Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच अलिङ्गो लिङ्गमूलं तु अव्यक्तं लिङ्गमुच्यते अलिङ्गः शिव इत्युक्तो लिङ्गं शैवमिति स्मृतम्

सूत म्हणाले—जो चिन्हरहित (अलिंग) आहे तोच लिंगाचा मूलाधार; जो अव्यक्त आहे त्यालाच लिंग म्हणतात. शिव ‘अलिंग’ म्हणून कथित आहे आणि लिंग शैव-चिन्ह म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 2

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुर्लिङ्गमुत्तमम् गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्

ज्या उत्तम लिंगाला ‘प्रधान’ व ‘प्रकृती’ असे म्हणतात, ते गंध-वर्ण-रस यांपासून रहित असून शब्द-स्पर्श इत्यादींपासूनही वर्जित आहे.

Verse 3

अगुणं ध्रुवमक्षय्यम् अलिङ्गं शिवलक्षणम् गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्

तो निर्गुण, ध्रुव व अक्षय आहे—अलिंग असूनही शिवलक्षणाने ओळखला जातो. आणि प्रकट सृष्टीत तोच गंध-वर्ण-रस तसेच शब्द-स्पर्श इत्यादी लक्षणांनी युक्त असे म्हटले जाते.

Verse 4

जगद्योनिं महाभूतं स्थूलं सूक्ष्मं द्विजोत्तमाः विग्रहो जगतां लिङ्गम् अलिङ्गाद् अभवत्स्वयम्

हे द्विजोत्तमांनो, जो जगताची योनी आहे—महाभूत, स्थूल व सूक्ष्म—तोच स्वतः अलिंग अवस्थेतून प्रकट होऊन जगतांचा विग्रह-रूप लिंग झाला.

Verse 5

सप्तधाचाष्टधा चैव तथैकादशधा पुनः लिङ्गान्यलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु

पुन्हा अलिंगाचे लिंग मायेने सप्तधा, अष्टधा आणि पुन्हा एकादशधा असे विस्तारले गेले आहेत.

Verse 6

तेभ्यः प्रधानदेवानां त्रयमासीच्छिवात्मकम् एकस्मात्त्रिष्वभूद्विश्वम् एकेन परिरक्षितम्

त्या प्रधान देवतांतून शिवस्वरूप त्रय उत्पन्न झाले. एकापासूनच विश्व त्रिविध झाले, आणि त्या एकाच्याच द्वारा ते परिरक्षित व पोषित आहे.

Verse 7

एकेनैव हृतं विश्वं व्याप्तं त्वेवं शिवेन तु अलिङ्गं चैव लिङ्गं च लिङ्गालिङ्गानि मूर्तयः

त्या एकाच्याने हे सर्व विश्व धृत व सर्वत्र व्याप्त आहे—म्हणजे शिवाने. तो अलिंगही आहे आणि लिंगयुक्तही; त्याच्या मूर्ती तीन—अलिंग, लिंग, व लिंग-अलिंग.

Verse 8

यथावत्कथिताश्चैव तस्माद्ब्रह्म स्वयं जगत् अलिङ्गी भगवान् बीजी स एव परमेश्वरः

जसे यथावत सांगितले आहे, तोच ब्रह्म स्वतः जगत् होतो. अलिंग, बीजस्वरूप भगवान्—तोच एक परमेश्वर आहे.

Verse 9

बीजं योनिश् च निर्बीजं निर्बीजो बीजमुच्यते बीजयोनिप्रधानानाम् आत्माख्या वर्तते त्विह

इथे ‘बीज’ व ‘योनी’ तसेच ‘निर्बीज’ असे सांगितले आहे; निर्बीजालाच खरे बीज म्हणतात. बीज-योनी-प्रधान कारणांसाठी येथे ‘आत्मा’ ही संज्ञा उपदिष्ट आहे.

Verse 10

परमात्मा मुनिर्ब्रह्म नित्यबुद्धस्वभावतः विशुद्धो ऽयं तथा रुद्रः पुराणे शिव उच्यते

तो परमात्मा—मुनि आणि ब्रह्मही आहे. स्वभावतः तो नित्यबुद्धि (शुद्ध चैतन्य) व पूर्ण विशुद्ध आहे; म्हणून हा रुद्र पुराणात ‘शिव’ म्हणून उच्यते.

Verse 11

शिवेन दृष्टा प्रकृतिः शैवी समभवद्द्विजाः सर्गादौ सा गुणैर्युक्ता पुराव्यक्ता स्वभावतः

हे द्विज ऋषींनो, शिवाच्या दृष्टीने प्रकृती सृष्टीच्या आदिकाळी शैवी झाली; जी स्वभावतः पूर्वी अव्यक्त होती, तीच तेव्हा त्रिगुणांनी युक्त होऊन प्रकट झाली।

Verse 12

अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम् विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता

अव्यक्तापासून विशेष-भेदांपर्यंत हे सर्व विश्व तिच्यापासूनच उद्भवते व तिच्यातच अधिष्ठित आहे। ती विश्वधात्री, ‘त्वजा’ या नावाने प्रसिद्ध, आणि प्रभूची शैवी शक्तिरूप प्रकृती म्हणून स्मरली जाते।

Verse 13

तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम् जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्

तो त्या अजन्म्या जननीसोबत शयन करीत राहिला—जी एक असूनही बहुरूपिणी, लोहित, शुक्ल व कृष्ण रूपांनी प्रकट, बहुप्रजा निर्माण करणारी, जगताची माता। तिच्यात रमून तो आपल्या स्वस्वरूप-शक्तीसह स्थित राहिला।

Verse 14

तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता

परंतु दुसरा अज—स्वतःही अजन्मा—भोगांचे फळ भोगून त्याच प्रकृतीचा त्याग करतो. ती अजा, जगतांची जननी, अज प्रभू (पति-शिव) याने पूर्णतः अधिष्ठित व नियंत्रित आहे; आणि पशु जीव कर्मफळ चाखून विमुख होतो।

Verse 15

प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस् त्रिभिः

सृष्टीकाळी तो ‘महान्’ तत्त्व प्रकट झाला—पुरुषाच्या अधिष्ठानाने युक्त प्रधानाने, प्रभूच्या अज-आज्ञेने (अप्रेरित संकल्पाने), त्रिगुणांच्या द्वारा सर्गाचा प्रवाह सुरू केला तेव्हा।

Verse 16

सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम् व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्

सृष्टीची इच्छा उद्भवता महेश्वर अव्यक्त, अविनाशी तत्त्वात प्रवेश करतात। स्वात्म्याने अंतर्यामी अधिष्ठान होऊन ते व्यक्त सृष्टीचा विस्तार करतात।

Verse 17

महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजो ऽधिकः

महत् (बुद्धितत्त्व) याची वृत्ती संकल्प व निश्चय करणारी आहे। महत् त्रिगुणात्मक असल्याने त्यातून अहंकार उत्पन्न होतो, ज्यात रजोगुण अधिक प्रधान असतो।

Verse 18

तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमो ऽधिकः महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च

त्याच (तमस्) ने पूर्णपणे आच्छादित झाल्याने अहंकार तमोगुणप्रधान झाला। आणि महत् पासून भूततन्मात्र व सर्गप्रवृत्ती उत्पन्न झाली—असा सृष्टीक्रम घडला।

Verse 19

अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम् सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्

अहंकारातून शब्दतन्मात्र उत्पन्न झाले; त्यातून अव्यय आकाश प्रकट झाले। शब्दयुक्त होऊन ते पुढे विस्तारले—आकाश हेच शब्दाचे कारण व आधार आहे।

Verse 20

तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने

हे द्विजांनो, तन्मात्रांपासून भूतसृष्टी अशीच सांगितली आहे। आकाशापासून स्पर्शतन्मात्र उत्पन्न होते; त्यातून, हे महामुने, वायू प्रकट होतो—हा शिवाधीन सृष्टीक्रम आहे।

Verse 21

तस्माच्च रूपमात्रं तु ततो ऽग्निश्च रसस्ततः रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः

त्या सूक्ष्म तत्त्वापासून केवळ रूप-तन्मात्रा प्रकट होते; त्यातून अग्नी, आणि अग्नीपासून रस-तन्मात्रा उत्पन्न होते. रसापासून शुभ आपः (जल) प्रकट होतात; आणि त्या जलांपासून गंध-तन्मात्रा, नंतर पृथ्वी प्रकट होते. हे सर्व शिवाच्या आज्ञेने, पाशुच्या अनुभवार्थ तत्त्वांचा विस्तार आहे.

Verse 22

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः

हे द्विजोत्तमांनो, तेव्हा स्पर्श-तन्मात्रेने आकाशाला व्यापून आच्छादिले. त्यातून क्रिया व गती-स्वरूप वायू प्रवाहित झाला आणि त्याने रूप-तन्मात्रेची सूक्ष्म शक्ति धारण केली.

Verse 23

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः

देव विभावसु (अग्नी) यांनी साक्षात् रस-तन्मात्रेला आवृत केले; आणि सर्वरसस्वरूपिणी आपः (जल) यांनी पुढे गंध-तन्मात्रेला आवृत केले.

Verse 24

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः

पृथ्वी पाच गुणांनी युक्त आहे. तिच्यापासून रस-सम्भव आपः (जल) उत्पन्न होतात, जे एका गुणाने न्यून आहेत. भगवान् वह्नी तीन गुणांचा आहे, आणि स्पर्शापासून उत्पन्न वायू दोन गुणांचा आहे—अशा रीतीने प्रभूच्या क्रमाने स्थूल तत्त्वे प्रकट होतात.

Verse 25

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्

त्यानंतर, हे देव, आकाश प्रकट होते—एकमात्र तन्मात्रास्वरूप व निष्कल (अखंड) आहे. त्या सूक्ष्म तन्मात्रेतूनच भूतसृष्टी प्रवर्तते; कारण व कार्य यांचा हा परस्पर संबंध जाणावा.

Verse 26

वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः

वैकारिक (सात्त्विक) सृष्टी युगपत् प्रवर्तते; तथापि येथे ती अहंकारतत्त्वापासून उत्पन्न झाली असेच प्रकीर्तित आहे।

Verse 27

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्

या देहधारीस पाच बुद्धीन्द्रिये व पाच कर्मेन्द्रिये आहेत; आणि मन हे उभयात्मक असून शब्दादि विषयांच्या ग्रहणाचे साधन आहे। प्रकृतीच्या क्षेत्रात पशु या करणांनी अनुभव घेतो, जोवर पाशमोक्षासाठी पति शिवाकडे वळत नाही।

Verse 28

महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः

महत् पासून विशेष तत्त्वांपर्यंत हे सर्व ब्रह्मांड-अंड उत्पन्न करतात; आणि त्या अंडातून जलबुडबुड्यासारखा पितामह ब्रह्मा प्रकट झाला।

Verse 29

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

तोच भगवान रुद्र हा सर्वव्यापी प्रभु विष्णू आहे; त्या अंडातच हे लोक आहेत आणि त्याच्या अंतरी हे संपूर्ण जगत् वसले आहे।

Verse 30

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः

ब्रह्मांड-अंड बाहेरून दहापटी पाण्याने आवृत आहे; आणि ते पाणीही त्याच्या दहापटी बाहेर तेज (अग्नी) ने वेढलेले आहे।

Verse 31

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

तेजतत्त्व बाहेरून दहापट व्यापक वायूने आवृत होते; आणि वायूही बाहेरून दहापट व्यापक नभ/आकाशाने आवृत असतो. अशा रीतीने प्रभूच्या सुव्यवस्थित सृष्टीत स्थूल भूतें क्रमाने सूक्ष्म व अधिक व्यापक आवरणांनी झाकली जातात।

Verse 32

आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्

आकाशाने वायू आवृत आहे, जो शब्दतत्त्वापासून उत्पन्न. शब्दाचा स्रोत अहंकाराने आवृत; आणि त्या शब्दाचा कारणभूत महत् (बुद्धितत्त्व) स्वतः प्रधान (प्रकृती) ने आवृत असतो।

Verse 33

सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु

असे सांगितले आहे की प्रत्येक ब्रह्मांड-अंड सात आवरणांनी वेढलेले असते. त्याच्या आत कमलासन ब्रह्मा हा अधिष्ठाता-आत्मा आहे; आणि येथे असेही म्हटले आहे की अशी अंडी कोटीकोटी आहेत।

Verse 34

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्

तेथे-तेथे प्रधानापासून चतुर्मुख ब्रह्मा, हरिरूप विष्णू आणि भव-रूप रुद्र प्रकट झाले. त्या वेळी त्यांनी शंभूचे सान्निध्य प्राप्त करून त्याच्या अधिष्ठानशक्तीखाली उत्पत्ती घेतली।

Verse 35

लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः

लय, परस्परावलंबन आणि आदि-अंत असे कीर्तित आहे. सर्ग, प्रतिसर्ग आणि स्थिती यांचा कर्ता महेश्वरच आहे।

Verse 36

सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्

सृष्टीकाळी तो रजोगुणयुक्त, पालनकाळी सत्त्वगुणनिष्ठ, आणि प्रतिसर्ग/प्रलयकाळी तमोगुणप्रधान होतो। अशा क्रमाने तोच प्रभू गुणकार्यभेदाने त्रिविध मानला जातो।

Verse 37

आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः

तोच सर्व भूतांचा आदिकर्ता, परिपालक आणि संहर्ता आहे। म्हणून महेश्वर देव शिव हा ब्रह्म्याचाही अधिपती आहे।

Verse 38

सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः

सदाशिव सर्वात्मा म्हणून अंतःकरणी विराजमान असल्याने त्यालाच भव, त्यालाच विष्णु, त्यालाच ब्रह्मा असे म्हणतात। एकाच दंडतत्त्वाच्या अधीनतेने हे लोक प्रवर्ततात; त्याच्याच विधानात पितामह ब्रह्मा कर्ता म्हणून प्रतिष्ठित आहे।

Verse 39

प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः

हा ‘प्राकृत’ सर्ग पुरुष (अंतर्यामी प्रभू) यांच्या अधिष्ठानाखाली आहे असे मी सांगितले आहे। हे द्विजांनो, विवेकबुद्धी प्रकट होण्यापूर्वीचा प्राथमिक सर्गच आद्य व शुभ आरंभ मानला जातो।