verse 21

श्रीकण्ठाधिष्ठितं विश्वं चराचरमिदं जगत् कालाग्निशिवपर्यन्तं कथं वक्ष्ये सविस्तरम्

हे सर्व चराचर जगत् श्रीकण्ठ (शिव) यांच्या अधिष्ठानाने स्थित आहे; कालाग्निशिवपर्यंत पसरलेल्या या वैभवाचे मी सविस्तर वर्णन कसे करू?