Adhyaya 21

Verse 1

सूत उवाच ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततः स गरुडध्वजः अतीतैश् च भविष्यैश् च वर्तमानैस्तथैव च

सूत म्हणाले—मग गरुडध्वज भगवान विष्णूंनी ब्रह्माला अग्रस्थानी ठेवून, भूत-भविष्य-वर्तमान यांविषयी तसाच निवेदन केले—काळाच्या सूत्राला जोडत।

Verse 2

नामभिश्छान्दसैश्चैव इदं स्तोत्रमुदीरयत् विष्णुरुवाच नमस्तुभ्यं भगवते सुव्रतानन्ततेजसे

वैदिक छंद व पवित्र नामांनी युक्त असे हे स्तोत्र त्यांनी उच्चारले. विष्णू म्हणाले—हे भगवन्, परम पती! तुला नमस्कार; तुझे व्रत परम शुद्ध, तुझे तेज अनंत आहे.

Verse 3

नमः क्षेत्राधिपतये बीजिने शूलिने नमः सुमेढ्रायार्च्यमेढ्राय दण्डिने रूक्षरेतसे

पवित्र क्षेत्राचा अधिपती यास नमः, बीजधारी यास नमः, त्रिशूलधारी यास नमः। शुद्ध वीर्यशक्तियुक्त यास नमः, पूज्य पराक्रमयुक्त यास नमः, दंडधारी यास नमः, तपस्वी-अक्षीण सामर्थ्यवान यास नमः।

Verse 4

नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय पूर्वाय प्रथमाय च नमो मान्याय पूज्याय सद्योजाताय वै नमः

ज्येष्ठ तरीही श्रेष्ठ यास नमः, आद्य व प्रथम यास नमः। मान्य व पूज्य प्रभूस नमः; सद्योजात—क्षणात प्रकटणाऱ्या शिव-पतीस वंदन।

Verse 5

गह्वराय घटेशाय व्योमचीरांबराय च नमस्ते ह्यस्मदादीनां भूतानां प्रभवे नमः

हृदयगुहेतील गह्वरस्वरूपास नमः, देहधारी जीवांचा ईश्वरास नमः, आणि ज्यांचे वस्त्र विशाल व्योम आहे त्यांस नमः। आम्हांपासून आरंभून सर्व भूतांचा प्रभव—उत्पत्तिकर्ता पतीस नमस्कार।

Verse 6

वेदानां प्रभवे चैव स्मृतीनां प्रभवे नमः प्रभवे कर्मदानानां द्रव्याणां प्रभवे नमः

वेदांचा प्रभव यास नमः, स्मृतींचा प्रभव यास नमः। कर्मकांड व दानधर्माचा प्रभव यास नमः, आणि सर्व द्रव्ये व अर्पणसामग्री यांचा प्रभव यास नमः।

Verse 7

नमो योगस्य प्रभवे सांख्यस्य प्रभवे नमः नमो ध्रुवनिबद्धानाम् ऋषीणां प्रभवे नमः

योगाच्या प्रभवाला नमस्कार, सांख्याच्या प्रभवाला नमस्कार। ध्रुवतत्त्वात अढळ स्थित ऋषींच्या आदिकारणाला पुनःपुन्हा नमस्कार॥

Verse 8

ऋक्षाणां प्रभवे तुभ्यं ग्रहाणां प्रभवे नमः वैद्युताशनिमेघानां गर्जितप्रभवे नमः

नक्षत्रांच्या प्रभवाला तुला नमस्कार, ग्रहांच्या प्रभवाला नमस्कार। विद्युत्, वज्र व मेघांचे आणि त्यांच्या गर्जनेच्या कारणाला नमस्कार॥

Verse 9

महोदधीनां प्रभवे द्वीपानां प्रभवे नमः अद्रीणां प्रभवे चैव वर्षाणां प्रभवे नमः

महासागरांच्या प्रभवाला नमस्कार, द्वीपांच्या प्रभवाला नमस्कार। पर्वतांच्या प्रभवाला तसेच पृथ्वीवरील वर्ष-प्रदेशांच्या प्रभवाला नमस्कार॥

Verse 10

नमो नदीनां प्रभवे नदानां प्रभवे नमः महौषधीनां प्रभवे वृक्षाणां प्रभवे नमः

नद्यांच्या प्रभवाला नमस्कार, प्रवाहांच्या प्रभवाला नमस्कार। महौषधींच्या प्रभवाला नमस्कार, वृक्षांच्या प्रभवाला नमस्कार॥

Verse 11

धर्मवृक्षाय धर्माय स्थितीनां प्रभवे नमः प्रभवे च परार्धस्य परस्य प्रभवे नमः

धर्मवृक्षरूप, स्वयं धर्म आणि सर्व स्थिती-व्यवस्थांच्या प्रभवाला नमस्कार। परार्ध-लोकाच्या प्रभवाला नमस्कार, आणि परम पर त्या सर्वोच्च प्रभवाला नमस्कार॥

Verse 12

नमो रसानां प्रभवे रत्नानां प्रभवे नमः क्षणानां प्रभवे चैव लवानां प्रभवे नमः

सर्व रसांचा प्रभव असलेल्या प्रभूस नमस्कार; सर्व रत्नांचा उगम असलेल्या प्रभवाला नमस्कार। क्षणांचा प्रभव आणि तसेच लव-लव सूक्ष्म काळाचा प्रभव यांना नमस्कार।

Verse 13

अहोरात्रार्धमासानां मासानां प्रभवे नमः ऋतूनां प्रभवे तुभ्यं संख्यायाः प्रभवे नमः

अहोरात्र, पक्ष आणि मास यांचा प्रभव असलेल्या तुला नमस्कार। ऋतूंचा उगम तूच; संख्या व परिमाण यांचाही प्रभव तुला नमस्कार।

Verse 14

प्रभवे चापरार्धस्य परार्धप्रभवे नमः नमः पुराणप्रभवे सर्गाणां प्रभवे नमः

अपरार्धाचा प्रभव आणि परार्धाचाही प्रभव यांना नमस्कार। पुराण-प्रकाशाचा उगम यांना नमस्कार; सर्व सर्गांचा (सृष्टींचा) प्रभव यांना नमस्कार।

Verse 15

मन्वन्तराणां प्रभवे योगस्य प्रभवे नमः चतुर्विधस्य सर्गस्य प्रभवे ऽनन्तचक्षुषे

मन्वंतरांचा प्रभव तुला नमस्कार; योगाचा प्रभव तुला नमस्कार। चतुर्विध सर्गाचा प्रभव, अनंतचक्षु शिवास नमस्कार।

Verse 16

कल्पोदयनिबन्धानां वातानां प्रभवे नमः नमो विश्वस्य प्रभवे ब्रह्माधिपतये नमः

कल्पांचा उदय व नियम-बंधन यांचा प्रभव, तसेच प्राणवायूंचा उगम यांना नमस्कार। समस्त विश्वाचा प्रभव यांना नमस्कार; ब्रह्म्यावरही अधिपती असलेल्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 17

विद्यानां प्रभवे चैव विद्याधिपतये नमः नमो व्रताधिपतये व्रतानां प्रभवे नमः

समस्त विद्यांचा उगम आणि विद्याधिपती यांना नमस्कार। व्रतांचे अधिपती यांना नमस्कार, आणि व्रत-धर्माच्या आदिस्रोतास पुनः नमस्कार।

Verse 18

मन्त्राणां प्रभवे तुभ्यं मन्त्राधिपतये नमः पितॄणां पतये चैव पशूनां पतये नमः

आपल्याला नमस्कार—आपच सर्व मंत्रांचा उगम; मंत्राधिपतीस नमस्कार। पितरांचे पती यांना नमस्कार, आणि सर्व पशु/बंधनग्रस्त जीवांचे पती (पशुपती) यांना नमस्कार।

Verse 19

वाग्वृषाय नमस्तुभ्यं पुराणवृषभाय च नमः पशूनां पतये गोवृषेन्द्रध्वजाय च

हे वाणी-स्वरूप वृषभा, तुला नमस्कार; हे पुराण वृषभा, तुला नमस्कार। पशु (बंधनग्रस्त जीव) यांचे पती यांना नमस्कार, आणि ज्यांच्या ध्वजावर गो-वृषभेन्द्र आहे त्या शिवास नमस्कार।

Verse 20

प्रजापतीनां पतये सिद्धीनां पतये नमः दैत्यदानवसंघानां रक्षसां पतये नमः

प्रजापतींच्या पतीस नमस्कार, सिद्धींच्या पतीस नमस्कार। दैत्य-दानव संघांच्या पतीस नमस्कार, आणि राक्षसांच्या पतीस नमस्कार।

Verse 21

गन्धर्वाणां च पतये यक्षाणां पतये नमः गरुडोरगसर्पाणां पक्षिणां पतये नमः

गंधर्वांच्या पतीस नमस्कार, यक्षांच्या पतीस नमस्कार। गरुड, उरग व सर्प यांच्या पतीस नमस्कार, तसेच सर्व पक्ष्यांच्या पतीस नमस्कार।

Verse 22

सर्वगुह्यपिशाचानां गुह्याधिपतये नमः गोकर्णाय च गोप्त्रे च शङ्कुकर्णाय वै नमः

सर्व गुप्त जीव व पिशाचांच्या गुप्त-गणांचा अधिपती यांस नमस्कार। गोकर्ण—रक्षक—यांस व शङ्कुकर्ण यांसही नमः।

Verse 23

वराहायाप्रमेयाय ऋक्षाय विरजाय च नमः सुराणां पतये गणानां पतये नमः

वराहस्वरूप, अप्रमेय, ऋक्षरूप व विरज (निर्मळ) प्रभूस नमः। देवांचे पती यांस नमः, आणि गणांचे पती यांस नमः।

Verse 24

अंभसां पतये चैव ओजसां पतये नमः नमो ऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपाय क्षितिपाय च

जलतत्त्वाचा स्वामी व ओज (प्राणबल) यांचा स्वामी यांस नमः। लक्ष्मीपतीस नमोऽस्तु—श्री देणारा व पृथ्वीचा रक्षक-स्वामी।

Verse 25

बलाबलसमूहाय अक्षोभ्यक्षोभणाय च दीप्तशृङ्गैकशृङ्गाय वृषभाय ककुद्मिने

बल-अबल यांचा समग्र समूहस्वरूप, स्वतः अक्षोभ्य असूनही सर्वांना क्षोभविणारा प्रभू यांस नमः। दीप्त शिंगांचा, परम एकत्वात एकशृंग, ककुद्मान वृषभस्वामी यांस नमः।

Verse 26

नमः स्थैर्याय वपुषे तेजसानुव्रताय च अतीताय भविष्याय वर्तमानाय वै नमः

स्थैर्यस्वरूप देहधारी, तेजाचा अनुव्रती (तेजोमय) प्रभू यांस नमः। अतीत, भविष्य व वर्तमान—या त्रिरूप धारण करणाऱ्यास नमः।

Verse 27

सुवर्चसे च वीर्याय शूराय ह्यजिताय च वरदाय वरेण्याय पुरुषाय महात्मने

अतितेजस्वी, अक्षय पराक्रमी, शूर, अजित; वरदाता, वरेण्य, परम पुरुष व महात्मा—पशूला पाशातून मुक्त करणाऱ्या पति शिवास नमस्कार।

Verse 28

नमो भूताय भव्याय महते प्रभवाय च जनाय च नमस्तुभ्यं तपसे वरदाय च

भूत-भविष्यस्वरूप, महान आदिस्रोत; सर्व जीवांचा जनक! तसेच तपाचे फळ वररूपाने देणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 29

अणवे महते चैव नमः सर्वगताय च नमो बन्धाय मोक्षाय स्वर्गाय नरकाय च

अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि महत्तम विराट; सर्वव्यापीला नमस्कार। बंधन व मोक्ष, स्वर्ग व नरक—या रूपांनीही तुला नमस्कार।

Verse 30

नमो भवाय देवाय इज्याय याजकाय च प्रत्युदीर्णाय दीप्ताय तत्त्वायातिगुणाय च

भव देवास नमस्कार—जो स्वतः पूज्य, याजक आणि यज्ञकर्म आहे; जो परम ऐश्वर्याने उदित, दीप्तिमान, स्वयं तत्त्व व गुणातीत आहे।

Verse 31

नमः पाशाय शस्त्राय नमस्त्वाभरणाय च हुताय उपहूताय प्रहुतप्राशिताय च

पाश व शस्त्ररूप तुला नमस्कार; तसेच दिव्य आभूषणरूप तुला नमस्कार। हुत, उपहुत व प्रहुत—सम्यक अर्पित हवि स्वीकारून आस्वाद करणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 32

नमो ऽस्त्विष्टाय पूर्ताय अग्निष्टोमद्विजाय च सदस्याय नमश्चैव दक्षिणावभृथाय च

इष्ट व पूर्त—यज्ञकर्म व पुण्यकर्म—स्वरूप प्रभूस नमस्कार। अग्निष्टोम यज्ञ व त्याचा द्विज ऋत्विज्-रूप, सभासद-रूप, तसेच दक्षिणा व अवभृथ-स्नान-रूप प्रभूसही नमस्कार।

Verse 33

अहिंसायाप्रलोभाय पशुमन्त्रौषधाय च नमः पुष्टिप्रदानाय सुशीलाय सुशीलिने

अहिंसा व अलोभ-स्वरूप शिवास नमस्कार; देहधारी पशु (जीव) यांसाठी मंत्र व औषधी-रूप प्रभूस नमस्कार। पुष्टी व समृद्धी देणाऱ्या, सुशील आणि इतरांत सुशीलता स्थापणाऱ्या महेश्वरास नमस्कार।

Verse 34

अतीताय भविष्याय वर्तमानाय ते नमः सुवर्चसे च वीर्याय शूराय ह्यजिताय च

आपणांस नमस्कार—जे अतीत, भविष्य व वर्तमान आहात. परम तेजस्वी, पराक्रम-स्वरूप, शूर आणि अजित—बंधनातीत पति (शिव)—आपणांस नमस्कार.

Verse 35

वरदाय वरेण्याय पुरुषाय महात्मने नमो भूताय भव्याय महते चाभयाय च

वर देणाऱ्या, वरेण्य, परम पुरुष, महात्म्यास नमस्कार। भूत (अतीत), भव्य (भविष्य), महत् (महान तत्त्व) आणि अभय-प्रदाता प्रभूस नमस्कार।

Verse 36

जरासिद्ध नमस्तुभ्यम् अयसे वरदाय च अधरे महते चैव नमः सस्तुपताय च

हे जरासिद्ध! आपणांस नमस्कार—जरा व काळ यांतही सिद्धी देणाऱ्या. हे अयस (अडिग, दृढ) व वरद, आपणांस नमस्कार. हे आधार-स्वरूप, हे महान, तसेच हे सस्तुपति/पशुपति—सदा स्तुत्य रक्षक—आपणांस नमस्कार.

Verse 37

नमश्चेन्द्रियपत्राणां लेलिहानाय स्रग्विणे विश्वाय विश्वरूपाय विश्वतः शिरसे नमः

इंद्रियरूपी पानांनी युक्त अशा प्रभूस नमस्कार; सर्वांना ग्रासणाऱ्या, माळाधारी देवास नमस्कार। विश्वस्वरूप, सर्वव्यापी विश्व आणि सर्व दिशांचा शिखरभूत विश्वशिरसाला नमस्कार।

Verse 38

सर्वतः पाणिपादाय रुद्रायाप्रतिमाय च नमो हव्याय कव्याय हव्यवाहाय वै नमः

सर्वत्र ज्यांचे हात-पाय आहेत अशा अनुपम रुद्राला नमस्कार। देवांसाठी हव्य व पितरांसाठी कव्य स्वीकारणाऱ्यास नमस्कार; यज्ञाहुती वहन करणाऱ्या अंतर्यामी अग्निरूपास नमस्कार।

Verse 39

नमः सिद्धाय मेध्याय इष्टायेज्यापराय च सुवीराय सुघोराय अक्षोभ्यक्षोभणाय च

सिद्ध, मेध्य व शुद्धिकारक प्रभूस नमस्कार; इष्टस्वरूप व पूजापरायणास नमस्कार। सुवीर, सुघोर—मंगलमय उग्र—यास नमस्कार; अक्षोभ्य व सर्वांना कंपित करणाऱ्या महेश्वरास नमस्कार।

Verse 40

सुप्रजाय सुमेधाय दीप्ताय भास्कराय च नमो बुद्धाय शुद्धाय विस्तृताय मताय च

सुप्रजा देणाऱ्या, सुमेधा—परम बुद्धिमान—शिवास नमस्कार; दीप्त, भास्करासारख्या प्रकाशकास नमस्कार। बुद्ध—जागृत—आणि शुद्ध प्रभूस नमस्कार; सर्वव्यापी, तसेच विस्तृत व सुदृढ मतधारीस नमस्कार।

Verse 41

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय दृश्यादृश्याय सर्वशः वर्षते ज्वलते चैव वायवे शिशिराय च

स्थूल व सूक्ष्म—दोन्ही रूपधारीस नमस्कार; जो सर्वथा दृश्य व अदृश्य आहे त्यास नमस्कार। जो पाऊस होऊन बरसतो, अग्नी होऊन जळतो, वारा होऊन वाहतो, आणि शिशिर-शीतलता होऊन शांत करतो—त्यास नमस्कार।

Verse 42

नमस्ते वक्रकेशाय ऊरुवक्षःशिखाय च नमो नमः सुवर्णाय तपनीयनिभाय च

वक्र जटा धारण करणाऱ्या, उन्नत व तेजस्वी वक्षःस्थळ असणाऱ्या तुला नमस्कार। पुनःपुन्हा नमः—तू सुवर्णमय, तप्त सुवर्णासारखा दीप्तिमान आहेस।

Verse 43

विरूपाक्षाय लिङ्गाय पिङ्गलाय महौजसे वृष्टिघ्नाय नमश्चैव नमः सौम्येक्षणाय च

विरूपाक्षस्वरूप लिंगाला नमस्कार; पिंगलवर्ण, महातेजस्वी प्रभूला नमस्कार। विनाशकारी वृष्टीचा उपद्रव निवारण करणाऱ्यास नमः, आणि सौम्य, कृपादृष्टी असणाऱ्यासही नमस्कार।

Verse 44

नमो धूम्राय श्वेताय कृष्णाय लोहिताय च पिशिताय पिशङ्गाय पीताय च निषङ्गिणे

धूम्रवर्ण, श्वेत, कृष्ण आणि लोहित रूप धारण करणाऱ्यास नमस्कार। पिशितवर्ण, पिशंग व पीत रूप धारण करणाऱ्यास नमः; तसेच बाजूस खड्ग धारण करणाऱ्या निषंगी प्रभूला नमस्कार।

Verse 45

नमस्ते सविशेषाय निर्विशेषाय वै नमः नम ईज्याय पूज्याय उपजीव्याय वै नमः

सगुण (सविशेष) रूप असणाऱ्या तुला नमस्कार, आणि निर्गुण (निर्विशेष) स्वरूपालाही नमः। यज्ञात पूज्य, वंदनीय, आणि सर्व जीवांचा आधार—उपजीव्य प्रभूला नमस्कार।

Verse 46

नमः क्षेम्याय वृद्धाय वत्सलाय नमोनमः नमो भूताय सत्याय सत्यासत्याय वै नमः

क्षेम देणाऱ्या, प्राचीन, आणि वात्सल्यपूर्ण प्रभूला पुनःपुन्हा नमस्कार। सर्व भूतांचा आधार, सत्यस्वरूप, आणि सत्य-असत्याच्या पलीकडील परमेश्वराला नमः।

Verse 47

नमो वै पद्मवर्णाय मृत्युघ्नाय च मृत्यवे नमो गौराय श्यामाय कद्रवे लोहिताय च

कमलवर्ण प्रभूस नमस्कार; मृत्युघ्न—आणि स्वयं मृत्युरूपालाही नमस्कार। गौररूप व श्यामरूपाला नमस्कार; कद्रव (तांबूस-भुरकट) व लोहित (रक्तवर्ण) रूपाला नमस्कार।

Verse 48

महासंध्याभ्रवर्णाय चारुदीप्ताय दीक्षिणे नमः कमलहस्ताय दिग्वासाय कपर्दिने

महासंध्येच्या मेघसम वर्णाचा, शुभ व चारु दीप्तीने युक्त दीक्षित प्रभूला नमस्कार। कमलहस्त, दिग्वास (आकाशवस्त्र) तपस्वी, आणि कपर्दी (जटामुकुटधारी) यांना नमस्कार।

Verse 49

अप्रमाणाय सर्वाय अव्ययायामराय च नमो रूपाय गन्धाय शाश्वतायाक्षताय च

प्रमाण-मापापलीकडील, सर्वस्वरूप, अव्यय व अमर प्रभूला नमस्कार। रूपस्वरूप व गंधस्वरूप, शाश्वत आणि अक्षत (अखंड-अविनाशी) पति यांना नमस्कार।

Verse 50

पुरस्ताद्बृंहते चैव विभ्रान्ताय कृताय च दुर्गमाय महेशाय क्रोधाय कपिलाय च

पूर्वदिशेत विराजमान, सर्वांना विस्तार देणाऱ्या प्रभूला नमस्कार; रहस्यमय विभ्रान्त आणि कृत (कर्मस्वरूप व सिद्धफल) यांना नमस्कार। दुर्गम, महेश, क्रोधशक्ती आणि कपिलवर्ण तपस्वीतेज यांना नमस्कार।

Verse 51

तर्क्यातर्क्यशरीराय बलिने रंहसाय च सिकत्याय प्रवाह्याय स्थिताय प्रसृताय च

तर्क्य-अतर्क्य देहधारी, बलवान व वेगवान प्रभूला नमस्कार। सिकतास्वरूप, प्रवाहस्वरूप, स्थित (स्थिर) आणि प्रसृत (सर्वव्यापी) पति शिवाला नमस्कार।

Verse 52

सुमेधसे कुलालाय नमस्ते शशिखण्डिने चित्राय चित्रवेषाय चित्रवर्णाय मेधसे

अतिमेधावी, जगत्‌रचयिता कुलालस्वरूप, शशिखंडधारी तुम्हां नमस्कार। अद्भुत, अद्भुतवेषधारी, नानावर्णांनी विभूषित, स्वयं मेधास्वरूप शिव—तुम्हां प्रणाम।

Verse 53

चेकितानाय तुष्टाय नमस्ते निहिताय च नमः क्षान्ताय दान्ताय वज्रसंहननाय च

सतत जागरूक व सदैव तुष्ट तुम्हां नमस्कार; अंतर्मुख होऊन स्थित, आत्मसंयमी तुम्हां नमस्कार। क्षमाशील व दान्त तुम्हां नमस्कार; वज्रासारख्या दृढ देहधारी महादेवाला नमस्कार।

Verse 54

रक्षोघ्नाय विषघ्नाय शितिकण्ठोर्ध्वमन्यवे

राक्षससंहारक, विषनाशक—नीलकंठ, अधर्मविरोधी ऊर्ध्वमन्यु असलेल्या प्रभूला नमस्कार।

Verse 55

लेलिहाय कृतान्ताय तिग्मायुधधराय च

प्रलयकाळी सर्वांना ग्रासणाऱ्या, कृतान्त (काल/मृत्यू) स्वरूप, आणि तीक्ष्ण दीप्त आयुध धारण करणाऱ्या प्रभूला नमस्कार।

Verse 56

प्रमोदाय संमोदाय यतिवेद्याय ते नमः अनामयाय सर्वाय महाकालाय वै नमः

आनंदस्वरूप, सामूहिक आनंद देणाऱ्या तुम्हां नमस्कार; यतींना ज्ञेय अशा प्रभूला नमस्कार। निरामय, सर्वव्यापी, महाकाल शिवाला निश्चयच नमस्कार।

Verse 57

प्रणवप्रणवेशाय भगनेत्रान्तकाय च मृगव्याधाय दक्षाय दक्षयज्ञान्तकाय च

प्रणवस्वरूप व प्रणवेश्वर शिवास नमस्कार। भगाचे नेत्र नष्ट करणाऱ्यास नमः। दिव्य मृगाचा व्याधरूप धारण करणाऱ्यास नमः। दक्षाचा अंतर्यामी अधिष्ठाता यास नमः। दक्षयज्ञाचा अंत करणाऱ्यास नमः॥

Verse 58

सर्वभूतात्मभूताय सर्वेशातिशयाय च पुरघ्नाय सुशस्त्राय धन्विने ऽथ परश्वधे

सर्व भूतांच्या आत्मस्वरूप झालेल्या प्रभूस नमः। सर्व ईशांहून श्रेष्ठ महेश्वरास नमः। त्रिपुरघ्नास नमः। उत्तम शस्त्रांनी सुसज्ज यास नमः—धनुर्धर व परशुधरास नमः॥

Verse 59

पूषदन्तविनाशाय भगनेत्रान्तकाय च कामदाय वरिष्ठाय कामाङ्गदहनाय च

पूषाचे दात उद्ध्वस्त करणाऱ्यास नमः। भगाचे नेत्र नष्ट करणाऱ्यास नमः। धर्मानुकूल कामफल देणाऱ्यास नमः। परम श्रेष्ठास नमः। कामदेवाचे देहदहन करणाऱ्यास नमः॥

Verse 60

रङ्गे करालवक्त्राय नागेन्द्रवदनाय च दैत्यानामन्तकेशाय दैत्याक्रन्दकराय च

रणांगणात कराल मुखधारी यास नमः। नागेंद्रासारख्या मुखधारी यास नमः। दैत्यांचा अंत करणाऱ्या मृत्युरूपास नमः। दैत्यांना आक्रोश करायला लावणाऱ्यास नमः॥

Verse 61

हिमघ्नाय च तीक्ष्णाय आर्द्रचर्मधराय च श्मशानरतिनित्याय नमो ऽस्तूल्मुकधारिणे

अज्ञानाचा हिम नष्ट करणाऱ्यास नमः। बंधनाविषयी तीक्ष्ण व अढळ यास नमः। आर्द्र चर्म धारण करणाऱ्यास नमः। श्मशानात नित्य रमण करणाऱ्यास नमः। ज्वलंत उल्मुक धारण करणाऱ्यास नमोऽस्तु॥

Verse 62

नमस्ते प्राणपालाय मुण्डमालाधराय च प्रहीणशोकैर्विविधैर् भूतैः परिवृताय च

प्राणांचे पालन करणाऱ्या, मुंडमाळा धारण करणाऱ्या महादेवाला नमस्कार। शोकत्यागी विविध भूतगणांनी वेढलेल्या स्वामी शिवाला नमस्कार।

Verse 63

नरनारीशरीराय देव्याः प्रियकराय च जटिने मुण्डिने चैव व्यालयज्ञोपवीतिने

नर-नारी स्वरूपधारी, देवीला प्रिय, जटाधारी व मुंडित वैरागी, सर्पयज्ञोपवीत धारण करणाऱ्या शिवाला नमस्कार।

Verse 64

नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय उपनृत्यप्रियाय च मन्यवे गीतशीलाय मुनिभिर् गायते नमः

नृत्यस्वरूप, नृत्यप्रिय प्रभूला नमस्कार। महाबली मन्यु, गीतस्वरूप, ज्यांचे मुनिगण स्तोत्रगान करतात त्या शिवाला नमस्कार।

Verse 65

कटकटाय तिग्माय अप्रियाय प्रियाय च विभीषणाय भीष्माय भगप्रमथनाय च

बंधन चुरडणाऱ्या, तीक्ष्ण प्रभूला नमस्कार। प्रिय-अप्रियाच्या पलीकडे असणाऱ्या, विभीषण व भीष्म, आणि भगाचा प्रमथन करणाऱ्या शिवाला नमस्कार।

Verse 66

सिद्धसंघानुगीताय महाभागाय वै नमः नमो मुक्ताट्टहासाय क्ष्वेडितास्फोटिताय च

सिद्धसंघांनी गान केलेल्या परम महाभाग प्रभूला नमस्कार। मुक्त अट्टहास करणाऱ्या, गर्जना व ताडनाच्या नादाने निनादणाऱ्या शिवाला नमस्कार।

Verse 67

नर्दते कूर्दते चैव नमः प्रमुदितात्मने नमो मृडाय श्वसते धावते ऽधिष्ठिते नमः

जो गर्जतो व नानाविध क्रीडा करतो, त्या परम-आनंदस्वरूपास नमस्कार. कृपाळू मृडास नमः—जो श्वासरूपे व्यापतो, जो शक्तिरूपे धावतो, आणि जो अधिष्ठाता होऊन स्थित आहे—पुन्हा पुन्हा नमः.

Verse 68

ध्यायते जृम्भते चैव रुदते द्रवते नमः वल्गते क्रीडते चैव लम्बोदरशरीरिणे

लंबोदर देहधारी प्रभूस नमस्कार—जो ध्यान करतो, जो जांभई देतो, जो रडतो, जो करुणेने द्रवतो; जो उड्या मारतो आणि जो क्रीडा करतो. बंधनातीत पतीची ही लीला सर्व अवस्थांत संचारते.

Verse 69

नमो ऽकृत्याय कृत्याय मुण्डाय कीकटाय च नम उन्मत्तदेहाय किङ्किणीकाय वै नमः

निराकार आणि साकार—दोन्हींना नमस्कार; मुंडधारी वैराग्यास, आणि कीकट—तिरस्कृतांमध्येही संचार करणाऱ्या प्रभूस नमः. उन्मत्त देहधारी, दिव्य स्वातंत्र्याने उन्मादित भासणाऱ्यास नमः; किणकिणींच्या झंकाराने भूषित असणाऱ्यासही नमः.

Verse 70

नमो विकृतवेषाय क्रूरायामर्षणाय च अप्रमेयाय गोप्त्रे च दीप्तायानिर्गुणाय च

विकृत वेषधारी, अद्भुत बहुरूपी प्रभूस नमस्कार; क्रूर—अधर्म न सहणाऱ्यास नमः. अप्रमेय रक्षक-गोप्त्यास नमः; दीप्त आणि गुणातीत (निर्गुण) महेश्वरास नमस्कार.

Verse 71

वामप्रियाय वामाय चूडामणिधराय च नमस्तोकाय तनवे गुणैरप्रमिताय च

वामाप्रिया—जो वामा (शक्ती/पार्वती) ला प्रिय मानतो, आणि जो स्वतः वाम—मंगलमय व सुंदर आहे, त्यास नमस्कार. चूडामणीधारकास नमः; सूक्ष्म तनुधारीस नमः; आणि गुणांनीही अप्रमेय प्रभूस नमस्कार.

Verse 72

नमो गुण्याय गुह्याय अगम्यगमनाय च लोकधात्री त्वियं भूमिः पादौ सज्जनसेवितौ

सर्व मंगलगुणांचे अधिष्ठान, गूढ प्रभू आणि अगम्याला गम्य करणारा मार्ग—तुला नमस्कार। लोकधारिणी ही पृथ्वी, हे प्रभो, तुझे पादपीठ आहे; तुझे चरण सदैव सज्जन भक्तिभावाने सेवितात।

Verse 73

सर्वेषां सिद्धियोगानाम् अधिष्ठानं तवोदरम् मध्ये ऽन्तरिक्षं विस्तीर्णं तारागणविभूषितम्

हे पति! सर्व सिद्धियोगांचे अधिष्ठान तुझे उदर आहे. त्याच्या मध्ये विस्तीर्ण अंतरिक्ष पसरलेले असून तारागणांनी विभूषित आहे—यातून विश्व तुझ्यातच स्थित आहे हे प्रकट होते।

Verse 74

स्वातेः पथ इवाभाति श्रीमान् हारस्तवोरसि दिशो दशभुजास्तुभ्यं केयूराङ्गदभूषिताः

तुझ्या उरस्थळी श्रीमान हार स्वातीच्या पथासारखा उजळून दिसतो. आणि तुझ्यासाठी दहा दिशा जणू दहा भुजा, केयूर व अंगदांनी भूषित आहेत।

Verse 75

विस्तीर्णपरिणाहश् च नीलाञ्जनचयोपमः कण्ठस्ते शोभते श्रीमान् हेमसूत्रविभूषितः

तुझा कंठ विस्तीर्ण व सुबद्ध आहे, निळ्या अंजनाच्या राशीसारखा. तो श्रीमान होऊन सुवर्णसूत्राने (सुवर्णहाराने) विभूषित होऊन शोभतो।

Verse 76

दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षम् अनौपम्यं मुखं तथा पद्ममालाकृतोष्णीषं शिरो द्यौः शोभते ऽधिकम्

तुझे मुख दंष्ट्रांनी कराल, दुर्धर्ष व अनुपम आहे. आणि पद्ममालेने घडविलेल्या उष्णीषाने विभूषित तुझे शिर असे शोभते की जणू द्युलोकही अधिक उजळून निघतो।

Verse 77

दीप्तिः सूर्ये वपुश्चन्द्रे स्थैर्यं शैले ऽनिले बलम् औष्ण्यमग्नौ तथा शैत्यम् अप्सु शब्दो ऽम्बरे तथा

सूर्यात दीप्ती, चंद्रात रूप‑सौंदर्य, पर्वतात स्थैर्य, वायूत बल; अग्नीत उष्णता, जलात शीतलता आणि आकाशात शब्द—या सर्व तत्त्वशक्तींमधूनच परम पति शिव प्रकट होतो।

Verse 78

अक्षरान्तरनिष्पन्दाद् गुणानेतान्विदुर्बुधाः जपो जप्यो महादेवो महायोगोमहेश्वरः

अक्षरांमधील सूक्ष्म, अखंड स्पंदनातून ज्ञानीजन हे गुण ओळखतात—महादेवच जप आहे आणि तोच जप्य आहे; तोच महेश्वर आणि तोच महायोगस्वरूप आहे।

Verse 79

पुरेशयो गुहावासी खेचरो रजनीचरः तपोनिधिर्गुहगुरुर् नन्दनो नन्दवर्धनः

तो देह‑नगरातील अंतर्यामी अधीश आहे, हृदय‑गुहेत वास करणारा। तो चैतन्याच्या आकाशात विचरतो आणि रजनीतही—सामान्यांना अगोचर। तो तपाचा निधी, अंतर्गुहेचा गुरु, आनंददाता व आनंदवर्धक आहे।

Verse 80

हयशीर्षा पयोधाता विधाता भूतभावनः बोद्धव्यो बोधिता नेता दुर्धर्षो दुष्प्रकम्पनः

तो हयशीर्ष (अश्वशीर्ष) आहे; जलांचा धारक; विधाता; सर्व भूतांचा भावक‑पालक। तो परम सत्य म्हणून बोध्य आहे; तोच बोधिता, तोच नेता‑मार्गदर्शक। तो दुर्धर्ष, अजेय; आणि दुष्प्रकंपन—ज्याला कोणीही कंपित करू शकत नाही।

Verse 81

बृहद्रथो भीमकर्मा बृहत्कीर्तिर् धनञ्जयः घण्टाप्रियो ध्वजी छत्त्री पिनाकी ध्वजिनीपतिः

तो बृहद्रथ—महान रथी; भीमकर्मा—ज्याची कर्मे भव्य‑भयप्रद; बृहत्कीर्ति—ज्याची कीर्ती विशाल; धनंजय—विजयदाता। तो पवित्र घंटानादप्रिय; ध्वजधारी; राजछत्रस्वरूप; पिनाकधारी; आणि ध्वजिनीपति—समस्त सेनांचा स्वामी, पति शिव आहे।

Verse 82

कवची पट्टिशी खड्गी धनुर्हस्तः परश्वधी अघस्मरो ऽनघः शूरो देवराजो ऽरिमर्दनः

तो कवचधारी आहे, पट्टिश व खड्ग धारण करणारा; हातात धनुष्य आणि आयुध म्हणून परशु असलेला। तो पापाचा संहारक असूनही निष्कलंक; वीर प्रभू, देवांचा राजा आणि शत्रूंचा मर्दनकर्ता आहे।

Verse 83

त्वां प्रसाद्य पुरास्माभिर् द्विषन्तो निहता युधि अग्निः सदार्णवांभस्त्वं पिबन्नपि न तृप्यसे

पूर्वी आम्ही तुला प्रसन्न केले असता आमचे द्वेषी शत्रू युद्धात निहत झाले. हे अग्ने! तू समुद्राचे पाणीही पित असूनही तृप्त होत नाहीस; परमतत्त्व पती (शिव) यांच्या आज्ञेने चालणारी भक्षणाची अतृप्त शक्ती तू आहेस।

Verse 84

क्रोधाकारः प्रसन्नात्मा कामदः कामगः प्रियः ब्रह्मचारि चागाधश् च ब्रह्मण्यः शिष्टपूजितः

ज्याचे रूप क्रोधस्वरूपही होऊ शकते, तरी ज्याची अंतःआत्मा सदैव प्रसन्न आहे; जो धर्म्य कामना देतो आणि कामशक्तीस्वरूप सर्वत्र संचारतो—तो प्रिय आहे। तो ब्रह्मचारी, अगाध-अपरिमेय, ब्रह्म व ब्राह्मणांचा हितैषी, आणि शिष्टजनांनी पूजित आहे।

Verse 85

देवानाम् अक्षयः कोशस् त्वया यज्ञः प्रकल्पितः हव्यं तवेदं वहति वेदोक्तं हव्यवाहनः प्रीते त्वयि महादेव वयं प्रीता भवामहे

आपण देवांचा अक्षय कोश आहात; आपल्या द्वारे यज्ञाची योग्य स्थापना होते। वेदोक्त हे हव्य हव्यवाहन अग्नी आपल्यापर्यंत पोहोचवतो। हे महादेव! आपण प्रसन्न झालात की आम्हीही प्रसन्न व कृतार्थ होतो।

Verse 86

भवानीशो ऽनादिमांस्त्वं च सर्वलोकानां त्वं ब्रह्मकर्तादिसर्गः सांख्याः प्रकृतेः परमं त्वां विदित्वा क्षीणध्यानास्त्वाममृत्युं विशन्ति

आपण भवानीचे ईश, अनादी, आणि सर्व लोकांचे अधिपती आहात। आपल्यापासूनच ब्रह्मा व आदिसृष्टीचा प्रवाह उद्भवतो। सांख्याचे ज्ञाते आपल्याला प्रकृतीपलीकडील परम तत्त्व जाणून, ध्यान आपल्यात पूर्ण करून, आपल्यातच—अमृत्युस्वरूपात—प्रवेश करतात, मृत्यूपलीकडे।

Verse 87

योगाश् च त्वां ध्यायिनो नित्यसिद्धं ज्ञात्वा योगान् संत्यजन्ते पुनस्तान् ये चाप्यन्ये त्वां प्रसन्ना विशुद्धाः स्वकर्मभिस्ते दिव्यभोगा भवन्ति

जे योगी नित्यसिद्ध महेश्वर म्हणून तुझे ध्यान करतात, ते तुला जाणून योगसाधनांनाही ओलांडतात, आणि इच्छेनुसार पुन्हा त्या स्वीकारतात. तसेच इतर भक्तही तुझ्या कृपेने शुद्ध व प्रसन्न होऊन, आपल्या धर्मकर्मांनी दिव्य भोग व दिव्य सिद्धीचे भोक्ते होतात.

Verse 88

अप्रसंख्येयतत्त्वस्य यथा विद्मः स्वशक्तितः कीर्तितं तव माहात्म्यम् अपारस्य महात्मनः

हे महात्मन् प्रभो! तुझे तत्त्व अगणित आहे आणि तुझे स्वरूप अपार आहे. आमच्या अल्प शक्तीने जितके जाणता येते, तितकेच आम्ही तुझ्या माहात्म्याचे कीर्तन केले आहे.

Verse 89

शिवो नो भव सर्वत्र यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते सूत उवाच य इदं कीर्तयेद्भक्त्या ब्रह्मनारायणस्तवम्

आपण सर्वत्र आमच्यासाठी शिव—कल्याणकारी व्हा. आपण जे आहात ते तसेच आहात; आपल्याला नमस्कार. सूत म्हणाले—जो भक्तिभावाने ब्रह्मा-नारायणांचा हा स्तव कीर्तन करतो, त्याचे पाश (बंधन) शिथिल होतात, तो पशुभावातून मुक्त होऊन पति-स्वरूप शिवाची कृपा प्राप्त करतो आणि लिंगतत्त्वात स्थिर होतो.

Verse 90

श्रावयेद्वा द्विजान् विद्वान् शृणुयाद्वा समाहितः अश्वमेधायुतं कृत्वा यत्फलं तदवाप्नुयात्

विद्वान पुरुषाने द्विजांना हे श्रवण करावे किंवा स्वतः एकाग्रचित्ताने ऐकावे; दहा हजार अश्वमेध यज्ञ केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ तो प्राप्त करतो.

Verse 91

पापाचारो ऽपि यो मर्त्यः शृणुयाच्छिवसन्निधौ जपेद्वापि विनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति

पापाचारी असला तरी जो मनुष्य शिवसन्निधीत हे ऐकतो किंवा जप करतो, तो बंधनमुक्त होऊन ब्रह्मलोकाला जातो.

Verse 92

श्राद्धे वा दैविके कार्ये यज्ञे वावभृथान्तिके कीर्तयेद्वा सतां मध्ये स याति ब्रह्मणो ऽन्तिकम्

श्राद्धात, दैविक कर्मात, यज्ञात, अवभृथ-स्नानाच्या निकटी, किंवा सत्पुरुषांच्या मध्येही जो प्रभूचे कीर्तन करतो, तो परब्रह्म (पति) याच्या सान्निध्यास पोहोचतो।