Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऽष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच शतमेकं सहस्राणां योजनानां स तु स्मृतः अनु द्वीपं सहस्राणां द्विगुणं द्विगुणोत्तरम्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील अष्टचत्वारिंश अध्याय. सूत म्हणाले—त्याचे परिमाण एक लक्ष एकशे योजन असे स्मरणात आहे; आणि प्रत्येक पुढील द्वीपाचे परिमाण द्विगुण, तसेच द्विगुणोत्तर क्रमाने वाढत जाते.

Verse 2

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता द्वीपैश् च सप्तभिर् युक्ता लोकालोकावृता शुभा

पृथ्वी पन्नास कोटी विस्ताराची, समुद्रांसह स्मरणात आहे. सात द्वीपांनी युक्त ही शुभ धरा लोकालोक पर्वताने वेढलेली आहे.

Verse 3

नीलस्तथोत्तरे मेरोः श्वेतस्तस्योत्तरे पुनः शृङ्गी तस्योत्तरे विप्रास् त्रयस्ते वर्षपर्वताः

हे विप्रांनो! मेरूच्या उत्तरेस नील पर्वत आहे, त्याच्या उत्तरेस पुन्हा श्वेत पर्वत आहे, आणि श्वेताच्या उत्तरेस शृंगी आहे. हे तिघे वर्ष-पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

Verse 4

जठरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ निषधो दक्षिणे मेरोस् तस्य दक्षिणतो गिरिः हेमकूट इति ख्यातो हिमवांस्तस्य दक्षिणे

पूर्व दिशेस जठर व देवकूट हे दोन पर्वत स्थित आहेत. मेरूच्या दक्षिणेस निषध आहे, आणि त्याच्या दक्षिणेस ‘हेमकूट’ नावाने प्रसिद्ध पर्वत आहे. हेमकूटाच्या दक्षिणेस हिमवान् (हिमालय) पर्वतराज आहे.

Verse 5

मेरोः पश्चिमतश्चैव पर्वतौ द्वौ धराधरौ माल्यवान्गन्धमादश् च द्वावेतावुदगायतौ

मेरूच्या पश्चिमेस धराधर असे दोन पर्वत आहेत—माल्यवान् आणि गंधमादन. हे दोन्ही उत्तर दिशेकडे विस्तारून जगाची व्यवस्था धारण करतात.

Verse 6

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषाम् अन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमेकशः

हे पर्वतराज सिद्ध व चारण यांनी सेविलेले व वंदिलेले आहेत. त्यांच्या प्रत्येकामधील अंतर नवसाहस्र (योजन) आहे.

Verse 7

इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम् हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किंपुरुषं स्मृतम्

हा हिमवत्-प्रदेश ‘भारतवर्ष’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. याच्या पलीकडे हेमकूट आहे, आणि त्याहून पुढे ‘किंपुरुष’ नावाचा देश स्मरणात सांगितला आहे.

Verse 8

नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते हरिवर्षात्परं चैव मेरोः शुभमिलावृतम्

हेमकूटाच्या पलीकडे निषध-प्रदेशाकडे जो भाग आहे तो ‘हरिवर्ष’ म्हणून ओळखला जातो. हरिवर्षाच्या पुढे, शुभ मेरूला लागून ‘इलावृत’ नावाचा दिव्य प्रदेश आहे.

Verse 9

इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् रम्यात्परतरं श्वेतं विख्यातं तद्धिरण्मयम्

इलावृताच्या पलीकडे ‘नील’ नावाचा ‘रम्यक’ प्रदेश प्रसिद्ध आहे। ‘रम्य’च्या पुढे त्याहून श्रेष्ठ ‘श्वेत’ असून तो ‘हिरण्मय’ (सुवर्णभूमी) म्हणून विख्यात आहे।

Verse 10

हिरण्मयात्परं चापि शृङ्गी चैव कुरुः स्मृतः धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे

हिरण्मयाच्या पलीकडे ‘शृङ्गी’ तसेच ‘कुरु’ अशीही स्मृती आहे। धनुष्याकार प्रदेशात दोन वर्षे जाणावीत—एक दक्षिणेस व एक उत्तरेस।

Verse 11

दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यतस्तदिलावृतम् मेरोः पश्चिमपूर्वेण द्वे तु दीर्घेतरे स्मृते

तेथे चार प्रदेश दीर्घाकार सांगितले आहेत; त्यांच्या मध्यभागी इलावृत आहे। तसेच मेरूच्या पश्चिम व पूर्व बाजूस आणखी दोन दीर्घाकार भूभाग स्मरणात आहेत।

Verse 12

अर्वाक्तु निषधस्याथ वेद्यर्धं चोत्तरं स्मृतम् वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे

निषधाच्या दक्षिणेस वेदी-प्रदेशाचा उत्तरी अर्धभाग असे म्हटले आहे। त्या वेदी-क्षेत्रात दक्षिणेस तीन वर्षे आणि उत्तरेसही तीन वर्षे आहेत।

Verse 13

तयोर्मध्ये च विज्ञेयं मेरुमध्यमिलावृतम् दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु

त्या दोघांच्या मध्ये मेरू मध्यभागी असलेले ‘इलावृत’ जाणावे—ते नीलाच्या दक्षिणेस आणि निषधाच्या उत्तरेस आहे।

Verse 14

उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः योजनानां सहस्रे द्वे उपरिष्टात्तु विस्तृतः

उत्तरेस माल्यवान् नावाचा महाशैल उभा राहतो; त्याच्या शिखरावर तो दोन सहस्र योजनांपर्यंत विस्तीर्ण आहे।

Verse 15

आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः

त्याची लांबी चौतीस सहस्र (योजन) अशी कीर्तित आहे; त्याच्या पश्चिमेस गंधमादन नावाचा पर्वत जाणावा।

Verse 16

आयामतः स विज्ञेयो माल्यवानिव विस्तृतः जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः

लांबीने तो पर्वत माल्यवानासारखा विस्तीर्ण जाणावा; जंबूद्वीपाच्या विस्ताराप्रमाणे तो सर्व बाजूंनी समप्रमाणे पसरलेला आहे।

Verse 17

प्रागायताः सुपर्वाणः षडेते वर्षपर्वताः अवगाढाश्चोभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ

हे सहा उत्तम, सुसंधित वर्षपर्वत पूर्वेकडे लांब पसरलेले आहेत; आणि दोन्ही बाजूंनी ते पूर्व व पश्चिम समुद्रात बुडालेले आहेत।

Verse 18

हिमप्रायस्तु हिमवान् हेमकूटस्तु हेमवान् तरुणादित्यसंकाशो हैरण्यो निषधः स्मृतः

हिमवान् हा बहुतेक हिमाने आच्छादित असा सांगितला आहे; हेमकूट हा सुवर्णदीप्त आहे; आणि निषध हा सुवर्णवर्ण, नवउदय सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा स्मरला जातो।

Verse 19

चतुर्वर्णः ससौवर्णो मेरुश्चोर्ध्वायतः स्मृतः वृत्ताकृतिपरीणाहश् चतुरस्रः समुत्थितः

मेरु पर्वत चार वर्णांनी युक्त व सुवर्णतेजाने शोभित, उर्ध्व दिशेस दीर्घ विस्ताराने उन्नत असा स्मरला जातो. परिघात वृत्ताकार असूनही तो चतुरस्र, सुबद्ध रीतीने उभा आहे.

Verse 20

नीलश् च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान्

तो नील—वैडूर्यरत्नमय; श्वेत—उज्ज्वल; सुवर्णमय; मयूरपिसाऱ्यासारखा वर्णयुक्त; शातकुंभ सुवर्णाचा; आणि त्रिशृंगयुक्त असा वर्णिला आहे—ही पती (शिव) लिंगाची शुभ लक्षणे आहेत.

Verse 21

एवं संक्षेपतः प्रोक्ताः पुनः शृणु गिरीश्वरान् मन्दरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ

अशा रीतीने संक्षेपाने सांगितले; आता पुन्हा गिरीश्वर पर्वतांचे वर्णन ऐक. पूर्व दिशेस मंदर व देवकूट हे दोन पर्वत आहेत.

Verse 22

कैलासो गन्धमादश् च हेमवांश्चैव पर्वतौ पूर्वतश् चायतावेताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

पूर्व दिशेस कैलास व गंधमादन हे विस्तीर्ण पर्वत, तसेच हेमवानही आहेत. ते परिघाभोवतीच्या समुद्राच्या अंतर्भागात स्थित राहून जगधर्माचे पवित्र आधार, शिवनिवास म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 23

निषधः पारियात्रश् च द्वावेतौ वरपर्वतौ यथा पूर्वौ तथा याम्याव् एतौ पश्चिमतः श्रितौ

निषध व पारियात्र या दोन श्रेष्ठ पर्वतश्रेणी आहेत. जसे पूर्वेकडील जोडी स्थित आहे, तसेच हे दोन्ही याम्य भागाशी संबंधित असून पश्चिमेकडे स्थित आहेत.

Verse 24

त्रिशृङ्गो जारुचिश्चैव उत्तरौ वरपर्वतौ पूर्वतश् चायतावेताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

उत्तरे त्रिशृंग व जारुचि हे श्रेष्ठ पर्वत आहेत. आणि पूर्वेस हे दोन्ही दीर्घविस्तीर्ण पर्वत समुद्रांतर्गत स्थित राहून प्रभु (पति) यांनी स्थापिलेल्या जगाच्या मर्यादा दर्शवितात.

Verse 25

मर्यादापर्वतान् एतान् अष्टावाहुर्मनीषिणः यो ऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः

मनीषीजन यांना आठ मर्यादा-पर्वत म्हणतात. आणि हे द्विजश्रेष्ठा! तो मेरु उंच, सुवर्णमय पर्वत आहे.

Verse 26

तस्य पादास्तु चत्वारश् चतुर्दिक्षु नगोत्तमाः यैर्विष्टब्धा न चलति सप्तद्वीपवती मही

त्याचे चार पाद चारही दिशांत श्रेष्ठ पर्वत आहेत. ज्यांनी आधार दिल्यामुळे सप्तद्वीपवती पृथ्वी न हलते, न डोलते.

Verse 27

दशयोजनसाहस्रम् आयामस् तेषु पठ्यते पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

त्यांचा विस्तार दहा सहस्र योजन असा सांगितला आहे. पूर्वेस मंदर नावाचा (पर्वत) आणि दक्षिणेस गंधमादन आहे.

Verse 28

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः महावृक्षाः समुत्पन्नाश् चत्वारो द्वीपकेतवः

पश्चिम पार्श्वे विपुल आणि उत्तरेस सुपार्श्व असे स्मरणात आहे. तसेच चार महावृक्ष उत्पन्न झाले—द्वीपांचे केतु (ध्वजचिन्ह) म्हणून, शिवाच्या सुव्यवस्थित सृष्टीची चिन्हे.

Verse 29

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे महावृक्षः सकेतुराट् प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश् चैत्यपादपः

मंदर पर्वताच्या शिखरावर ध्वजासारखा उंच असा महान् कदंबवृक्ष उभा आहे। त्याच्या लांबच लांब फांद्या शिखरासारख्या पसरल्या असून तो पूज्य चैत्यवृक्ष आहे।

Verse 30

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविता जम्बूः सदा पुण्यफला सदा माल्योपशोभिता

दक्षिण पर्वताच्या शिखरावर देवांनी सेविलेला जंबूवृक्ष आहे। तो सदैव पुण्यदायी फळे देतो आणि सदैव हारांनी शोभित असतो।

Verse 31

सकेतुर् दक्षिणे द्वीपे जम्बूर्लोकेषु विश्रुता विपुलस्यापि शैलस्य पश्चिमे च महात्मनः

जंबूद्वीपाच्या दक्षिण विभागात ‘सकेतु’ नावाचा प्रसिद्ध प्रदेश/नगर सर्व लोकांत विख्यात आहे. तो महात्मा विपुल पर्वताच्या पश्चिमेस स्थित आहे।

Verse 32

संजातः शिखरे ऽश्वत्थः स महान् चैत्यपादपः सुपार्श्वस्योत्तरस्यापि शृङ्गे जातो महाद्रुमः

शिखरावर अश्वत्थ वृक्ष उत्पन्न झाला—तो महान् चैत्यवृक्ष आहे. तसेच सुपार्श्व पर्वताच्या उत्तरी शृंगावरही एक महावृक्ष उत्पन्न झाला।

Verse 33

न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो ऽनेकयोजनमण्डलः तेषां चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम्

न्यग्रोध (वट) विशाल खोडाचा असून अनेक योजनांच्या परिघात पसरलेला आहे. आता त्या चार शैलेन्द्रांचे यथाक्रम वर्णन करीन।

Verse 34

अमानुष्याणि रम्याणि सर्वकालर्तुकानि च मनोहराणि चत्वारि देवक्रीडनकानि च

चार दिव्य देवक्रीडास्थाने आहेत—अमानुष, रम्य व मनोहर—जिथे सर्व काळ व सर्व ऋतु सदैव उपस्थित असतात, देवांच्या क्रीडेस योग्य।

Verse 35

वनानि वै चतुर्दिक्षु नामतस्तु निबोधत पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम्

चारही दिशांतील वनांची नावे ऐका: पूर्वेस ‘चैत्ररथ’ नावाचे वन आहे आणि दक्षिणेस ‘गंधमादन’।

Verse 36

वैभ्राजं पश्चिमे विद्याद् उत्तरे सवितुर्वनम् मित्रेश्वरं तु पूर्वे तु षष्ठेश्वरम् अतः परम्

पश्चिमेस ‘वैभ्राज’ जाणावे, उत्तरे ‘सवितृवन’ आहे. पूर्वेस ‘मित्रेश्वर’ आणि त्यापलीकडे ‘षष्ठेश्वर’.

Verse 37

वर्येश्वरं पश्चिमे तु उत्तरे चाम्रकेश्वरम् महासरांसि च तथा चत्वारि मुनिपुङ्गवाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो, पश्चिमेस ‘वर्येश्वर’ आणि उत्तरेस ‘आम्रकेश्वर’ आहे. तसेच चार महान सरोवरेही आहेत.

Verse 38

यत्र क्रीडन्ति मुनयः पर्वतेषु वनेषु च अरुणोदं सरः पूर्वं दक्षिणं मानसं स्मृतम्

जिथे पर्वतांवर व वनांत मुनि क्रीडा-विहार करतात, तिथे ‘अरुणोद’ सरोवर पूर्वेस आणि ‘मानस’ दक्षिणेस स्मरणीय आहे.

Verse 39

सितोदं पश्चिमसरो महाभद्रं तथोत्तरम् शाखस्य दक्षिणे क्षेत्रं विशाखस्य च पश्चिमे

सितोद हे सरोवर पश्चिमेस आहे आणि महाभद्र उत्तरेस आहे. शाखाच्या दक्षिणेस पवित्र क्षेत्र आहे व विशाखाच्या पश्चिमेस—लिंगपूजेद्वारे पति (महादेव) उपासनेसाठी या दिशा निश्चित आहेत.

Verse 40

उत्तरे नैगमेयस्य कुमारस्य च पूर्वतः अरुणोदस्य पूर्वेण शैलेन्द्रा नामतः स्मृताः

नैगमेय कुमाराच्या उत्तरेस आणि पूर्व दिशेस—अरुणोदाच्या पूर्वपार—‘शैलेन्द्रा’ या नावाने प्रसिद्ध पर्वतराज स्मरणात येतात.

Verse 41

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये न शक्यं विस्तरेण तु सितान्तश् च कुरण्डश् च कुररश्चाचलोत्तमः

त्या (पर्वत-तीर्थां) विषयी मी संक्षेपानेच सांगतो; विस्ताराने सांगणे शक्य नाही. जसे—सितान्त, कुरण्ड, कुरर आणि उत्तम अचल पर्वत.

Verse 42

विकरो मणिशैलश् च वृक्षवांश्चाचलोत्तमः महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्दर्दुरस् तथा

विकर, मणिशैल, वृक्षवान आणि अचलोत्तम; तसेच महानील, रुचक, सबिंदु आणि दर्दुर—हीही (पावन नावे) सांगितली आहेत.

Verse 43

वेणुमांश् च समेघश् च निषधो देवपर्वतः इत्येते पर्वतवरा ह्य् अन्ये च गिरयस् तथा

वेणुमांश, समेघ, निषध आणि देवपर्वत—हे निश्चयच श्रेष्ठ पर्वत आहेत; तसेच इतरही गिरि आहेत.

Verse 44

पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धावासा उदाहृताः तेषु तेषु गिरीन्द्रेषु गुहासु च वनेषु च

मंदर पर्वताच्या पूर्वेस हे सिद्धांचे निवास सांगितले आहेत; ते त्या-त्या पर्वतराजांवर, गुहांत आणि पवित्र वनांत वसलेले आहेत.

Verse 45

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोर्नारायणस्य च सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः

येथे रुद्राची दिव्य क्षेत्रे आहेत आणि विष्णु-नारायणाचीही; मानसरोवराच्या दक्षिणेस हे महाचल पवित्र आसन म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 46

ये कीर्त्यमानास्तान्सर्वान् संक्षिप्य प्रवदाम्यहम् शैलश् च विशिराश्चैव शिखरश्चाचलोत्तमः

जे नाम कीर्तिले जात आहेत, ती सर्व मी संक्षेपाने सांगतो—शैल, विशिरा, शिखर आणि अचलोत्तम.

Verse 47

एकशृङ्गो महाशूलो गजशैलः पिशाचकः पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः

एकशृंग, महाशूल, गजशैल, पिशाचक, पंचशैल; तसेच कैलास आणि हिमवान—हे अचलोत्तम, पर्वतश्रेष्ठ आहेत.

Verse 48

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः तेषु तेषु च सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च

अशा रीतीने हे देवचरित, उत्कट आणि पर्वतोत्तम आहेत; आणि त्या सर्व पर्वतांत व त्यांच्या वनांतही (त्यांची महिमा व्यापलेली आहे).

Verse 49

रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुरोत्तमैः दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ताः पश्चिमे च वदामि वः

देवश्रेष्ठांनी प्रतिष्ठापिलेली दिव्य रुद्रक्षेत्रे दक्षिण दिशेत सांगितली आहेत; आता मी तुम्हांला पश्चिम दिशेतील रुद्रक्षेत्रेही सांगतो।

Verse 50

अपरेण सितोदश् च सुरपश् च महाबलः कुमुदो मधुमांश्चैव ह्य् अञ्जनो मुकुटस् तथा

पुढे—सितोदश, सुरप, महाबल, कुमुद, मधुमांश, अञ्जन आणि मुकुट—हेही शिवगण, शंकरांच्या परिकरांत आहेत।

Verse 51

कृष्णश् च पाण्डुरश्चैव सहस्रशिखरश् च यः पारिजातश् च शैलेन्द्रः श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः

तो कृष्ण (श्यामवर्ण)ही आहे आणि पाण्डुर (धवल-दीप्त)ही; तो सहस्रशिखर आहे। तो पारिजात, शैलेन्द्र, श्रीशृंग आणि अचलोत्तम—अचलांतील सर्वोत्तम—असाही आहे।

Verse 52

इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः सर्वे पश्चिमदिग्भागे रुद्रक्षेत्रसमन्विताः

अशा रीतीने देवचरित्रांनी पावन झालेले हे उत्कट, श्रेष्ठ पर्वत—सर्व पश्चिम दिशेत स्थित असून प्रत्येक रुद्रक्षेत्रयुक्त आहेत।

Verse 53

महाभद्रस्य सरसश् चोत्तरे च महाबलाः ये स्थिताः कीर्त्यमानांस्तान् संक्षिप्येह निबोधत

महाभद्र नावाच्या सरोवराच्या उत्तरेस जे महाबली स्थित आहेत, ज्यांची नावे येथे कीर्तिली जात आहेत—त्यांना संक्षेपाने येथे जाणून घ्या।

Verse 54

शङ्खकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः नागश् च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश् च सानुमान्

शंखकूट, महाशैल, वृषभ, हंसपर्वत, नाग, कपिल आणि उंच कड्यांनी युक्त इंद्रशैल—हे सर्व प्रसिद्ध पर्वत म्हणून सांगितले आहेत. हे जगाचे आधार, परम पवित्र, आणि पति-परमेश्वर भगवान् शिवाच्या पूजेस योग्य अशी पावन धामे आहेत.

Verse 55

नीलः कण्टकशृङ्गश् च शतशृङ्गश् च पर्वतः पुष्पकोशः प्रशैलश् च विरजश्चाचलोत्तमः

नील, कण्टकशृंग आणि शतशृंग पर्वत; पुष्पकोश, प्रशैल आणि विरज—अचल शिखरांमध्ये श्रेष्ठ—हेही प्रसिद्ध पवित्र पर्वत आहेत.

Verse 56

वराहपर्वतश्चैव मयूरश्चाचलोत्तमः जारुधिश्चैव शैलेन्द्र एत उत्तरसंस्थिताः

वराहपर्वत आणि मयूर—जो उत्तम अचल शिखर आहे—तसेच जारुधि आणि शैलेन्द्र; हे सर्व उत्तरदेशात स्थित आहेत.

Verse 57

तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः असंख्यातानि दिव्यानि विमानानि सहस्रशः

त्या दिव्य पर्वतांवर, देवदेव त्रिशूलधारी (शिव) यांच्या अधीन, हजारोंच्या संख्येने असंख्य दिव्य विमाने (आकाश-प्रासाद) आहेत.

Verse 58

एतेषां शैलमुख्यानाम् अन्तरेषु यथाक्रमम् सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांस्युपवनानि च

या प्रमुख पर्वतश्रेणींच्या मधल्या भागांत, यथाक्रम, अंतर्गत दऱ्याही आहेत; तसेच सरोवरे आणि पवित्र उपवनेही आहेत.

Verse 59

वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश् च शिवभाविताः कृतवासाः सपत्नीकाः प्रसादात्परमेष्ठिनः

परमेष्ठी शिवाच्या प्रसादाने, शिवभावाने परिपूर्ण देव, मुनी व सिद्ध हे पत्नीसह तेथे निवास करतात।

Verse 60

लक्ष्म्याद्यानां बिल्ववने ककुभे कश्यपादयः तथा तालवने प्रोक्तम् इन्द्रोपेन्द्रोरगात्मनाम्

ककुभेच्या बिल्ववनात लक्ष्मीआदींचा समूह सांगितला आहे; तसेच तालवनात कश्यपआदी वंश, आणि इंद्र, उपेंद्र (विष्णू) व नागस्वभावींचेही वर्णन आहे।

Verse 61

उदुंबरे कर्दमस्य तथान्येषां महात्मनाम् विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये त्वाम्रवने शुभे

उदुंबरवनात कर्दम व अन्य महात्म्यांचा निवास आहे; आणि पुण्य, शुभ आम्रवनात विद्याधर व सिद्धांचीही स्थिती आहे।

Verse 62

नागानां सिद्धसंघानां तथा निंबवने स्थितिः सूर्यस्य किंशुकवने तथा रुद्रगणस्य च

निंबवनात नाग व सिद्धसंघांचा निवास आहे; आणि किंशुकवनात सूर्याचे तसेच रुद्रगणांचेही स्थान आहे।

Verse 63

बीजपूरवने पुण्ये देवाचार्यो व्यवस्थितः कौमुदे तु वने विष्णुप्रमुखानां महात्मनाम्

पुण्य बीजपूरवनात देवाचार्य विधिपूर्वक स्थित आहेत; आणि कौमुद वनात विष्णुप्रमुख महात्मे प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 64

स्थलपद्मवनान्तस्थन्यग्रोधे ऽशेषभोगिनः शेषस्त्वशेषजगतां पतिरास्ते ऽतिगर्वितः

भूमीवरील पद्मवनाच्या अंतर्भागातील वडवृक्षात अनंत फणांचा शेषनाग वास करतो; अतिगर्वाने तो स्वतःलाच सर्व जगतांचा पति मानतो।

Verse 65

स एव जगतां कालः पाताले च व्यवस्थितः विष्णोर्विश्वगुरोर्मूर्तिर् दिव्यः साक्षाद्धलायुधः

तोच जगतांचा काळ असून पाताळातही स्थित आहे; तो विश्वगुरु विष्णूची दिव्य मूर्ती—प्रत्यक्ष हलायुध बलराम, नांगरधारी।

Verse 66

शयनं देवदेवस्य स हरेः कङ्कणं विभोः वने पनसवृक्षाणां सशुक्रा दानवादयः

त्या वनात देवदेवाचे शयनस्थान आहे; तेच विभू हरिचे कंकणही आहे. तेथील फणसवृक्ष जणू शुक्रासह दैत्य-दानव—भगवंताच्या पावन क्षेत्रातील धारण केलेली रूपे।

Verse 67

किन्नरैरुरगाश्चैव विशाखकवने स्थिताः मनोहरवने वृक्षाः सर्वकोटिसमन्विताः

विशाखक वनात किन्नर व नागही वसतात; आणि मनोहर वनात असंख्य कोटी गुणांनी युक्त वृक्ष उभे आहेत—जिथे पति-परमेश्वराची पूजा व चिंतन होते, तिथली मंगल, सुव्यवस्थित शोभा प्रकट करीत।

Verse 68

नन्दीश्वरो गणवरैः स्तूयमानो व्यवस्थितः संतानकस्थलीमध्ये साक्षाद्देवी सरस्वती

नंदीश्वर शिवगणांच्या श्रेष्ठांनी स्तुत होत दृढपणे स्थित होते; आणि संतानक उपवनाच्या मध्यभागी देवी सरस्वती स्वतः प्रत्यक्ष रूपाने विराजमान होती।

Verse 69

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता वनेषु वनवासिनः असंख्याता मयाप्यत्र वक्तुं नो विस्तरेण तु

अशा रीतीने विविध वनांत राहणाऱ्या तपस्व्यांचे संक्षेपाने वर्णन केले. ते खरोखरच असंख्य आहेत; मीही येथे त्यांचे सविस्तर कथन करू शकत नाही.