Adhyaya 18
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
या अध्यायात विष्णू रुद्र–शिवांना उद्देशून अखंड स्तोत्र म्हणतात। एकाक्षर प्रणव (अ-उ-म्) याचे निरूपण करताना ‘अ’ रुद्र/आत्मरूप, ‘उ’ आदिदेव/विद्यादेह आणि ‘म्’ तृतीय तत्त्व—शिव/परमात्मा, सूर्य-अग्नि-सोमासारखा तेजस्वी असे सांगितले आहे। पुढे शिवांना रुद्रांचे अधिपती, पंचब्रह्ममुख (सद्योजात, वामदेव, अघोर, ईशान) तसेच ऊर्ध्वलिंग व लिंगी म्हणून स्तुती केली आहे। अग्नी, वायू, जल, पृथ्वी, आकाश आणि तन्मात्रा (शब्द, स्पर्श, रस, गंध) यांत त्यांची व्याप्ती, आणि अरूप असूनही सुरूप अशी तत्त्वमीमांसा येते। शेवटी फलश्रुती—या स्तोत्राचा पाठ किंवा वेदज्ञ ब्राह्मणांना उपदेश पापनाशक असून भक्ताला ब्रह्मलोकाकडे उन्नत करतो; पुढील प्रवचन स्तुतीतून साधना व तत्त्वस्पष्टीकरणाकडे नेते।
Shlokas
Verse 1
विष्णुर् उवाच एकाक्षराय रुद्राय अकारायात्मरूपिणे उकारायादिदेवाय विद्यादेहाय वै नमः
विष्णू म्हणाले—एकाक्षर रुद्राला नमस्कार; ‘अ’ अक्षररूप आत्मस्वरूपाला नमस्कार; ‘उ’ अक्षररूप आदिदेवाला नमस्कार; आणि विद्या-देह, शुद्ध ज्ञानस्वरूपाला नमस्कार.
Verse 2
तृतीयाय मकाराय शिवाय परमात्मने सूर्याग्निसोमवर्णाय यजमानाय वै नमः
तिसऱ्या ‘म’ (मकार) रूप शिव—परमात्मा—याला नमस्कार; ज्याची प्रभा सूर्य, अग्नी व सोम यांसारखी आहे; जो यजमानस्वरूप अंतर्यामी प्रभू, सर्व यज्ञ पावन करणारा आहे.
Verse 3
अग्नये रुद्ररूपाय रुद्राणां पतये नमः शिवाय शिवमन्त्राय सद्योजाताय वेधसे
रुद्ररूप अग्नीला नमस्कार; रुद्रांचा पती (स्वामी) यास नमस्कार। शिव—शिवमंत्राचा आत्मतत्त्व—आणि सद्योजात वेधस (विधाता) यांस प्रणाम।
Verse 4
वामाय वामदेवाय वरदायामृताय ते अघोरायातिघोराय सद्योजाताय रंहसे
तुम्हांला नमस्कार—सुंदर (वाम) वामदेवाला; वरदाते, अमृतस्वरूपाला। अघोर व अतिघोराला, तसेच शीघ्रकार्यी सद्योजाताला प्रणाम।
Verse 5
ईशानाय श्मशानाय अतिवेगाय वेगिने नमो ऽस्तु श्रुतिपादाय ऊर्ध्वलिङ्गाय लिङ्गिने
ईशान—श्मशानवासी—अतिवेगी, वेगवान यास नमोऽस्तु। ज्यांचे चरणच श्रुती (वेद) आहेत त्या श्रुतिपादास; ऊर्ध्वलिंग व लिंगी (लिंगाधिपती) यांस प्रणाम।
Verse 6
हेमलिङ्गाय हेमाय वारिलिङ्गाय चांभसे शिवाय शिवलिङ्गाय व्यापिने व्योमव्यापिने
हेमलिंग व हेमस्वरूप यास नमस्कार; वारिलिंग व अंभस् (जलतत्त्व) यास नमस्कार। शिव व शिवलिंग यांस; सर्वव्यापी, व्योमव्यापी प्रभूस प्रणाम।
Verse 7
वायवे वायुवेगाय नमस्ते वायुव्यापिने तेजसे तेजसां भर्त्रे नमस्तेजो ऽधिव्यापिने
वायुरूप, वायुवेगरूप, वायुव्यापी तुम्हांला नमस्कार। तेजस्वरूप, तेजांचा धारक, आणि अंतर्ज्योतीरूपे सर्वत्र व्यापणाऱ्या प्रभूस नमस्कार।
Verse 8
जलाय जलभूताय नमस्ते जलव्यापिने पृथिव्यै चान्तरिक्षाय पृथिवीव्यापिने नमः
हे शिवा! जलरूप, जलतत्त्वस्वरूप व जलात सर्वत्र व्यापणाऱ्या प्रभो—तुला नमस्कार. पृथ्वी व अंतरिक्षरूप, आणि पृथ्वीमध्ये सर्वव्यापी ईश्वरा—तुला नमस्कार.
Verse 9
शब्दस्पर्शस्वरूपाय रसगन्धाय गन्धिने गणाधिपतये तुभ्यं गुह्याद्गुह्यतमाय ते
हे शिवा! शब्द व स्पर्श ज्यांचे स्वरूप, रस व गंध यांचा सार, आणि स्वतः सुगंधिमय; हे गणाधिपती, गुह्यातीलही गुह्यतम—तुला नमस्कार.
Verse 10
अनन्ताय विरूपाय अनन्तानामयाय च शाश्वताय वरिष्ठाय वारिगर्भाय योगिने
अनंत, असंख्य रूपांचे स्वामी, अनादि क्लेशरोगांपासून मुक्त; शाश्वत व श्रेष्ठ; अंतरी विश्वजल धारण करणारे; महायोगी शिव—तुला नमस्कार, जो पशूंना पाशातून मुक्त करणारा पति आहेस.
Verse 11
संस्थितायाम्भसां मध्ये आवयोर्मध्यवर्चसे गोप्त्रे हर्त्रे सदा कर्त्रे निधनायेश्वराय च
हे ईश्वरा! जो जलांच्या मध्यभागी स्थित आहेस, आणि आमच्यादोघांच्या मध्ये अंतर्ज्योती आहेस; रक्षक व संहारक, सदैव कर्ता, आणि अंतिम प्रलयरूप स्वामी—तुला नमस्कार.
Verse 12
अचेतनाय चिन्त्याय चेतनायासहारिणे अरूपाय सुरूपाय अनङ्गायाङ्गहारिणे
हे शिवा! जडत्वाच्या पलीकडे असूनही जडांनीही चिंतन करण्याजोगा; चेतनाचा अहंभाव हरून नेणारा; अरूप असूनही सुरूपाचा मूलाधार; अनंग असूनही सर्व अंगभाव स्वतःमध्ये लीन करणारा—तुला नमस्कार.
Verse 13
भस्मदिग्धशरीराय भानुसोमाग्निहेतवे श्वेताय श्वेतवर्णाय तुहिनाद्रिचराय च
भस्मलेपित देहधारी प्रभूला नमस्कार; सूर्य-चंद्र-अग्नीचा अंतर्यामी कारण व धारक यांना प्रणाम। श्वेत, उज्ज्वल श्वेतवर्ण, हिमालयात विचरणाऱ्या शिवास नमः।
Verse 14
सुश्वेताय सुवक्त्राय नमः श्वेतशिखाय च श्वेतास्याय महास्याय नमस्ते श्वेतलोहित
अतिशय श्वेत व शुभमुख असलेल्या तुला नमस्कार; श्वेत शिखाधारी (जटाशिखर) यास प्रणाम। श्वेतमुख, महामुख—हे श्वेतलोहित (श्वेत-रक्त) प्रभू, तुला नमः।
Verse 15
सुताराय विशिष्टाय नमो दुन्दुभिने हर शतरूपविरूपाय नमः केतुमते सदा
श्रेष्ठ तारक (मार्गदर्शक) व विशिष्ट प्रभूस नमः; हे हर, दुंदुभिनादस्वरूपास प्रणाम। शतरूप धारण करणाऱ्या व विरूप (निर्गुण) यास नमः; चेतनेचा ध्वज केतुमान् यास सदा नमस्कार।
Verse 16
ऋद्धिशोकविशोकाय पिनाकाय कपर्दिने विपाशाय सुपाशाय नमस्ते पाशनाशिने
ऋद्धिस्वरूप, शोकनाशक व शोकातीत यास नमः; पिनाकधारी, कपर्दी (जटाधर) यास प्रणाम। विपाश (बंधनरहित) व सुपाश (कल्याणकारी पाशनियंता) यास नमः; हे पाशनाशिन्, तुला नमस्कार।
Verse 17
सुहोत्राय हविष्याय सुब्रह्मण्याय सूरिणे सुमुखाय सुवक्त्राय दुर्दमाय दमाय च
सुहोत्र (मंगल यज्ञकर्ता) व स्वयं हवि-स्वरूप यास नमः; सुब्रह्मण्य (वेदधर्मपोषक) व सूरी (ज्ञानी) यास प्रणाम। सुमुख, सुवचन यास नमः; दुर्दम (अजेय) व दम (नियमनकर्ता) यासही नमस्कार।
Verse 18
कङ्काय कङ्करूपाय कङ्कणीकृतपन्नग सनकाय नमस्तुभ्यं सनातन सनन्दन
कंक आणि कंक-रूप धारण करणाऱ्या, सर्पांना कंकण-भूषण करून धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार। हे सनातन, हे सनंदन—सनक-स्वरूपाने स्थित तुला प्रणाम।
Verse 19
सनत्कुमारसारङ्गम् आरणाय महात्मने लोकाक्षिणे त्रिधामाय नमो विरजसे सदा
सनत्कुमार व ऋषींनी स्तुत, अरण्य-धामात स्थित, महात्मा, लोकांचे नेत्र, त्रिधाम-स्वरूप, सदैव विरज (निर्मळ) प्रभूस नित्य नमस्कार।
Verse 20
शङ्खपालाय शङ्खाय रजसे तमसे नमः सारस्वताय मेघाय मेघवाहन ते नमः
शंखपाल-स्वरूप, शंख-स्वरूप, रजस व तमस-स्वरूप तुला नमः। सारस्वत-तत्त्वाचा अधिपती, मेघ-स्वरूप, मेघवाहन प्रभो—तुला नमस्कार।
Verse 21
सुवाहाय विवाहाय विवादवरदाय च नमः शिवाय रुद्राय प्रधानाय नमोनमः
सुवाह (शुभ-वाहन) व विवाह (शुभ-नेतृत्व) देणाऱ्या, विवादातही वर देणाऱ्या तुला नमः। शिव, रुद्र आणि प्रधान-स्वरूप परमेश्वराला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 22
त्रिगुणाय नमस्तुभ्यं चतुर्व्यूहात्मने नमः संसाराय नमस्तुभ्यं नमः संसारहेतवे
त्रिगुणांचा अधिष्ठाता तुला नमस्कार, चतुर्व्यूह-स्वरूप तुला नमः। संसार-स्वरूप तुला नमस्कार, आणि संसार-कारण तुला नमः।
Verse 23
मोक्षाय मोक्षरूपाय मोक्षकर्त्रे नमोनमः आत्मने ऋषये तुभ्यं स्वामिने विष्णवे नमः
मोक्षस्वरूप, मोक्षदाता प्रभूला पुनःपुन्हा नमस्कार। आत्मस्वरूप अंतःऋषी, स्वामी—विष्णुरूप तुम्हां प्रणाम।
Verse 24
नमो भगवते तुभ्यं नागानां पतये नमः ओङ्काराय नमस्तुभ्यं सर्वज्ञाय नमो नमः
हे भगवन्, तुम्हां नमस्कार; नागांचा पती तुम्हां नमस्कार। ओंकारस्वरूप तुम्हां नमस्कार; सर्वज्ञ प्रभूला पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 25
सर्वाय च नमस्तुभ्यं नमो नारायणाय च नमो हिरण्यगर्भाय आदिदेवाय ते नमः
सर्वस्वरूप तुम्हां नमस्कार; नारायणालाही नमस्कार। हिरण्यगर्भाला नमस्कार; हे आदिदेवा, तुम्हां प्रणाम।
Verse 26
नमो ऽस्त्वजाय पतये प्रजानां व्यूहहेतवे महादेवाय देवानाम् ईश्वराय नमो नमः
अज, प्रजांचा पती, व्यूह-प्रपंचाचा हेतु—तुम्हां नमस्कार। देवांचा ईश्वर महादेवाला पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 27
शर्वाय च नमस्तुभ्यं सत्याय शमनाय च ब्रह्मणे चैव भूतानां सर्वज्ञाय नमो नमः
शर्वरूप तुम्हां नमस्कार; सत्य व शमन (शांतिदाता) रूपाला नमस्कार। भूतांचा ब्रह्म, सर्वज्ञ प्रभूला पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 28
महात्मने नमस्तुभ्यं प्रज्ञारूपाय वै नमः चितये चितिरूपाय स्मृतिरूपाय वै नमः
महात्मा प्रभूस नमस्कार; जो प्रज्ञारूप आहेत त्यांना नमः। चितिरूप चेतनेला नमः, आणि स्मृतिरूप परमेश्वराला नमः।
Verse 29
ज्ञानाय ज्ञानगम्याय नमस्ते संविदे सदा शिखराय नमस्तुभ्यं नीलकण्ठाय वै नमः
ज्ञानस्वरूप तुम्हाला नमः; खऱ्या ज्ञानानेच जे गम्य, त्या सदा-स्थित संविदेला नमः। परम शिखरास नमस्कार; नीलकंठ महादेवास निश्चयच नमः।
Verse 30
अर्धनारीशरीराय अव्यक्ताय नमोनमः एकादशविभेदाय स्थाणवे ते नमः सदा
अर्धनारीश्वर—ज्यांचे शरीर अर्ध-नारी आहे—त्या अव्यक्तास पुनःपुन्हा नमः। हे स्थाणु, जे एकादश भेदांनी प्रकट होता, तुम्हाला सदा नमस्कार।
Verse 31
नमः सोमाय सूर्याय भवाय भवहारिणे यशस्कराय देवाय शङ्करायेश्वराय च
सोम व सूर्यस्वरूपास नमः; भव व भवहारिण्यास नमः। यश देणाऱ्या देवास नमः; शंकर व ईश्वरासही नमः।
Verse 32
नमो ऽंबिकाधिपतये उमायाः पतये नमः हिरण्यबाहवे तुभ्यं नमस्ते हेमरेतसे
अंबिकाधिपतीस नमः; उमापतीस नमः। हे हिरण्यबाहु, तुम्हाला नमस्कार; हे हेमरेतस, तुम्हाला नमः।
Verse 33
नीलकेशाय वित्ताय शितिकण्ठाय वै नमः कपर्दिने नमस्तुभ्यं नागाङ्गाभरणाय च
नीलकेश प्रभूस नमस्कार, जो खरे धनस्वरूप आहेत; शितिकंठासही नमः। हे कपर्दिन्, तुला नमस्कार; ज्यांचे अंगांग नागभूषणांनी अलंकृत आहे, त्यांना नमः।
Verse 34
वृषारूढाय सर्वस्य हर्त्रे कर्त्रे नमोनमः वीररामातिरामाय रामनाथाय ते विभो
वृषारूढ, सर्वाचा कर्ता व संहर्ता प्रभूस वारंवार नमस्कार। हे विभो, वीरराम, अतिराम (अतिशय रमणीय राम) आणि रामनाथ—तुला नमः।
Verse 35
नमो राजाधिराजाय राज्ञामधिगताय ते नमः पालाधिपतये पालाशाकृन्तते नमः
राजाधिराज, ज्यांना सर्व राजेही प्राप्त व मान्य करतात—तुला नमः। पालकांचा अधिपती—तुला नमः; पालाशशाखा छेदणारा, विघ्ननिवारक प्रभू—तुला नमः।
Verse 36
नमः केयूरभूषाय गोपते ते नमोनमः नमः श्रीकण्ठनाथाय नमो लिकुचपाणये
केयूरांनी भूषित प्रभूस नमः; हे गोपते, तुला वारंवार नमस्कार। श्रीकंठनाथास नमः; ज्यांच्या हातात लिकुच फळ आहे, त्यांना नमः।
Verse 37
भुवनेशाय देवाय वेदशास्त्र नमो ऽस्तु ते सारङ्गाय नमस्तुभ्यं राजहंसाय ते नमः
भुवनेश, तेजस्वी देव—तुला नमः; वेद-शास्त्रस्वरूप प्रभू, तुला प्रणाम। हे सारंग, तुला नमस्कार; हे राजहंस, तुला नमः।
Verse 38
कनकाङ्गदहाराय नमः सर्पोपवीतिने सर्पकुण्डलमालाय कटिसूत्रीकृताहिने
कनकाचे अंगद व हार धारण करणाऱ्यास नमस्कार; सर्पाला यज्ञोपवीत म्हणून धारण करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार। ज्यांचे कुंडल व माळ सर्प आहेत आणि ज्यांनी सर्पालाच कटिसूत्र केले आहे—त्या शिवास नमः।
Verse 39
वेदगर्भाय गर्भाय विश्वगर्भाय ते शिव ब्रह्मोवाच विररामेति संस्तुत्वा ब्रह्मणा सहितो हरिः
हे शिवा! तू वेदांचा गर्भ, सृष्टीचा आदिगर्भ आणि विश्वगर्भ आहेस—तुला नमस्कार। अशी स्तुती करून हरि ब्रह्म्यासह शांत झाला; तेव्हा ब्रह्मा म्हणाला—“आता विराम असो.”
Verse 40
एतत्स्तोत्रवरं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् यः पठेच्छ्रावयेद्वापि ब्राह्मणान् वेदपारगान्
हे उत्तम स्तोत्र परम पुण्यकारक व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. जो याचे पठण करील किंवा वेदपारंगत ब्राह्मणांना श्रवण करवील—त्या पाठ-श्रवणाने पशु शुद्ध होतो व पाश छेदणाऱ्या पति-शिवाच्या अनुग्रहास पात्र होतो।
Verse 41
स याति ब्रह्मणो लोके पापकर्मरतो ऽपि वै तस्माज्जपेत्पठेन्नित्यं श्रावयेद्ब्राह्मणाञ्छुभान्
पापकर्मात रत असला तरी तो ब्रह्मलोकास जातो. म्हणून नित्य जप व पठण करावे आणि शुभ ब्राह्मणांना श्रवण करवावे—कारण हे श्रवण पशूला शुद्ध करून, पति-शिवाच्या कृपेने पाश शिथिल करते।
Verse 42
सर्वपापविशुद्ध्यर्थं विष्णुना परिभाषितम्
सर्व पापांच्या विशुद्धीसाठी हे विष्णूंनी स्पष्टपणे सांगितले आहे—जेणेकरून पशु शिवाच्या अनुग्रहास पात्र होईल।
Frequently Asked Questions
It interprets A-U-M as a theological ladder: A as Rudra/ātman-aspect, U as the primordial divine principle and vidyā-body, and M as Śiva/Paramātman—thereby making Pranava a concise mantra of Śiva’s totality (immanence + transcendence).
The phalaśruti states that reading, reciting, or causing it to be heard—especially in the presence of Veda-versed brāhmaṇas—destroys sins (sarva-pāpa-praṇaśana), purifies karma, and supports ascent toward higher lokas, ultimately orienting the sādhaka toward mokṣa.