Adhyaya 52

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच नद्यश् च बहवः प्रोक्ताः सदा बहुजलाः शुभाः सरोवरेभ्यः सम्भूतास् त्व् असंख्याता द्विजोत्तमाः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील एक्कावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! अनेक नद्या वर्णिल्या आहेत; त्या सदैव बहुजलयुक्त व शुभ आहेत. त्या सरोवरांतून उत्पन्न झालेल्या असून खरोखर असंख्य आहेत.

Verse 2

प्राङ्मुखा दक्षिणास्यास्तु चोत्तरप्रभवाः शुभाः पश्चिमाग्राः पवित्राश् च प्रतिवर्षं प्रकीर्तिताः

ज्या पूर्वमुखी आहेत, त्या कार्यस्वरूपाने दक्षिणमुखी म्हणतात; ज्या उत्तरेकडून उद्भवतात त्या शुभ; आणि ज्यांचा अग्रभाग पश्चिमेकडे आहे त्या पवित्र करणाऱ्या—असे प्रतिवर्षी सांगितले जाते.

Verse 3

आकाशांभोनिधिर् यो ऽसौ सोम इत्यभिधीयते आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः

जो आकाशातील जलनिधीप्रमाणे आहे तो ‘सोम’ म्हणून ओळखला जातो। तो सर्वभूतांचा आधार आणि देवांसाठी अमृताचा स्रोत आहे।

Verse 4

अस्मात्प्रवृत्ता पुण्योदा नदी त्वाकाशगामिनी सप्तमेनानिलपथा प्रवृत्ता चामृतोदका

या दिव्य स्रोतापासून ‘पुण्योदा’ ही पवित्र नदी उत्पन्न झाली, जी आकाशमार्गे गमन करते। वायूच्या सातव्या पथाने वाहत ती अमृततुल्य जल घेऊन प्रवाहित होते।

Verse 5

सा ज्योतींष्यनुवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषेविता ताराकोटिसहस्राणां नभसश् च समायुता

ती दिव्य नदी ज्योतींशी सुसंगतपणे चालत होती, तेजस्वी गणांनी तिची सेवा केली; आणि तिच्यासोबत ताराकोटी-सहस्रांनी भरलेले आकाशही होते।

Verse 6

परिवर्तत्यहरहो यथा सोमस्तथैव सा चत्वार्यशीतिश् च तथा सहस्राणां समुच्छ्रितः

जसा चंद्रमा दररोज वाढ-घट करीत सतत बदलतो, तशीच ती माप-व्यवस्था फिरत राहते। तिची गणना चौर्‍याऐंशी अशी सांगितली आहे आणि ती सहस्रांपर्यंत उन्नत होऊन—पती परमेश्वराच्या अधीन काळचक्राची मर्यादा दर्शविते।

Verse 7

योजनानां महामेरुः श्रीकण्ठाक्रीडकोमलः तत्रासीनो यतः शर्वः साम्बः सह गणेश्वरैः

योजनांनी मोजलेला महामेरू हा नीलकंठ श्रीकंठाचा कोमल क्रीडास्थान आहे। तेथेच शर्व—शक्तिसह साम्ब शिव—गणेश्वरांसह विराजमान आहेत।

Verse 8

क्रीडते सुचिरं कालं तस्मात्पुण्यजला शिवा गिरिं मेरुं नदी पुण्या सा प्रयाति प्रदक्षिणम्

ती तेथे अतिदीर्घ काळ क्रीडा करते; म्हणून पुण्यजलांनी पावन झालेली ती शुभा ‘शिवा’ नदी मेरुगिरीची प्रदक्षिणा करीत प्रवाहित होते।

Verse 9

विभज्यमानसलिला सा जवेनानिलेन च मेरोरन्तरकूटेषु निपपात चतुर्ष्वपि

ती जलराशी वाऱ्याच्या वेगाने विभागली जाऊन पुढे ढकलली गेली आणि मेरूच्या चारही अंतःशिखरांवर पडली—अशी ती चार दिशांत पसरली।

Verse 10

समन्तात्समतिक्रम्य सर्वाद्रीन्प्रविभागशः नियोगाद्देवदेवस्य प्रविष्टा सा महार्णवम्

ती सर्व बाजूंनी पसरत, पर्वतांचे सर्व विभाग ओलांडून, देवाधिदेवाच्या आज्ञेने महासागरात प्रविष्ट झाली।

Verse 11

अस्या विनिर्गता नद्यः शतशो ऽथ सहस्रशः सर्वद्वीपाद्रिवर्षेषु बहवः परिकीर्तिताः

तिच्यापासून शेकडो, हजारो नद्या उत्पन्न झाल्या; त्यांपैकी अनेक सर्व द्वीप, पर्वत व वर्षप्रदेशांत प्रसिद्ध म्हणून कीर्तिल्या जातात।

Verse 12

क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याता गङ्गा यद्गाङ्गताम्बरात् केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः

लहान नद्या तर असंख्य आहेत; आणि गंगा गंगाच्या दिव्य आकाश-प्रदेशातून प्रवाहित होते। केतुमालात मनुष्य काळसर वर्णाचे असून सर्वजण पनस (फणस) हेच अन्न मानतात।

Verse 13

स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभा जीवितं चायुतं स्मृतम् भद्राश्वे शुक्लवर्णाश् च स्त्रियश्चन्द्रांशुसंनिभाः

त्या प्रदेशात स्त्रिया कमलवर्णासारख्या सांगितल्या आहेत आणि त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षे असे स्मरणात आहे. भद्राश्वात लोक श्वेतवर्णी असून स्त्रिया चंद्रकिरणांसारख्या तेजस्वी आहेत.

Verse 14

कालाम्रभोजनाः सर्वे निरातङ्का रतिप्रियाः दशवर्षसहस्राणि जीवन्ति शिवभाविताः

ते सर्व काळ्या आंब्यांच्या आहाराने पोसलेले, निर्भय आणि आनंदप्रिय आहेत. शिवभावनेने परिपूर्ण होऊन ते दहा हजार वर्षे जगतात.

Verse 15

हिरण्मया इवात्यर्थम् ईश्वरार्पितचेतसः तथा रमणके जीवा न्यग्रोधफलभोजनाः

त्या रमणीय प्रदेशात देहधारी जीव, ज्यांनी आपले चित्त ईश्वराला अर्पिले आहे, ते अत्यंत सुवर्णमयासारखे तेजस्वी दिसतात आणि वडाच्या फळांवर उपजीविका करतात.

Verse 16

दशवर्षसहस्राणि शतानि दशपञ्च च जीवन्ति शुक्लास्ते सर्वे शिवध्यानपरायणाः

ते शुक्ल (शुद्ध) जन दहा हजार वर्षे—आणखी एकशे पंधरा वर्षे अधिक—जगतात; कारण ते सर्व शिवध्यानात पूर्णतः परायण असतात.

Verse 17

हैरण्मया महाभागा हिरण्मयवनाश्रयाः एकादश सहस्राणि शतानि दशपञ्च च

ते सुवर्णप्रभायुक्त महाभाग्यवान, हिरण्मय वनात आश्रय घेणारे होते; त्यांची संख्या अकरा हजार आणि एकशे पंधरा अशी होती.

Verse 18

वर्षाणां तत्र जीवन्ति अश्वत्थाशनजीवनाः हैरण्मया इवात्यर्थम् ईश्वरार्पितमानसाः

तेथे ते अनेक वर्षे जगतात, पवित्र अश्वत्थाची पाने खाऊन उपजीविका करीत. सुवर्णासारखे तेजस्वी, त्यांची मने पूर्णतः ईश्वरास अर्पित असतात.

Verse 19

कुरुवर्षे तु कुरवः स्वर्गलोकात् परिच्युताः सर्वे मैथुनजाताश् च क्षीरिणः क्षीरभोजनाः

परंतु कुरुवर्षात कुरुजन स्वर्गलोकातून च्युत झालेले मानले जातात. ते सर्व मैथुनातून जन्मलेले असून क्षीरपोषित; दूधच त्यांचे भोजन आहे.

Verse 20

अन्योन्यमनुरक्ताश् च चक्रवाकसधर्मिणः अनामया ह्यशोकाश् च नित्यं सुखनिषेविणः

ते परस्पर अनुरक्त होते, चक्रवाक पक्ष्यांसारखे एकनिष्ठ सहचर्याने राहात. रोगरहित व शोकशून्य, ते नित्य सुखाचा उपभोग घेत.

Verse 21

त्रयोदशसहस्राणि शतानि दशपञ्च च जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः

ते महावीर्यवान तेरा हजार एकशे पंधरा वर्षे जगतात, आणि परस्त्रीसंग करीत नाहीत.

Verse 22

सहैव मरणं तेषां कुरूणां स्वर्गवासिनाम् हृष्टानां सुप्रवृद्धानां सर्वान्नामृतभोजिनाम्

स्वर्गात वसणाऱ्या त्या कुरूंनाही—आनंदी, अतिशय समृद्ध आणि सर्व प्रकारच्या अमृततुल्य अन्नाचे भोगी—मरण येतेच.

Verse 23

सदा तु चन्द्रकान्तानां सदा यौवनशालिनाम् श्यामाङ्गानां सदा सर्वभूषणास्पददेहिनाम्

ते सदैव चंद्रकांतीने उजळ, सदैव यौवनसमृद्ध; श्यामवर्ण अंगांचे, आणि ज्यांचे देह सदा सर्व अलंकारांस योग्य असे निवासस्थान आहे।

Verse 24

जंबूद्वीपे तु तत्रापि कुरुवर्षं सुशोभनम् तत्र चन्द्रप्रभं शम्भोर् विमानं चन्द्रमौलिनः

जंबूद्वीपात तेथेच ‘कुरुवर्ष’ नावाचा अतिशय शोभन प्रदेश आहे. तेथे चंद्रमौली शंभूचे ‘चंद्रप्रभ’ नामक दिव्य विमान विराजमान आहे।

Verse 25

वर्षे तु भारते मर्त्याः पुण्याः कर्मवशायुषः शतायुषः समाख्याता नानावर्णाल्पदेहिनः

परंतु भारतवर्षात मर्त्य पुण्यशील असतात; त्यांचे आयुष्य कर्माधीन असते. ते ‘शतायुषी’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि नानावर्णी व बहुधा अल्पदेही असतात।

Verse 26

नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्मफलाशिनः नानाज्ञानार्थसम्पन्ना दुर्बलाश्चाल्पभोगिनः

ते नाना देवतांच्या अर्चनेत युक्त, नाना कर्मफळांचे भोग घेणारे; नानाविध ज्ञानलक्ष्यांनी संपन्न असूनही दुर्बल होतात, आणि त्यांचे भोग अल्पच राहतात।

Verse 27

इन्द्रद्वीपे तथा केचित् तथैव च कसेरुके ताम्रद्वीपं गताः केचित् केचिद्देशं गभस्तिमत्

काही इंद्रद्वीपात गेले, तसेच काही कसेरुकात; काही ताम्रद्वीपात पोहोचले, आणि काही ‘गभस्तिमत्’ नावाच्या तेजस्वी देशात गेले।

Verse 28

नागद्वीपं तथा सौम्यं गान्धर्वं वारुणं गताः केचिन्म्लेच्छाः पुलिन्दाश् च नानाजातिसमुद्भवाः

नानाजातींतून उत्पन्न झालेले काही म्लेच्छ व पुलिंद इत्यादी नागद्वीप, सौम्यद्वीप, गान्धर्वद्वीप आणि वारुणद्वीप येथे गेले।

Verse 29

पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च सर्वशः

त्याच्या पूर्व टोकास किरात आणि पश्चिमेस यवन असे स्मरणात आहेत. मध्यभागी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तसेच शूद्रही सर्वत्र पसरलेले; या लौकिक व्यवस्थेत पशुजीवाने आचरण शुद्ध करून पाशमुक्तीसाठी पति—भगवान शिवाकडे वळावे।

Verse 30

इज्यायुद्धवणिज्याभिर् वर्तयन्तो व्यवस्थिताः तेषां संव्यवहारो ऽयं वर्तते ऽत्र परस्परम्

आपापल्या नियत स्थानात स्थिर राहून ते इज्या (यज्ञसेवा), धर्मयुद्ध व वाणिज्य यांद्वारे जीवन चालवितात; आणि त्यांच्यात परस्पर व्यवहार व कर्तव्यांची व्यवस्था येथे चालू राहते।

Verse 31

धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु संकल्पश्चाभिमानश् च आश्रमाणां यथाविधि

धर्म, अर्थ व काम यांचा समन्वय ठेवून वर्णांच्या स्वकर्मांत प्रवृत्त व्हावे; आणि आश्रमधर्माप्रमाणे संकल्प व संयमित अभिमान (आत्मनियमन) धारण करावा—जेणेकरून पशुजीव पति, भगवान शिव यांच्या मार्गावर स्थिर होईल।

Verse 32

इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्यत्र मानुषी तेषां च युगकर्माणि नान्यत्र मुनिपुङ्गवाः

याच मानवलोकी स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांसाठी मानवी प्रवृत्ती होते; आणि युगानुसार जी कर्मे आहेत ती यांच्याचसाठी—इतरत्र नाहीत, हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 33

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे नृणाम् सुवर्णवर्णाश् च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः

किंपुरुष प्रदेशात मनुष्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षे स्थिर असते। तेथील पुरुष सुवर्णवर्णाचे, आणि स्त्रिया रूपाने अप्सरांसमान असतात।

Verse 34

अनामया ह्यशोकाश् च सर्वे ते शिवभाविताः शुद्धसत्त्वाश् च हेमाभाः सदाराः प्लक्षभोजनाः

ते सर्व रोगरहित व शोकमुक्त असून सर्वजण शिवभावाने भावित आहेत। त्यांचे सत्त्व शुद्ध, देह सुवर्णप्रभेसमान; ते सहधर्मिणीसह राहतात आणि प्लक्षवृक्षाच्या अन्नाने पोसले जातात।

Verse 35

महारजतसंकाशा हरिवर्षे ऽपि मानवाः देवलोकाच्च्युताः सर्वे देवाकाराश् च सर्वशः

हरिवर्षातही मनुष्य महान् रजतासारखे तेजस्वी असतात। ते सर्व देवलोकातून अवतरलेले मानले जातात आणि सर्वत्र देवतुल्य रूपधारी असतात।

Verse 36

हरं यजन्ति सर्वेशं पिबन्तीक्षुरसं शुभम् न जरा बाधते तेन न च जीर्यन्ति ते नराः

ते सर्वेश्वर हराचे यजन करतात आणि शुभ इक्षुरस (ऊसाचा रस) पितात। त्याच्या प्रभावाने त्यांना जरा बाधत नाही; ते नर कधीही जीर्ण होत नाहीत।

Verse 37

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्

तेथे मनुष्य दहा हजार वर्षे जगतात। मी सांगितलेला जो मध्यवर्ती वर्ष आहे, तो ‘इलावृत-वर्ष’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 38

न तत्र सूर्यस्तपति न ते जीर्यन्ति मानवाः चन्द्रसूर्यौ न नक्षत्रं न प्रकाशम् इलावृते

इलावृतात सूर्य तापत नाही आणि तेथील मानव वृद्धत्वाने क्षीण होत नाहीत। तेथे ना चंद्र, ना सूर्य, ना नक्षत्रे, ना लौकिक प्रकाश; कारण तो प्रदेश शिवमय परप्रभेने स्वयं प्रकाशित असतो।

Verse 39

पद्मप्रभाः पद्ममुखाः पद्मपत्त्रनिभेक्षणाः पद्मपत्त्रसुगन्धाश् च जायन्ते भवभाविताः

जे अंतःकरणाने भव (शिव) भावनेने परिपूर्ण आहेत, ते कमलासारखे तेजस्वी होऊन जन्मतात—कमलमुख, कमलपर्णासारखे नेत्र आणि कमलपर्णासारखा सुगंध धारण करणारे।

Verse 40

जम्बूफलरसाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः देवलोकागतास्तत्र जायन्ते ह्यजरामराः

तेथे जंबूफळाच्या रसावर उपजीविका करणारे, निश्चल-शांत व स्वभावतः सुगंधी, देवलोकातून आलेले जन अजर-अमर होऊन जन्मतात।

Verse 41

त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः आयुःप्रमाणं जीवन्ति वर्षे दिव्ये त्विलावृते

दिव्य इलावृत-वर्षात ते नरोत्तम आयुष्याच्या नियत प्रमाणानुसार तेरा हजार वर्षे जगतात।

Verse 42

जंबूफलरसं पीत्वा न जरा बाधते त्विमान् न क्षुधा न क्लमश्चापि न जनो मृत्युमांस् तथा

जंबूफळाचा रस पिऊन यांना जरा बाधत नाही; ना भूक, ना थकवा—आणि असे जन मृत्यूच्या अधीनही होत नाहीत।

Verse 43

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् इन्द्रगोपप्रतीकाशं जायते भास्वरं तु तत्

तेथे ‘जाम्बूनद’ नावाचे सुवर्ण उत्पन्न होते; ते देवांच्या भूषणांस योग्य असून इंद्रगोपासारख्या वर्णाचे व अत्यंत तेजस्वी असते।

Verse 44

एवं मया समाख्याता नववर्षानुवर्तिनः वर्णायुर्भोजनाद्यानि संक्षिप्य न तु विस्तरात्

अशा रीतीने मी नववर्षांनंतर येणारे विषय—वर्ण, आयुष्य, भोजन-उपजीविका इत्यादी—विस्तार न करता संक्षेपाने सांगितले आहेत।

Verse 45

हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाश्चाप्सरोगणाः सर्वे नागाश् च निषधे शेषवासुकितक्षकाः

हेमकूट पर्वतावर गंधर्व व अप्सरांचे गण आहेत असे जाणावे; आणि निषध पर्वतावर शेष, वासुकी, तक्षक इत्यादी सर्व नाग आहेत।

Verse 46

महाबलास् त्रयस्त्रिंशद् रमन्ते याज्ञिकाः सुराः नीले तु वैडूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

तेथे यज्ञांनी पोसलेले महाबली त्रयस्त्रिंशत् देव आनंदाने रमतात; आणि निळ्या वैडूर्यसदृश प्रदेशात सिद्ध व निर्मळ ब्रह्मर्षी वास करतात।

Verse 47

दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते शृङ्गवान् पर्वतश्चैव पितॄणां निलयः सदा

दैत्य व दानवांसाठी ‘श्वेत’ पर्वत सांगितला आहे; आणि ‘शृंगवान’ पर्वत हा सदैव पितरांचा निवास आहे।

Verse 48

हिमवान् यक्षमुख्यानां भूतानाम् ईश्वरस्य च सर्वाद्रिषु महादेवो हरिणा ब्रह्मणांबया

हिमवान् हा यक्षांचा व भूतगणांचा प्रधान निवास असून ईश्वराचेही धाम आहे। सर्व पर्वतांमध्ये हरि व ब्रह्म्यासह महादेव सर्वव्यापी प्रभू म्हणून विराजमान आहेत॥

Verse 49

नन्दिना च गणैश्चैव वर्षेषु च वनेषु च नीलश्वेतत्रिशृङ्गे च भगवान्नीललोहितः

नंदी व गणांसह भगवान नीललोहित पवित्र प्रदेशांत, वनांत तसेच नील-श्वेत नावाच्या त्रिशृंग पर्वतावर वास करतात; ते बंधनांपलीकडे मुक्तपणे विहरणारे पति-परमेश्वर आहेत॥

Verse 50

सिद्धैर्देवैश् च पितृभिर् दृष्टो नित्यं विशेषतः नीलश् च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः

सिद्ध, देव व पितृगण याचे नित्य—विशेषतः—दर्शन करतात. लिंग अनेक रूपांनी प्रकटते: निळे, वैडूर्यरत्नमय, शुभ्र-दीप्त, आणि सुवर्णमय—विविध तेजस्वी रूपांतून पति-परमेश्वर प्रकट होतो॥

Verse 51

मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान् एते पर्वतराजानो जंबूद्वीपे व्यवस्थिताः

मयूरबर्ह (मोरपिसासारखा वर्ण असलेला), शातकुंभ आणि त्रिशृंगवान—हे पर्वतराज जंबूद्वीपात स्थित आहेत॥