Adhyaya 101

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवकृद्दक्षयज्ञविध्वंसनो नाम शततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं हिमवतः पुत्री बभूवांबा सती शुभा कथं वा देवदेवेशम् अवाप पतिमीश्वरम्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘शिवकृत-दक्षयज्ञविध्वंसन’ नावाचा एकशे एकावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—“शुभा माता सती हिमवंताची कन्या कशी झाली? आणि देवदेवेश परमेश्वराला पती म्हणून तिने कसे प्राप्त केले?”

Verse 2

सूत उवाच सा मेनातनुम् आश्रित्य स्वेच्छयैव वराङ्गना तदा हैमवती जज्ञे तपसा च द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! ती श्रेष्ठांगना स्वेच्छेने मेनेच्या देहाचा आश्रय घेऊन, तपस्येच्या प्रभावाने, तेव्हा हैमवती (पार्वती) म्हणून जन्मली.

Verse 3

जातकर्मादिकाः सर्वाश् चकार च गिरीश्वरः द्वादशे च तदा वर्षे पूर्णे हैमवती शुभा

गिरीश्वरांनी जातकर्म इत्यादी सर्व संस्कार विधिपूर्वक केले. आणि बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर शुभा हैमवती (पार्वती) योग्य परिपक्वतेस पोहोचली.

Verse 4

तपस्तेपे तया सार्धम् अनुजा च शुभानना अन्या च देवी ह्यनुजा सर्वलोके नमस्कृता

तिच्यासह शुभमुखी धाकटी बहीणही तप करू लागली; आणि आणखी एक धाकटी बहीणही—ती देवी, सर्व लोकांत नमस्कृत व पूज्य आहे।

Verse 5

ऋषयश् च तदा सर्वे सर्वलोकमहेश्वरीम् तुष्टुवुस् तपसा देवीं समावृत्य समन्ततः

तेव्हा सर्व ऋषींनी सर्वलोक-महेश्वरी देवीला सर्व बाजूंनी वेढून तपशक्तीने स्तुती केली; ती शिवशक्ती आहे, जिच्याद्वारे पति बंधित पशूंना मोक्ष देतो।

Verse 6

ज्येष्ठा ह्यपर्णा ह्यनुजा चैकपर्णा शुभानना तृतीया च वरारोहा तथा चैवैकपाटला

ती ज्येष्ठा—अपर्णा; तीच धाकटीही—एकपर्णा, शुभमुखी; ती तृतीया—वरारोहा; आणि तीच एकपाटलाही म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 7

तपसा च महादेव्याः पार्वत्याः परमेश्वरः वशीकृतो महादेवः सर्वभूतपतिर्भवः

महादेवी पार्वतीच्या तपाने परमेश्वर—महादेव, भव, सर्वभूतपति—वशीभूत होऊन तिच्यावर प्रसन्न व अनुग्रही झाला।

Verse 8

एतस्मिन्नेव काले तु तारको नाम दानवः तारात्मजो महातेजा बभूव दितिनन्दनः

याच काळात तारक नावाचा दैत्य—तारेचा पुत्र, महातेजस्वी—दितीचा प्रिय नंदन म्हणून उत्पन्न झाला।

Verse 9

तस्य पुत्रास्त्रयश्चापि तारकाक्षो महासुरः विद्युन्माली च भगवान् कमलाक्षश् च वीर्यवान्

त्याला तीन पुत्रही होते—महासुर तारकाक्ष, भगवद्भावाने पूज्य विद्युन्माली, आणि महान् पराक्रमी कमलाक्ष।

Verse 10

पितामहस् तथा चैषां तारो नाम महाबलः तपसा लब्धवीर्यश् च प्रसादाद्ब्रह्मणः प्रभोः

यांचा पितामह ‘तार’ नावाचा महाबली होता; तपस्येने तेज मिळवून प्रभु ब्रह्म्याच्या प्रसादाने त्याने सामर्थ्य प्राप्त केले।

Verse 11

सो ऽपि तारो महातेजास् त्रैलोक्यं सचराचरम् विजित्य समरे पूर्वं विष्णुं च जितवान् असौ

तो महातेजस्वी तारही पूर्वी संग्रामात चराचरांसह त्रैलोक्य जिंकून, विष्णूलाही युद्धात पराजित करून गेला होता।

Verse 12

तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिवारात्रम् अविश्रमम्

त्या दोघांत अत्यंत घोर, रोमांचकारी दिव्य युद्ध झाले; दिव्य सहस्र वर्षे दिवस-रात्रि अविश्रांत चालले. पुराणदृष्टीने हा पाश-बन्धाचा कालपरिपाक; ज्याचे निरसन केवळ पति शिवाच्या प्रसादाने होते।

Verse 13

सरथं विष्णुमादाय चिक्षेप शतयोजनम् तारेण विजितः संख्ये दुद्राव गरुडध्वजः

ताराने विष्णूला रथासह उचलून शंभर योजन दूर फेकले. त्या संग्रामात ताराकडून पराजित होऊन गरुडध्वज भगवान् मागे हटून निघून गेले।

Verse 14

तारो वराञ्छतगुणं लब्ध्वा शतगुणं बलम् पितामहाज्जगत्सर्वम् अवाप दितिनन्दनः

पितामह ब्रह्म्याकडून शतगुण-वर्धित वर मिळवून तारकाने शतगुण बल प्राप्त केले। दितीपुत्र त्या दत्त शक्तीच्या प्रभावाने सर्व जगावर प्रभुत्व गाजवू लागला।

Verse 15

देवेन्द्रप्रमुखाञ्जित्वा देवान्देवेश्वरेश्वरः वारयामास तैर् देवान् सर्वलोकेषु मायया

इंद्रप्रमुख देवांना जिंकून त्या परमेश्वराने आपल्या मायेद्वारे त्याच देवांना सर्व लोकांत रोखून धरले, त्यांना आवरणाचे साधन केले।

Verse 16

देवताश् च सहेन्द्रेण तारकाद्भयपीडिताः न शान्तिं लेभिरे शूराः शरणं वा भयार्दिताः

तारकाच्या भयाने पीडित देवता—इंद्रासह—शांती मिळवू शकले नाहीत. शूर असूनही भयग्रस्त होऊन ते शरण शोधू लागले।

Verse 17

तदामरपतिः श्रीमान् संनिपत्यामरप्रभुः उवाचाङ्गिरसं देवो देवानामपि संनिधौ

तेव्हा श्रीमान अमरपति इंद्र—देवांचा अधिपती—सभा जमवून, देवांच्या उपस्थितीत, अङ्गिरा मुनींना संबोधून बोलला।

Verse 18

भगवंस्तारको नाम तारजो दानवोत्तमः तेन संनिहता युद्धे वत्सा गोपतिना यथा

हे भगवन्! तारेपासून जन्मलेला तारक नावाचा एक श्रेष्ठ दानव आहे. युद्धात त्याने आम्हाला असे पराभूत केले, जसे गोपाल वासरांना वश करतो.

Verse 19

भयात्तस्मान्महाभाग बृहद्युद्धे बृहस्पते अनिकेता भ्रमन्त्येते शकुन्ता इव पञ्जरे

म्हणून, हे महाभाग बृहस्पते, या महान् युद्धात भयामुळे हे आश्रयहीन जीव पिंजऱ्यात अडकलेल्या पक्ष्यांसारखे इकडे‑तिकडे भटकत आहेत।

Verse 20

अस्माकं यान्य् अमोघानि आयुधान्य् अङ्गिरो वर तानि मोघानि जायन्ते प्रभावादमरद्विषः

हे अङ्गिरसकुलश्रेष्ठा, आमची जी अमोघ शस्त्रे होती, ती आता अमरांच्या शत्रूच्या प्रभावाने निष्फळ होत आहेत।

Verse 21

दशवर्षसहस्राणि द्विगुणानि बृहस्पते विष्णुना योधितो युद्धे तेनापि न च सूदितः

हे बृहस्पते, वीस हजार वर्षे विष्णूने त्याच्याशी युद्ध केले; तरीही तो विष्णूनेही मारला गेला नाही।

Verse 22

यस्तेनानिर्जितो युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना कथमस्मद्विधस्तस्य स्थास्यते समरे ऽग्रतः

ज्याला पराक्रमी विष्णूही युद्धात जिंकू शकला नाही, त्याच्या समोर रणांगणाच्या अग्रभागी आमच्यासारखे कसे उभे राहू?

Verse 23

एवम् उक्तस् तु शक्रेण जीवः सार्धं सुराधिपैः सहस्राक्षेण च विभुं सम्प्राप्याह कुशध्वजम्

शक्राने असे म्हटल्यावर, जीव देवाधिपतींनी व सहस्राक्ष इंद्रासह त्या विभु कुशध्वजाकडे जाऊन बोलला।

Verse 24

सो ऽपि तस्य मुखाच्छ्रुत्वा प्रणयात्प्रणतार्तिहा देवैरशेषैः सेन्द्रैस्तु जीवमाह पितामहः

त्याच्या मुखातून ते ऐकून पितामह ब्रह्मा—प्रेमभक्तीने नम्र झालेल्यांचे दुःख हरिणारा—इंद्रासह सर्व देवांसमोर जीवनदायी वचन बोलला।

Verse 25

जाने वो ऽर्तिं सुरेन्द्राणां तथापि शृणु सांप्रतम् विनिन्द्य दक्षं या देवी सती रुद्राङ्गसंभवा

हे देवेंद्रांनो, तुमची वेदना मला माहीत आहे; तरीही आता माझे ऐका। रुद्राच्या अङ्गातून उत्पन्न झालेली देवी सतीने दक्षाची निंदा करून शिवतत्त्वाचे सत्य सांगितले।

Verse 26

उमा हैमवती जज्ञे सर्वलोकनमस्कृता तस्याश्चैवेह रूपेण यूयं देवाः सुरोत्तमाः

हिमवानाची कन्या उमा जन्मली, जिला सर्व लोक नमस्कार करतात। हे सुरोत्तम देवांनो, इथे तुम्ही तिचेच हे रूप पाहत आहात।

Verse 27

विभोर्यतध्वमाक्रष्टुं रुद्रस्यास्य मनो महत् तयोर्योगेन सम्भूतः स्कन्दः शक्तिधरः प्रभुः

विभू शक्तीला आकृष्ट करण्यासाठी या रुद्राचा महान संकल्प उदयास आला। रुद्र व शक्ती यांच्या योगातून शक्तिधर प्रभु स्कंद प्रकट झाला।

Verse 28

षडास्यो द्वादशभुजः सेनानीः पावकिः प्रभुः स्वाहेयः कार्तिकेयश् च गाङ्गेयः शरधामजः

तो षडानन, द्वादशभुज प्रभु—देवसेनेचा सेनानी; पावकज, पराक्रमी. स्वाहेचा पुत्र कार्तिकेय, गाङ्गेय आणि शरधामज म्हणूनही प्रसिद्ध आहे।

Verse 29

देवः शाखो विशाखश् च नैगमेशश् च वीर्यवान् सेनापतिः कुमाराख्यः सर्वलोकनमस्कृतः

तो देवस्वरूप आहे; तोच शाख व विशाख आहे; तोच महावीर्यवान् नैगमेष आहे। तो देवसेनेचा सेनापती ‘कुमार’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व लोकांनी नमस्कारिला आहे।

Verse 30

लीलयैव महासेनः प्रबलं तारकासुरम् बालो ऽपि विनिहत्यैको देवान् संतारयिष्यति

महासेन जणू खेळतच, बालक असूनही, एकटाच त्या प्रबळ तारकासुराचा वध करील आणि देवांना संकटातून पार नेऊन सुरक्षित करील।

Verse 31

एवम् उक्तस् तदा तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना बृहस्पतिस् तथा सेन्द्रैर् देवैर् देवं प्रणम्य तम्

परमेष्ठी ब्रह्माने असे सांगितल्यावर, बृहस्पतीने इंद्रासह इतर देवांसोबत त्या देवाला—महादेव, पशुपाश-विमोचक पतीला—प्रणाम केला।

Verse 32

शिव बुर्न्स् काम मेरोः शिखरमासाद्य स्मरं सस्मार सुव्रतः स्मरणाद्देवदेवस्य स्मरो ऽपि सह भार्यया

सुव्रत शिव मेरूच्या शिखरावर जाऊन स्मर (काम) याचे स्मरण करू लागला. देवदेवाच्या त्या स्मरणमात्राने स्मरही पत्नीसमवेत प्रकट झाला।

Verse 33

रत्या समं समागम्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः सशक्रमाह तं जीवं जगज्जीवो द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तम, रतीसह येऊन त्याने हात जोडून नमस्कार केला; आणि शक्र (इंद्र) सहित त्याने त्या जीवाला संबोधिले, तेव्हा जगज्जीव—सर्व पशूंचा पती—अंतर्यामी साक्षी म्हणून स्थित होता।

Verse 34

स्मृतो यद्भवता जीव सम्प्राप्तो ऽहं तवान्तिकम् ब्रूहि यन्मे विधातव्यं तमाह सुरपूजितः

हे जीव! तू मला स्मरिलेस म्हणून मी तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे. तुझ्या कल्याणासाठी मला तुझ्यासाठी कोणता विधी ठरवावा—असे देवपूजित प्रभू म्हणाले.

Verse 35

तम् आह भगवाञ्छक्रः संभाव्य मकरध्वजम् शङ्करेणांबिकामद्य संयोजय यथासुखम्

मग भगवंत शक्र (इंद्र) यांनी मकरध्वज (कामदेव) याचा सन्मान करून त्यास म्हटले—“आज अंबिकेला शंकराशी यथोचित व सुखकर रीतीने संयुक्त कर.”

Verse 36

तया स रमते येन भगवान् वृषभध्वजः तेन मार्गेण मार्गस्व पत्न्या रत्यानया सह

ज्या मार्गाने वृषभध्वज भगवान् शिव तिच्याशी रमतो, त्याच मार्गाने तू चाल; तुझ्या पत्नी रतीसह त्याच पथाने पुढे जा.

Verse 37

सो ऽपि तुष्टो महादेवः प्रदास्यति शुभां गतिम् विप्रयुक्तस्तया पूर्वं लब्ध्वा तां गिरिजामुमाम्

तो महादेवही प्रसन्न होऊन शुभ गती देतील. कारण पूर्वी ते तिच्यापासून विरक्त झाले होते, आणि नंतर गिरिजा उमा हिला पुन्हा प्राप्त केले होते.

Verse 38

एवमुक्तो नमस्कृत्य देवदेवं शचीपतिम् देवदेवाश्रमं गन्तुं मतिं चक्रे तया सह

असे ऐकून त्याने शचीपति, देवदेव इंद्राला नमस्कार केला आणि तिच्यासह (रतीसह) देवदेव शिवाच्या आश्रमास जाण्याचा निश्चय केला.

Verse 39

गत्वा तदाश्रये शंभोः सह रत्या महाबलः वसंतेन सहायेन देवं योक्तुमना भवत्

शंभूच्या आश्रयस्थानी जाऊन तो महाबलवान, रतीसह वसंताच्या सहाय्याने, देवाला कामप्रवृत्तीत योजण्यास उद्यत झाला।

Verse 40

ततः सम्प्रेक्ष्य मदनं हसन् देवस् त्रियंबकः नयनेन तृतीयेन सावज्ञं तम् अवैक्षत

मग मदनाला पाहून त्र्यंबक देव हसले आणि तृतीय नेत्राने त्याला अवज्ञेने न्याहाळले—जणू पशूला बांधणारा कामपाश पतीलाच स्पर्श करत नाही असे दर्शविले।

Verse 41

ततो ऽस्य नेत्रजो वह्निर् मदनं पार्श्वतः स्थितम् अदहत्तत्क्षणादेव ललाप करुणं रतिः

मग त्याच्या (शिवाच्या) नेत्रातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने बाजूला उभ्या मदनाला तत्क्षणी दग्ध केले; आणि रती करुण विलाप करू लागली।

Verse 42

रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च

रतीचा विलाप ऐकून देवदेव वृषध्वज शिवांनी कामपत्नीला पाहून परम कृपेने तिला वचन सांगितले।

Verse 43

अमूर्तो ऽपि ध्रुवं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव रतिकाले ध्रुवे भद्रे करिष्यति न संशयः

हे भद्रे, तुझा पती अमूर्त असला तरी निश्चयाने तुझे सर्व कार्य सिद्ध करील. हे शुभे, रतिकाळी ध्रुव नक्कीच ते करील—संशय नाही।

Verse 44

यदा विष्णुश् च भविता वासुदेवो महायशाः शापाद्भृगोर्महातेजाः सर्वलोकहिताय वै

महातेजस्वी भृगूच्या प्रबळ शापामुळे महायशस्वी विष्णू वासुदेव रूपाने प्रकट होतो, तेव्हा ते खरोखर सर्व लोकांच्या हितासाठीच असते. (ज्ञानी जाणतात—हे अवतरणही पती-शिवाच्या अधीन आहे; तो शापालाही लोकहित व देहधाऱ्यांच्या पाशबंधन शिथिल करण्याचे साधन करतो.)

Verse 45

तदा तस्य सुतो यश् च स पतिस्ते भविष्यति सा प्रणम्य तदा रुद्रं कामपत्नी शुचिस्मिता

तेव्हा (रुद्र) म्हणाला—“त्याचा जो पुत्र होईल, तोच तुझा पती होईल.” मग कामाची पत्नी, शुचिस्मित, रुद्राला नमस्कार करून वाकली.

Verse 46

जगाम मदनं लब्ध्वा वसंतेन समन्विता

वसंतासह संयुक्त होऊन, मदन (काम) याचा प्रभाव मिळवून, ती पुढे निघाली.