Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

सूत म्हणाले—येथे प्राथमिक अवस्थेचा जो काळ आहे, तोच त्याचा ‘दिवस’ मानला आहे। संक्षेपाने, सर्गासाठी तितकाच काळ प्राकृत सृष्टीची ‘रात्र’ही समजली जाते।

Verse 2

दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते

दिवसा सर्वव्यापी प्रभू सृष्टी प्रकट करतो आणि रात्रौ ती प्रलयात लीन करतो. परंतु त्याच्यासाठी हा दिवस-रात्रिचा भेद केवळ उपचार आहे; त्याच्या परमस्वरूपात अहोरात्र नाही.

Verse 3

दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः

दिवसा सर्व विकृती व सर्व विकार—विश्वाचे अधिष्ठातृ देव—प्रकट होऊन स्थित राहतात; तसेच प्रजांचे सर्व पती (प्रजापती) आणि अन्य महर्षीही आपापल्या कार्यात प्रतिष्ठित राहतात.

Verse 4

रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता

त्या (वैश्विक) रात्रौ सर्वजण लय पावतात आणि रात्रि संपता पुन्हा उत्पन्न होतात. त्याच्यासाठी हाच पर्याय-परिवर्तन आहे; दिवस व रात्र अशीच समजली जाते.

Verse 5

चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः

चार युगांच्या एक सहस्र चक्राच्या अखेरीस चौदा मनू होतात. आणि हे द्विजांनो, कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते.

Verse 6

तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्

कृतयुगाची संध्या व संध्यांश—दोन्ही समान परिमाणाचे, प्रत्येकी चारशे (वर्ष) असतात. त्यानंतर क्रमाने (पुढील युगांत) संध्यांचे परिमाण तीनशे, दोनशे व एकशे होते.

Verse 7

अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु

म्हणून अंशकांची संख्या सहाशे आहे; आणि कृतयुगाच्या संध्येसाठी ठरविलेला संध्यांशक-भाग वगळल्यास प्रमाण तीन हजार होते—पुन्हा संध्यांशक न मोजता।

Verse 8

त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः

मी तुम्हांला त्रेता, द्वापर, कलि आणि कृत युगांचे कालमान सांगतो। हे सुव्रतांनो, स्वस्थ व स्थिर अवस्थेतील पुरुषासाठी पंधरा निमेषांचा एक काष्ठा मानला आहे।

Verse 9

मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः

मर्त्याच्या डोळ्याचे मिटणे-उघडणे याचा काळ मूलमान धरला जातो; त्यावरून ‘कला’ ठरते। हे विप्रांनो, अशा तीस कलांचा एक मुहूर्त कल्पिला आहे।

Verse 10

मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

रात्रि पंधरा मुहूर्तांची असते आणि दिवसही तितकाच। पितृलोकात रात्रि व दिवस मिळून एक मास होतो; हाच त्यांचा पुढील विभाग आहे।

Verse 11

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः

पितरांसाठी कृष्णपक्ष हा त्यांचा दिवस, आणि शुक्लपक्ष ही त्यांच्या निद्रेची रात्र. मनुष्यांचे तीस महिने पितरांचा एक महिना म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 12

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

मानवी मापाने तीनशे साठ महिने पितृलोकात एक संवत्सर मानले जातात.

Verse 13

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

मानवी मापाने जे शंभर वर्ष, ते पितृगणनेत तीन वर्ष ठरतात—हीच येथे निश्चित संख्या आहे.

Verse 14

दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

पितृगणनेत दहा महिने आणि आणखी दोन (एकूण बारा) स्मरणात आहेत; लौकिक मानवी मापाने तेच ‘मानुष वर्ष’ म्हणतात.

Verse 15

एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गे ऽत्र पठ्यते दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः

लैङ्ग परंपरेत येथे असे पठित आहे की हे ‘दिव्य अहोरात्र’ आहे; आणि त्या दिव्य रात्रि-दिवसाच्या विभागाने पुन्हा वर्षाचे माप ठरते.

Verse 16

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः

त्या दिव्य व्यवस्थेत ‘दिवस’ म्हणजे उत्तरायण आणि ‘रात्रि’ म्हणजे दक्षिणायन; हे दोन्ही—दिव्य दिवस व दिव्य रात्रि—विशेषतः अचूक मोजले जातात.

Verse 17

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते

तीस मानवी वर्षे म्हणजे एक दिव्य मास असे स्मृत आहे. हे विप्रांनो, शंभर मानवी वर्षे तीन दिव्य मासांइतकी सांगितली आहेत—या कालमानाने पती शिवाच्या अधीन सृष्टी-प्रलयचक्र समजते।

Verse 18

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु

तसेच दहा दिवस हा दिव्य कालविधी म्हणून स्मृत आहे. येथे तीनशे वर्षांसह आणखी साठ वर्षेही निर्दिष्ट केली आहेत।

Verse 19

दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः

मानवी मापाने गणना केली असता याला ‘दिव्य संवत्सर’ म्हणतात. प्रमाणानुसार तो तीन हजार मानवी वर्षांइतका आहे।

Verse 20

त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

तीस दिव्य वर्षे म्हणजे ‘सप्तर्षि-वर्ष’ असे मानले आहे. आणि एक सप्तर्षि-वर्ष मानवी मापाने नऊ हजार वर्षांइतके आहे—या कालमानाने देहधारी पशु (जीव) पती शिवाच्या अधीन सृष्टीचा विस्तार मोजतात।

Verse 21

अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

यापुढील नव्वद वर्षांचे जे माप, त्याला ‘ध्रौव संवत्सर’ म्हणतात. तो मानवी मापाने छत्तीस हजार वर्षांइतका आहे।

Verse 22

वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीण्येव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

तो काल शंभर वर्ष असा जाणावा; हाच दिव्य गणनेचा विधी स्मृत आहे. परंतु मानवी वर्षमानाने तो तीन नियुत—तीन लक्ष वर्षे—असा सांगितला आहे.

Verse 23

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

संख्याप्रमाणाने मोजलेली साठ सहस्र (एकके) हीच, गणनाविद लोक, एक सहस्र दिव्य-वर्षे असे म्हणतात.

Verse 24

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते

दिव्य प्रमाणानेच युगांची संख्या-रचना ठरविली जाते. प्रथम ‘कृत’ नावाचे युग स्थापिले जाते, त्यानंतर ‘त्रेता’ युगाचे विधान होते.

Verse 25

द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः

हे सुव्रतधारकांनो, द्वापर आणि कलि हीही युगे आहेत. आता संवत्सरांचे माप मानवी प्रमाणानुसार समजावे.

Verse 26

कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया

हे विप्रश्रेष्ठांनो, आद्य कृतयुगाचा काल दिव्य मानाने सांगितला आहे—संख्येनुसार तो चौदा शत सहस्र, म्हणजे चौदा लक्ष वर्षे आहे.

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया

कृत (सत्य) युगाचा काळ चाळीस सहस्र वर्षे, तसेच त्याचे पूरक अन्य वर्षेही सांगितली आहेत; आणि दहा-दहा सहस्र वर्षांच्या शत-गणनेने तो मोजला जातो।

Verse 28

अशीतिश् च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च सप्तैव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

त्रेता-युगाचा काळ ऐंशी सहस्र वर्षे सांगितला आहे; आणि मानवी वर्षांच्या मोजणीत तो सात नियुत वर्षे असा घोषित केला आहे।

Verse 29

विंशतिश् च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया

द्वापर-युगाचा काळ वीस सहस्र वर्षे आहे; आणि संख्येच्या गणनेनुसार तो एकूण तीन लक्ष (तीन शत-सहस्र) वर्षे सांगितला आहे।

Verse 30

षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः

कलि-युगाचा काळ साठ सहस्र वर्षे सांगितला आहे. युग-संधीचे संध्या-अंश वगळून चतुर्युगाचा काळ असा स्मृत आहे।

Verse 31

नियुतान्येव षट्त्रिंशन् निरंशानि तु तानि वै चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया

येथे नियुतांच्या हिशेबाने गणना सांगितली आहे—छत्तीस, आणि ती निरंश (पूर्ण) आहे; तसेच संख्येनुसार येथे त्रेचाळीस नियुतही घोषित आहेत।

Verse 32

विंशतिश् च सहस्राणि संध्यांशश् च चतुर्युगः एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः

संध्या-अंशांसह एक चतुर्युग वीस सहस्र (दिव्य-वर्ष) इतका होतो; आणि अशा चतुर्युगांची संख्या एकाहत्तराहून काही अधिक सांगितली आहे।

Verse 33

कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता

कृत, त्रेता इत्यादी युगांनी युक्त जो मनूचा अंतरकाळ, तोच मन्वंतर म्हणतात; आणि मन्वंतराची एकूण मोजणीही वर्षगणनेनुसार सांगितली आहे।

Verse 34

त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु

हे द्विजोत्तमांनो, मानवी वर्षगणनेने हे तीस कोटी वर्ष होते; आणि त्यात आणखी सडसष्ट नियुत (लक्ष) वर्षे अधिक जोडावीत।

Verse 35

विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गे ऽस्मिन्कीर्तिता द्विजाः

हे द्विजांनो, अधिक अंश न धरता हा काळ वीस सहस्र आहे; हीच मन्वंतराची संख्या या लिंगपुराणात कीर्तित आहे।

Verse 36

चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः

अशा रीतीने चतुर्युगाची वर्षसंख्या सांगितली. हे द्विजोत्तमांनो, जाणावे—एका कल्पात अशा चतुर्युगांचे एक सहस्र असतात।

Verse 37

निशान्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः

रात्रीच्या शेवटी लोकांची सृष्टी होते, आणि रात्रीच प्राणी नष्ट होतात। त्या धामात विमानवासी देवगणांची संख्या अठ्ठावीस कोटी आहे।

Verse 38

मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा

मन्वंतरांत, मधल्या अंतरकालांसह, संख्या जशी सांगितली आहे तशीच मानली जाते। ती तीनशे कोटी आणि तसेच ब्याण्णव कोटी आहे।

Verse 39

कल्पे ऽतीते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः

हे विप्रहो! एक कल्प संपल्यावर, संक्षेपाने सर्वत्र सत्तर हजार पुन्हा, आणि तसेच आठ हजार—अशी एकूण गणना सांगितली आहे।

Verse 40

कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं जनास्ततः

कल्पांताचा प्रलय जवळ आला की, ते कल्पावसानिक अवस्था त्यागून महर्लोकातून निघतात आणि तेथून जनलोकास जातात।

Verse 41

कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः

दोन हजार कोटी, आठशे कोटी, बासष्ट कोटी, तसेच सत्तर नियुत कोटी—असे परिमाण या गणनेत सांगितले आहे।

Verse 42

कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु

कल्पाचे दिव्य परिमाण अर्धकल्प इतके मानले आहे; अशा रीतीने कल्पाची कल्पना करावी. अशा एक हजार कल्पांनी अज—अजन्मा परमेश्वराचे एक वर्ष होते.

Verse 43

वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु

आठ हजार वर्षांनी ब्रह्माचा ब्राह्म युग होतो. आणि ‘सवन’ म्हणजे एक हजार युग—सर्व देवांच्या उद्भवाशी संबंधित.

Verse 44

सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो

एक हजार सवन त्रिविध आणि पुन्हा त्रिगुणात्मक असे सांगितले आहेत. हे कालस्वरूप प्रभो, त्याचप्रमाणे ब्रह्माचा काळही वर्णिला आहे.

Verse 45

भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च

तो भवोद्भव, तपःस्वरूप; तो भव्य, रम्भ आणि पुन्हा क्रतु आहे. तो ऋतु, वह्नि, हव्यवाह; तो सावित्र आहे, आणि तोच शुद्ध—पाशातीत.

Verse 46

उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः

उशिक, कुशिक आणि गान्धार हे मुनिश्रेष्ठ होते; तसेच ऋषभ, षड्ज, मज्जालीय आणि मध्यम हेही श्रेष्ठ ऋषिवर मानले गेले.

Verse 47

वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर् ज्ञान एव च

वैराज, निषाद, मुख्य मेघवाहन, पाचवा चित्रक आणि आकूती—हे सर्व प्रभू पतीच्या सृष्टिविस्तारात ‘ज्ञान’ म्हणून ओळखले जाणारे वंशप्रवाह आहेत।

Verse 48

मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्वरूपकः

तोच मन आहे; तो सुदर्शन आहे; तो विशाल-विस्तार आहे। तो श्वेत-लोहित प्रभू आहे; तो रक्तवर्ण आहे; तो पीतवस्त्रधारी आहे; तो असित (अगाध) आहे—तो सर्वरूपधारी पती-शिव आहे।

Verse 49

एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः

अशा रीतीने अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्म्याचे कल्प मोजले गेले आहेत; हे मुनिश्रेष्ठांनो, ते कल्प कोटी-कोटी आणि सहस्र-सहस्र आहेत।

Verse 50

गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः

जोपर्यंत उरलेले दिवस-रात्रि पुन्हा पुन्हा जात राहतात, चक्राच्या परम अंताला सर्वत्रचे विकार पुन्हा विकारत्वातच विलीन होतात।

Verse 51

विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते

विकाराची संहृती केवळ शिवाच्या आज्ञेनेच होते; आणि विकार संहृत झाल्यावर प्रधान स्थित राहते व आत्मा आपल्या स्वरूपात प्रतिष्ठित राहते।

Verse 52

साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता

प्रधान व पुरुष हे दोघेही समधर्म्याने समत्वात स्थित असता सृष्टी प्रवृत्त होत नाही. परंतु गुणांमध्ये वैषम्य व क्षोभ उत्पन्न झाला की, हे विप्रहो, त्यालाच सृष्टीचा उदय असे स्मृत आहे.

Verse 53

साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः

गुणांचे साम्य झाले की त्यांचा लय होतो; आणि त्या साम्य व लय—दोन्हींचे कारण महेश्वरच आहेत. देवदेवाच्या केवळ लील्याने अशा प्रकारच्या सर्गांची रचना होते.

Verse 54

असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः

येथे संक्षेपाने सांगितलेल्या, प्रभूने अधिष्ठित केलेल्या अव्यक्त प्रधानापासून ‘कल्प’ नावाचे असंख्य चक्र उत्पन्न होतात; आणि त्यानुसार असंख्य पितामह (ब्रह्मा) प्रकट होतात.

Verse 55

हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु

हरि नावाची रूपे जरी असंख्य असली, तरी महेश्वर एकच परम प्रभू (पति) आहेत. प्रधानादीपासून प्रवृत्त झालेले तत्त्व हे प्रकृतिजन्य असून ते त्यांच्या लील्याने प्रकट होते.

Verse 56

गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः

गुणांची वृत्ती त्या देवाच्या संदर्भात त्रिविध आहे असे सांगितले आहे; परंतु तो प्रभू अप्राकृत आहे. त्या आत्मस्वरूपाला ना आदि, ना मध्य, ना अंत आहे.

Verse 57

पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्

पितामह ब्रह्म्याच्या दिवसापलीकडे त्याची रात्रि असते, ती दोन परार्धांइतकी मानली आहे. त्याच्या दिवशी जे सर्व जगत् सृष्टीरूपाने प्रकट होते, तेच त्या रात्री पुन्हा लयास जाऊन नष्ट होते।

Verse 58

भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे

त्या वेळी भूर्, भुवः, स्वः आणि महः हे लोक नष्ट होतात, आणि त्यांच्या वरही काही उरत नाही. त्या रात्री सर्व काही एकच महासागर झाल्यावर स्थावर-जंगम सर्व प्राणी लयास जातात; तेव्हा ब्रह्माही अव्यक्त अवस्थेत अंतर्लीन होतात।

Verse 59

सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्

जो आदिजलावर शयन करीत होता, म्हणून तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरणात आहे. त्या महा-रात्रीच्या शेवटी तो जागा झाला आणि चराचर सर्व जगत् शून्य—अप्रकट—असे पाहिले।

Verse 60

स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः

तेव्हा ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ ब्रह्म्याने सृष्टी करण्याचा संकल्प केला. सर्व बाजूंनी जलाने व्यापलेल्या त्या सनातन पृथ्वीला उचलून त्याने प्रकट सर्जनकार्य आरंभिले।

Verse 61

पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः

वराह-रूप धारण करून प्रभूने सर्व काही पूर्ववत् स्थापन केले. तसेच नद्या, नाले आणि समुद्र यांनाही त्याने पूर्वीप्रमाणेच व्यवस्थित केले।

Verse 62

कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना

त्याने प्रयत्नपूर्वक पृथ्वी निम्न‑उन्नतीरहित समतल केली. मग त्या धरतीवर आद्य अग्नीने दग्ध झालेले सर्व पर्वत एकत्र गोळा केले.

Verse 63

भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्

भगवानांनी पूर्ववत् भूरादि चारही लोकांची रचना केली. आणि सृष्टी पुढे प्रवाहित व्हावी म्हणून स्रष्ट्याने पुन्हा सर्जनाकडे मन वळविले.