Adhyaya 89

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऽणिमाद्यष्टसिद्धित्रिगुणसंसारप्राग्नौ होमादिवर्णनं नामाष्टाशीतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम् यदनुष्ठाय शुद्धात्मा परेत्य गतिमाप्नुयात्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘अणिमा आदि अष्टसिद्धी व त्रिगुण-संसाराच्या प्राग्नीमध्ये होमादि वर्णन’ नावाचा एकोणनव्वदावा अध्याय. सूत म्हणाले—आता मी शौचाचाराची लक्षणे सांगतो; ज्याचे अनुष्ठान केल्याने आत्मा शुद्ध होऊन देहान्तानंतर सत्य गतीला पोहोचतो.

Verse 2

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सर्वभूतहिताय वै संक्षेपात्सर्ववेदार्थं संचयं ब्रह्मवादिनाम्

पूर्वी ब्रह्मदेवांनी सर्वभूतांच्या हितासाठी संक्षेपाने सर्व वेदार्थाचा सार—ब्रह्मवाद्यांनी संचित केलेला—कथन केला.

Verse 3

उदयार्थं तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् यस्तत्राथाप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्नावसीदति

शौचाच्या उदयासाठी मुनिंना उत्तम पद प्राप्त होते. जो त्या साधनेत अप्रमत्त राहतो, तो मुनि अधःपतनात पडत नाही.

Verse 4

मानावमानौ द्वावेतौ तावेवाहुर् विषामृते अवमानो ऽमृतं तत्र सन्मानो विषमुच्यते

मान व अपमान—हे दोन्ही विष व अमृतासारखे सांगितले आहेत। येथे अपमान अमृत, आणि मान हा विष मानला आहे।

Verse 5

गुरोरपि हिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत्

गुरूच्या हितासाठी युक्त होऊन तो एक वर्ष (नियमित सेवेत) वास करावा। सदैव सावध राहून नियम व यम यांत नित्य स्थित राहावा।

Verse 6

प्राप्यानुज्ञां ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम् अविरोधेन धर्मस्य चरेत पृथिवीमिमाम्

अनुज्ञा मिळाल्यावर तो अनुत्तम ज्ञानयोगाचा अभ्यास करावा. आणि धर्माशी विरोध न करता या पृथ्वीवर विचरावे—धर्ममर्यादा राखून.

Verse 7

चक्षुःपूतं चरेन्मार्गं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् सत्यपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं समाचरेत्

डोळ्यांनी पाहून शुद्ध केलेल्या मार्गानेच चालावे. वस्त्राने गाळून शुद्ध केलेले पाणीच प्यावे. सत्याने शुद्ध वाणी बोलावी. आणि मनाने शुद्ध कर्म आचरावे.

Verse 8

मत्स्यगृह्यस्य यत्पापं षण्मासाभ्यन्तरे भवेत् एकाहं तत्समं ज्ञेयम् अपूतं यज्जलं भवेत्

घरात मासे ठेवण्याने सहा महिन्यांत जे पाप होते, तेच पाप अपवित्र (न गाळलेले) पाणी असल्यास एका दिवसात होते—असे जाणावे.

Verse 9

अपूतोदकपाने तु जपेच्च शतपञ्चकम् अघोरलक्षणं मन्त्रं ततः शुद्धिमवाप्नुयात्

जर कुणी अशुद्ध पाणी प्यायले असेल, तर त्याने अघोर-लक्षण मंत्राचा एकशे पंचवीस वेळा जप करावा; त्यानंतर तो शुद्धी प्राप्त करतो.

Verse 10

अथवा पूजयेच्छंभुं घृतस्नानादिविस्तरैः त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य शुध्यते नात्र संशयः

किंवा घृतस्नान इत्यादी विस्तृत उपचारांनी शंभूची पूजा करावी; तीनदा प्रदक्षिणा केल्याने तो शुद्ध होतो—यात संशय नाही.

Verse 11

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित्क्वचित् एवं ह्यहिंसको योगी भवेदिति विचारितम्

योग जाणणारा पुरुष आतिथ्यभोजन, श्राद्ध व यज्ञसमारंभ यांत कधीही जाऊ नये; कारण असे विचारिले आहे की यामुळे योगी अहिंसेत स्थिर होतो.

Verse 12

रुलेस् फ़ोर् भैक्ष्यचरण वह्नौ विधूमे ऽत्यङ्गारे सर्वस्मिन्भुक्तवज्जने चरेत्तु मतिमान् भैक्ष्यं न तु तेष्वेव नित्यशः

भैक्ष्यचर्येचे नियम जाणून, बुद्धिमान साधक धूररहित अग्नीच्या क्षीण निखाऱ्यासारखा, सर्वांमध्ये तृप्त-भुक्तासारखा वावरावा; आसक्ती न ठेवता भिक्षा घ्यावी आणि त्याच घरांत रोजच्याच रोज रेंगाळू नये.

Verse 13

अथैनम् अवमन्यन्ते परे परिभवन्ति च तथा युक्तं चरेद्भैक्ष्यं सतां धर्ममदूषयन्

मग इतर लोक त्याला तुच्छ मानतील व अपमानही करतील; तरीही त्याने योग्य रीतीने भिक्षा-चर्या करावी, सज्जनांचा धर्म कधीही कलुषित करू नये.

Verse 14

भैक्ष्यं चरेद्वनस्थेषु यायावरगृहेषु च श्रेष्ठा तु प्रथमा हीयं वृत्तिरस्योपजायते

वनस्थांच्या निवासांत व यायावर तपस्व्यांच्या घरी जाऊन भिक्षेने उपजीविका करावी. हीच त्याची पहिली वृत्ती सर्वश्रेष्ठ सांगितली आहे—संयम व अपरिग्रहातून उत्पन्न—जी पशूच्या पाशबंधनाला शिथिल करून त्याला पति, भगवान् शिवाकडे वळविते.

Verse 15

अत ऊर्ध्वं गृहस्थेषु शीलीनेषु चरेद्द्विजाः श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

यानंतर द्विजांनी सदाचारी गृहस्थांकडे जावे—जे श्रद्धावान, दान्त, वेदश्रोत्रिय आणि महात्मा असतील. अशा सत्संग व आधाराने धर्म वाढतो आणि पति, भगवान् शिवभक्ती दृढ होते.

Verse 16

अत ऊर्ध्वं पुनश्चापि अदुष्टापतितेषु च भैक्ष्यचर्या हि वर्णेषु जघन्या वृत्तिरुच्यते

यानंतर पुन्हा असे सांगितले आहे की—अदुष्ट व अपतित लोकांमध्येही वर्णांकरिता भिक्षाचर्या ही कनिष्ठ वृत्ती मानली जाते. म्हणून धर्म्य उपजीविका धरावी, जेणेकरून पाशदोष वाढू नये आणि पति शिवभक्ती निर्विघ्न राहावी.

Verse 17

भैक्ष्यं यवागूस्तक्रं वा पयो यावकमेव च फलमूलादि पक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः

भिक्षेने मिळालेले अन्न, यवागू, ताक, दूध व यावक (जवाची तयारी); तसेच शिजवलेली फळे-मुळे, आणि कण, पिण्याक (खळी), सत्तू—हे आहार अनुमत आहेत.

Verse 18

इत्येव ते मया प्रोक्ता योगिनां सिद्धिवर्द्धनाः आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठं भैक्ष्यमिति स्मृतम्

अशा रीतीने मी योगींची सिद्धी वाढविणारे आहार सांगितले. त्या अनुमत आहारांमध्ये भिक्षेचे अन्न हेच श्रेष्ठ असे स्मरणात आहे.

Verse 19

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्नुते न्यायतो यश्चरेद्भैक्ष्यं पूर्वोक्तात्स विशिष्यते

जो कुशाच्या अग्रभागावरून मासोमास केवळ जलाचा एक थेंब घेतो आणि न्याय्य रीतीने मिळालेल्या भिक्षेवर उपजीविका करतो—तो पूर्वोक्त साधकापेक्षा अधिक श्रेष्ठ ठरतो।

Verse 20

जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादिषु एवं दाययते तस्मात् तद्भैक्ष्यमिति संस्मृतम्

जो जरा, मरण, पुनर्जन्मरूपी गर्भप्रवेश आणि नरकादि यातनांना भयभीत आहे—त्याला अशा प्रकारे दान द्यावे; म्हणून हे ‘तत्-भैक्ष्य’ असे स्मरणात आहे।

Verse 21

दधिभक्षाः पयोभक्षा ये चान्ये जीवक्षीणकाः सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

दहीभक्षी, दूधभक्षी आणि इतर देहक्षय करणारे तपस्वी—हे सर्व भिक्षाभोजीच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही पात्र नाहीत।

Verse 22

भस्मशायी भवेन्नित्यं भिक्षाचारी जितेन्द्रियः य इच्छेत् परमं स्थानं व्रतं पाशुपतं चरेत्

तो नित्य भस्मावर शयन करील, भिक्षाचारी राहील आणि इंद्रिये जिंकेल. जो परम स्थान (शिवपद) इच्छितो, त्याने पाशुपत व्रत आचरावे।

Verse 23

बेहविओउर् ओफ़् अ योगिन् योगिनां चैव सर्वेषां श्रेष्ठं चान्द्रायणं भवेत् एकं द्वे त्रीणि चत्वारि शक्तितो वा समाचरेत्

योग्यासाठी—आणि सर्व योग्यांमध्ये—चांद्रायण व्रत श्रेष्ठ मानले आहे. शक्तीनुसार ते एकदा, दोनदा, तिनदा किंवा चारदा आचरावे।

Verse 24

अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च अलोभस्त्याग एव च व्रतानि पञ्च भिक्षूणाम् अहिंसा परमा त्विह

पति-भक्त भिक्षूसाठी पाच व्रते सांगितली आहेत—अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अलोभ आणि त्याग; आणि येथे अहिंसा हे परम व्रत मानले आहे, जे पशु (जीव) याचे पाशबंधन शिथिल करते।

Verse 25

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः

अक्रोध, गुरु-शुश्रूषा, शौच, आहारातील लाघव आणि नित्य स्वाध्याय—हे नियम म्हणून कीर्तिले आहेत; यांद्वारे पशु (बद्ध जीव) पति (शिव)च्या अनुग्रहास पात्र होतो।

Verse 26

बीजयोनिगुणा वस्तुबन्धः कर्मभिर् एव च यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते

बीज, योनी आणि गुण यांमुळे देहबंध निर्माण होतो, आणि तो केवळ कर्मांनीच घडतो—जसे अरण्यातील रानहत्ती मनुष्यांच्या अधीन केला जातो।

Verse 27

देवैस्तुल्याः सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञाज्जाप्यं ज्ञानमाहुश् च जाप्यात् ज्ञानाद् ध्यानं संगरागादपेतं तस्मिन्प्राप्ते शाश्वतस्योपलम्भः

सर्व यज्ञकर्म देवतुल्य फलदायी म्हणतात; पण यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ जप, जपापेक्षा श्रेष्ठ मुक्तिदायक ज्ञान, आणि ज्ञानापेक्षाही श्रेष्ठ संग-रागरहित ध्यान. ते ध्यान प्राप्त झाले की शाश्वत (पति-शिव) याचा साक्षात्कार होतो।

Verse 28

दमः शमः सत्यमकल्मषत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेषु चार्जवम् अतीन्द्रियं ज्ञानमिदं तथा शिवं प्राहुस् तथा ज्ञानविशुद्धबुद्धयः

दम, शम, सत्य, निष्कल्मषता, मौन आणि सर्व भूतांप्रती आर्जव—हेच अतीन्द्रिय ज्ञान आहे; आणि हेच शिव आहे, असे ज्ञानाने शुद्ध झालेल्या बुद्धीचे जन म्हणतात।

Verse 29

समाहितो ब्रह्मपरो ऽप्रमादी शुचिस् तथैकान्तरतिर् जितेन्द्रियः /* समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा महर्षयश्चैवम् अनिन्दितामलाः

जो मनाने समाहित, ब्रह्मपर, सदैव सावध, शुचिर्भूत, एकांत-ध्यानात रत व जितेंद्रिय आहे—तो महात्मा हा योग प्राप्त करतो. तसेच निर्दोष, निर्मळ महर्षीही पति (शिव) मध्ये एकाग्र होऊन पशूचे पाश शिथिल करतात.

Verse 30

प्राप्यते ऽभिमतान् देशान् अङ्कुशेन निवारितः एतन्मार्गेण शुद्धेन दग्धबीजो ह्यकल्मषः

अनुशासनरूपी अंकुशाने आवरलेला साधक अभिमत देश-लोकांना प्राप्त होतो. या शुद्ध मार्गाने कर्मबीज दग्ध होते आणि आत्मा निष्कलुष, मलरहित होते.

Verse 31

सदाचाररताः शान्ताः स्वधर्मपरिपालकाः सर्वांल्लोकान् विनिर्जित्य ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते

जे सदाचारात रत, शांत आणि स्वधर्माचे पालन करणारे आहेत—ते पुण्य व संयमाने सर्व लोक जिंकून ब्रह्मलोकास जातात.

Verse 32

सलुततिओन् ओफ़् सुपेरिओर्स् पितामहेनोपदिष्टो धर्मः साक्षात्सनातनः सर्वलोकोपकारार्थं शृणुध्वं प्रवदामि वः

पितामह (ब्रह्मा) यांनी उपदेशिलेला हा धर्म साक्षात् सनातन धर्म आहे. सर्व लोकांच्या हितासाठी ऐका—मी तो तुम्हाला सांगतो.

Verse 33

गुरूपदेशयुक्तानां वृद्धानां क्रमवर्त्तिनाम् अभ्युत्थानादिकं सर्वं प्रणामं चैव कारयेत्

गुरूच्या उपदेशाने युक्त, वृद्ध आणि शिस्तीच्या क्रमात वागणाऱ्यांप्रती उभे राहून स्वागत इत्यादी सर्व मान करावा आणि पूर्ण प्रणामही करावा.

Verse 34

अष्टाङ्गप्रणिपातेन त्रिधा न्यस्तेन सुव्रताः त्रिःप्रदक्षिणयोगेन वन्द्यो वै ब्रह्मणो गुरुः

हे सुव्रतधारी शिस्तबद्ध साधकांनो, ब्रह्म्याचे गुरु—तोच आचार्य—यास अष्टांग प्रणिपाताने, त्रिविध न्यासरूप शरणागतीने, आणि भक्तीने त्रिवार प्रदक्षिणा घालून निश्चयाने वंदन करावे।

Verse 35

ज्येष्ठान्ये ऽपि च ते सर्वे वन्दनीया विजानता आज्ञाभङ्गं न कुर्वीत यदीच्छेत् सिद्धिम् उत्तमाम्

वयाने वा पदाने ज्येष्ठ असलेले—ते सर्व—समजूतदार साधकाने वंदनीय आहेत। जो शिवमार्गात उत्तम सिद्धी इच्छितो, त्याने त्यांच्या आज्ञेचा कधीही भंग करू नये।

Verse 36

धातुशून्यबिलक्षेत्रक्षुद्रमन्त्रोपजीवनम् विषग्रहविडम्बादीन् वर्जयेत् सर्वयत्नतः

धातुरहित खाणी/बिळांतील उपजीविका, निकृष्ट शेतांची लागवड, क्षुद्र मंत्रव्यवहारावर जगणे, तसेच विष देणे, परधन हडपणे व इतर फसवणूक—हे सर्व सर्वयत्नाने टाळावे।

Verse 37

कैतवं वित्तशाठ्यं च पैशुन्यं वर्जयेत्सदा अतिहासम् अवष्टम्भं लीलास्वेच्छाप्रवर्तनम्

कपट, धनातील बेईमानी आणि चुगली—हे नेहमी टाळावे. तसेच उथळ उपहास, दुराग्रह, आणि केवळ खेळकर मनमानीने चाललेले उच्छृंखल वर्तनही सोडावे।

Verse 38

वर्जयेत्सर्वयत्नेन गुरूणामपि संनिधौ तद्वाक्यप्रतिकूलं च अयुक्तं वै गुरोर्वचः

गुरूंच्या सान्निध्यातसुद्धा सर्वयत्नाने त्यांच्या वचनांच्या प्रतिकूल बोलणे टाळावे; गुरूच्या आज्ञेला विरोध करणे निश्चयच अयुक्त आहे।

Verse 39

न वदेत्सर्वयत्नेन अनिष्टं न स्मरेत्सदा यतीनामासनं वस्त्रं दण्डाद्यं पादुके तथा

सर्व प्रयत्नाने अशुभ बोलू नये आणि तेच सतत स्मरूही नये. तसेच यतींचे आसन, वस्त्र, दंडादी चिन्हे व पादुका यांचा लोभ, दुरुपयोग किंवा निंदा करू नये. असा संयम पशु (बद्ध जीव) याला नव्या पाशांपासून वाचवून पति—शिवाकडे नेणारा मार्ग दृढ करतो।

Verse 40

माल्यं च शयनस्थानं पात्रं छायां च यत्नतः यज्ञोपकरणाङ्गं च न स्पृशेद् वै पदेन च

माळा, शयनस्थान, पात्र आणि दुसऱ्याची छाया—यांना देखील सावधपणे पायाने स्पर्श करू नये. तसेच यज्ञाशी संबंधित कोणतेही अंग किंवा उपकरण पादस्पर्शाने अपवित्र करू नये. असा नियम शिवपूजेस आवश्यक शुचिता राखतो।

Verse 41

देवद्रोहं गुरुद्रोहं न कुर्यात्सर्वयत्नतः कृत्वा प्रमादतो विप्राः प्रणवस्यायुतं जपेत्

देवद्रोह व गुरुद्रोह सर्व प्रयत्नाने करू नये. जर प्रमादाने असा अपराध घडला, हे विप्रहो, तर प्रायश्चित्त म्हणून प्रणव (ॐ) दहा हजार वेळा जपावा।

Verse 42

देवद्रोहगुरुद्रोहात् कोटिमात्रेण शुध्यति महापातकशुद्ध्यर्थं तथैव च यथाविधि

देवद्रोह व गुरुद्रोह या अपराधातून ‘कोटी’ प्रमाण (अतिशय मोठ्या संख्येने) प्रायश्चित्त केल्याने शुद्धी होते. तसेच महापातकांच्या शुद्धीसाठीही विधिपूर्वकच आचरण करावे।

Verse 43

पातकी च तदर्धेन शुध्यते वृत्तवान्यदि उपपातकिनः सर्वे तदर्धेनैव सुव्रताः

पापी जर सदाचारात स्थिर झाला, तर ठरवलेल्या प्रायश्चित्ताच्या अर्ध्यानेही तो शुद्ध होतो. आणि हे सुव्रतांनो, सर्व उपपातकी (लघु अपराधी) देखील त्याच अर्ध्यानेच शुद्ध होतात।

Verse 44

संध्यालोपे कृते विप्रः त्रिरावृत्त्यैव शुध्यति आह्निकच्छेदने जाते शतमेकमुदाहृतम्

विप्राने संध्या-विधीचा लोप केला तर तीन आवृत्तींनीच तो शुद्ध होतो. पण नित्य आह्निक कर्म छेदले गेले तर शंभर जपाचे प्रायश्चित्त सांगितले आहे.

Verse 45

लङ्घने समयानां तु अभक्ष्यस्य च भक्षणे अवाच्यवाचने चैव सहस्राच्छुद्धिरुच्यते

नियत नियमांचे लंघन, अभक्ष्याचे भक्षण आणि अवाच्य वचन उच्चारण—या सर्वांमध्ये सहस्र आवृत्तीच्या प्रायश्चित्ताने शुद्धी होते असे सांगितले आहे.

Verse 46

काकोलूककपोतानां पक्षिणामपि घातने शतमष्टोत्तरं जप्त्वा मुच्यते नात्र संशयः

कावळा, घुबड, कबूतर इत्यादी पक्ष्यांचा वध झाला तरी, नियत शिवमंत्राचा एकशे आठ वेळा जप केल्याने मुक्ती मिळते—यात संशय नाही.

Verse 47

यः पुनस्तत्त्ववेत्ता च ब्रह्मविद् ब्राह्मणोत्तमः स्मरणाच्छुद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

जो तत्त्ववेत्ता व ब्रह्मविद् असा श्रेष्ठ ब्राह्मण आहे, तो केवळ स्मरणानेच शुद्धी प्राप्त करतो; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 48

नैवमात्मविदामस्ति प्रायश्चित्तानि चोदना विश्वस्यैव हि ते शुद्धा ब्रह्मविद्याविदो जनाः

आत्मविदांसाठी अशी प्रायश्चित्ताची आज्ञा नसते; कारण ब्रह्मविद्या जाणणारे जन विश्वासाठीच शुद्ध मानले गेले आहेत.

Verse 49

योगध्यानैकनिष्ठाश् च निर्लेपाः काञ्चनं यथा शुद्धानां शोधनं नास्ति विशुद्धा ब्रह्मविद्यया

जे योग व ध्यानात एकनिष्ठ आहेत ते सुवर्णासारखे निर्लेप राहतात. जे आधीच शुद्ध आहेत त्यांना अधिक शोधन नाही; ब्रह्मविद्या—जी पति शिवाचे ज्ञान देऊन पशूच्या पाशाचा छेद करते—त्यांना परम विशुद्ध करते.

Verse 50

च्लेअनिन्ग् ओफ़् wअतेर् उद्धृतानुष्णफेनाभिः पूताभिर् वस्त्रचक्षुषा अद्भिः समाचरेत्सर्वं वर्जयेत्कलुषोदकम्

थोडेसे कोमट करून वरचा फेस काढून, वस्त्राने गाळून शुद्ध केलेल्या पाण्यानेच सर्व विधी करावेत; मळकट/कलुषित पाणी टाळावे.

Verse 51

गन्धवर्णरसैर्दुष्टम् अशुचिस्थानसंस्थितम् पङ्काश्मदूषितं चैव सामुद्रं पल्वलोदकम्

ज्या पाण्याचा वास, रंग व चव बिघडलेली आहे, जे अशुचि ठिकाणी साचलेले आहे, चिखल व दगडांनी दूषित आहे—समुद्राचे असो वा साचलेल्या डबक्याचे—ते पूजेसाठी अशुद्ध आहे.

Verse 52

सशैवालं तथान्यैर्वा दोषैर्दुष्टं विवर्जयेत् च्लेअनिन्ग् ओफ़् च्लोथेस् वस्त्रशौचान्वितः कुर्यात् सर्वकार्याणि वै द्विजाः

शैवाल इत्यादी किंवा अन्य दोषांनी जे दूषित आहे ते टाकून द्यावे. हे द्विजा, वस्त्रशौचयुक्त होऊनच सर्व कार्ये—विशेषतः शिवसंबंधी—करावीत.

Verse 53

नमस्कारादिकं सर्वं गुरुशुश्रूषणादिकम् वस्त्रशौचविहीनात्मा ह्य् अशुचिर्नात्र संशयः

नमस्कार इत्यादी सर्व कर्मे आणि गुरुशुश्रूषा इत्यादी सेवा—ज्याच्या आचरणात वस्त्रशौच नाही तो निःसंशय अशुचि आहे. पति शिवाची कृपा इच्छिणाऱ्या पशूसाठी बाह्य व अंतःशुद्धी शिवपूजा व पाशुपत आचरणास पात्रता देते.

Verse 54

देवकार्योपयुक्तानां प्रत्यहं शौचमिष्यते इतरेषां हि वस्त्राणां शौचं कार्यं मलागमे

देवकार्याकरिता उपयोगी वस्त्रांचे प्रतिदिन शौच (शुद्धीकरण) करणे विधेय आहे. इतर वस्त्रांचे शौच मात्र मलिनता/अशुद्धी लागल्यावर करावे.

Verse 55

वर्जयेत्सर्वयत्नेन वासो ऽन्यैर् विधृतं द्विजाः कौशेयाविकयो रूक्षैः क्षौमाणां गौरसर्षपैः

हे द्विजांनो, इतरांनी परिधान केलेले वस्त्र सर्व प्रयत्नाने टाळावे. तसेच रेशीम किंवा लोकर यांचे रूक्ष वस्त्र, आणि क्षौम/अळशीचे कठीण केलेले किंवा फिकट मोहरीच्या लेपाने मलिन झालेले वस्त्रही वर्ज्य करावे; शिवपूजेच्या पवित्रतेस ते बाधक ठरते.

Verse 56

श्रीफलैरंशुपट्टानां कुतपानामरिष्टकैः चर्मणां विदलानां च वेत्राणां वस्त्रवन्मतम्

श्रीफलापासून बनलेले अंशु-पट्ट, कुतप (लोकर आवरण) व अरिष्टक; तसेच चामडे, फाटलेल्या चामड्याच्या पट्ट्या आणि वेताच्या वस्तू—या सर्वांना वस्त्रासमान मानले आहे (म्हणून वस्त्रदानासारखे ग्राह्य).

Verse 57

वल्कलानां तु सर्वेषां छत्रचामरयोरपि चैलवच्छौचमाख्यातं ब्रह्मविद्भिर् मुनीश्वरैः

सर्व वल्कल-वस्त्रांसाठी, तसेच छत्र व चामर यांसाठीही, वस्त्राप्रमाणेच शौच (शुद्धी) सांगितले आहे—असे ब्रह्मवेत्ता मुनिश्रेष्ठांनी कथन केले आहे.

Verse 58

च्लेअनिन्ग् ओफ़् ओब्जेच्त्स् भस्मना शुध्यते कांस्यं क्षारेणायसम् उच्यते ताम्रमम्लेन वै विप्रास् त्रपुसीसकयोरपि

हे विप्रांनो, कांस्य भस्माने शुद्ध होते; लोखंड क्षाराने शुद्ध होते असे सांगितले आहे; तांबे आम्लाने—आणि हीच पद्धत रांगा (त्रपु) व शिसे यांनाही लागू आहे.

Verse 59

हैमम् अद्भिः शुभं पात्रं रौप्यपात्रं द्विजोत्तमाः मण्यश्मशङ्खमुक्तानां शौचं तैजसवत्स्मृतम्

हे द्विजोत्तमा, सुवर्णपात्राचे शोधन शुभ जलाने होते; तसेच रौप्यपात्र, मणी, शिला, शंख व मोत्यांचे शौच अग्नितत्त्वासारखे (धातुस्वभावाप्रमाणे) सांगितले आहे।

Verse 60

अग्नेर् अपां च संयोगाद् अत्यन्तोपहतस्य च रसानामिह सर्वेषां शुद्धिरुत्प्लवनं स्मृतम्

अग्नी व जल यांच्या संयोगाने—अत्यंत दूषित झाले तरी—येथे सर्व रसद्रव्यांची शुद्धी ‘उत्प्लवन’ अशी स्मृत आहे।

Verse 61

तृणकाष्ठादिवस्तूनां शुभेनाभ्युक्षणं स्मृतम् उष्णेन वारिणा शुद्धिस् तथा स्रुक्स्रुवयोरपि

तृण, काष्ठ इत्यादी वस्तूंची शुद्धी शुभ जलाने अभ्युक्षण (शिंपडणे) करून होते असे स्मृत आहे; तसेच स्रुक्-स्रुव (हवनपळी) यांची शुद्धी उष्ण जलाने होते।

Verse 62

तथैव यज्ञपात्राणां मुशलोलूखलस्य च शृङ्गास्थिदारुदन्तानां तक्षणेनैव शोधनम्

तसेच यज्ञपात्रे आणि मुसळ-उखळ यांचेही शोधन होते; आणि शिंग, हाड, लाकूड व दंत (हस्तिदंत) यांपासून बनलेल्या वस्तूंचे शोधन फक्त खरडून/घासून (तक्षण) केले जाते।

Verse 63

संहतानां महाभागा द्रव्याणां प्रोक्षणं स्मृतम् असंहतानां द्रव्याणां प्रत्येकं शौचमुच्यते

हे महाभागा, एकत्र ठेवलेल्या द्रव्यांचे शोधन प्रोक्षणाने (पवित्र जल शिंपडून) होते असे स्मृत आहे; आणि वेगवेगळ्या ठेवलेल्या द्रव्यांचे शौच प्रत्येकाचे स्वतंत्रपणे सांगितले आहे।

Verse 64

अभुक्तराशिधान्यानाम् एकदेशस्य दूषणे तावन्मात्रं समुद्धृत्य प्रोक्षयेद्वै कुशांभसा

अभुक्त धान्यराशीतील एखादा भाग दूषित झाला तर तेवढाच भाग काढून टाकावा आणि उरलेले कुशा-संस्कारित जलाने शिंपडून शुद्ध करावे, जेणेकरून ते शिवपूजेस योग्य राहील।

Verse 65

शाकमूलफलादीनां धान्यवच्छुद्धिरिष्यते मार्जनोन्मार्जनैर् वेश्म पुनःपाकेन मृन्मयम्

शाक, मूळ, फळ इत्यादींची शुद्धी धान्यासारखीच मानली आहे। घर झाडणे-स्वच्छ करणे याने शुद्ध होते, आणि मातीची भांडी पुन्हा भाजल्याने शुद्ध होतात।

Verse 66

उल्लेखनेनाञ्जनेन तथा संमार्जनेन च गोनिवासेन वै शुद्धा सेचनेन धरा स्मृता

भूमी खरवडून समतल करणे, लेपन करणे आणि झाडणे याने शुद्ध होते. गायींच्या निवासानेही ती शुद्ध मानली आहे; तसेच पाणी शिंपडल्यानेही भूमी शुद्ध स्मृत आहे।

Verse 67

भूमिस्थम् उदकं शुद्धं वैतृष्ण्यं यत्र गौर्व्रजेत् अव्याप्तं यदमेध्येन गन्धवर्णरसान्वितम्

भूमीवरचे पाणी शुद्ध मानले आहे—विशेषतः ज्यातून गाय तृप्त होईपर्यंत पाणी पिऊ शकेल असे. जे पाणी अमेध्याने व्यापलेले नाही आणि ज्यात सुगंध, वर्ण व रस उत्तम आहेत, ते शिवविधीत अर्घ्यादि अर्पणास योग्य आहे।

Verse 68

वत्सः शुचिः प्रस्रवणे शकुनिः फलपातने स्वदारास्यं गृहस्थानां रतौ भार्याभिकाङ्क्षया

प्रस्रवण (स्राव) बाबतीत वासरू शुचितेचे लक्षण आहे, आणि फळ पडण्यात पक्षी लक्षण मानला आहे. गृहस्थांसाठी रतीकर्मात स्वतःच्या धर्मपत्नीचीच अभिलाषा—पत्नीविषयीच उत्पन्न झालेली आकांक्षा—उचित सांगितली आहे।

Verse 69

हस्ताभ्यां क्षालितं वस्त्रं कारुणा च यथाविधि कुशांबुना सुसंप्रोक्ष्य गृह्णीयाद्धर्मवित्तमः

धर्म जाणणारा आपल्या हातांनी धुतलेले वस्त्र घ्यावे; विधिपूर्वक करुणाभावाने कुशासंस्कारित जलाने नीट प्रोक्षण करून ते कर्मासाठी स्वीकारावे।

Verse 70

पण्यं प्रसारितं चैव वर्णाश्रमविभागशः शुचिराकरजं तेषां श्वा मृगग्रहणे शुचिः

वर्णाश्रम-विभागानुसार व्यापारही प्रवर्तित झाला. त्यांच्यासाठी खाणीतून मिळालेले द्रव्य शुद्ध मानले जाते; आणि शिकारीत मृग पकडल्यास कुत्राही शुद्ध मानला जातो।

Verse 71

छाया च विप्लुषो विप्रा मक्षिकाद्या द्विजोत्तमाः रजो भूर् वायुर् अग्निश् च मेध्यानि स्पर्शने सदा

हे द्विजोत्तमांनो, छाया, उडालेल्या थेंब, माशी इत्यादी, धूळ, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी—स्पर्शाच्या दृष्टीने हे सर्व सदैव मेध्य (शुद्ध) मानले जातात; यांचा स्पर्श अशौच करीत नाही।

Verse 72

सुप्त्वा भुक्त्वा च वै विप्राः क्षुत्त्वा पीत्वा च वै तथा ष्ठीवित्वाध्ययनादौ च शुचिरप्याचमेत्पुनः

हे विप्रांनो, झोपून व जेवून, शिंकून तसेच पिऊन, थुंकूनही—आणि वेदाध्ययन इत्यादीच्या आरंभी—मनुष्य शुद्ध असला तरी पुन्हा आचमन करावे।

Verse 73

पादौ स्पृशन्ति ये चापि पराचमनबिन्दवः ते पार्थिवैः समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्

आचमनानंतर जे थेंब अनायासे पायांना स्पर्श करतात, ते पृथ्वीसमान (तटस्थ) जाणावेत; म्हणून त्यांमुळे प्रमाद करू नये, शौचात सावध राहावे।

Verse 74

कृत्वा च मैथुनं स्पृष्ट्वा पतितं कुक्कुटादिकम् सूकरं चैव काकादि श्वानमुष्ट्रं खरं तथा

मैथुन केल्यानंतर, किंवा पतित (अशुद्ध) व्यक्तीस स्पर्श केल्यास, तसेच कोंबडी इत्यादी, डुक्कर, कावळे इत्यादी, कुत्रा, उंट व गाढव यांच्या संस्पर्शाने अशौच लागते. म्हणून शिवपूजेपूर्वी विधिपूर्वक शुद्धी-आचार करावा।

Verse 75

यूपं चाण्डालकाद्यांश् च स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति रजस्वलां सूतिकां च न स्पृशेदन्त्यजामपि

यूप (यज्ञस्तंभ) किंवा चांडाळ इत्यादींना स्पर्श केल्यास स्नानाने शुद्धी होते. पण रजस्वला, सूतिका आणि अंत्यजा स्त्रीलाही स्पर्श करू नये।

Verse 76

सूतिकाशौचसंयुक्तः शावाशौचसमन्वितः संस्पृशेन्न रजस्तासां स्पृष्ट्वा स्नात्वैव शुध्यति

जो सूतिका-अशौच किंवा शव-अशौचाने युक्त आहे, त्याने रजस्वला स्त्रियांचा संस्पर्श करू नये. स्पर्श झाल्यास स्नान केल्यावरच शुद्धी होते।

Verse 77

उन्देफ़िलब्ले पेओप्ले नैवाशौचं यतीनां च वनस्थब्रह्मचारिणाम् नैष्ठिकानां नृपाणां च मण्डलीनां च सुव्रताः

यती, वनस्थ ब्रह्मचारी, नैष्ठिक व्रती, राजे आणि मांडली (शिस्तबद्ध तपस्वी) — या सुव्रतांसाठी अशौच मानले जात नाही. व्रतनिष्ठा व संयमाने, पति-शिवपरायण होऊन त्यांची शुद्धी स्थिर राहते।

Verse 78

ततः कार्यविरोधाद्धि नृपाणां नान्यथा भवेत् वैखानसानां विप्राणां पतितानामसंभवात्

म्हणून कर्तव्यकर्माला विरोध होऊ नये, म्हणून राजांच्या बाबतीत अन्यथा होऊ शकत नाही. तसेच वैखानस ब्राह्मण-ऋषींमध्ये पतितत्व संभवत नाही असे मानले आहे।

Verse 79

असंचयाद् द्विजानां च स्नानमात्रेण नान्यथा तथा संनिहितानां च यज्ञार्थं दीक्षितस्य च

असंचयजन्य अशौचात द्विजांची शुद्धी केवळ स्नानानेच होते, अन्य उपायाने नाही. तसेच यज्ञार्थ उपस्थित असलेले व यज्ञासाठी दीक्षित यांचीही शुद्धी स्नानानेच मानली आहे.

Verse 80

एकाहाद् यज्ञयाजिनां शुद्धिरुक्ता स्वयंभुवा ततस्त्वधीतशाखानां चतुर्भिः सर्वदेहिनाम्

स्वयंभूने सांगितले आहे की यज्ञ करणाऱ्यांची शुद्धी एकाच दिवशी होते. त्यानंतर सर्व देहधारी—विशेषतः वेदशाखा अध्ययन केलेले—यांची शुद्धी चार दिवसांत होते.

Verse 81

दुरतिओन् ओफ़् देफ़िलेमेन्त् सूतकं प्रेतकं नास्ति त्र्यहाद् ऊर्ध्वम् अमुत्र वै अर्वाग् एकादशाहान्तं बान्धवानां द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, सूतक व प्रेतक अशौच परलोकात तीन दिवसांपलीकडे राहत नाही; परंतु इहलोकी नातलगांसाठी ते अकराव्या दिवसापर्यंत मानले जाते.

Verse 82

स्नानमात्रेण वै शुद्धिर् मरणे समुपस्थिते तत ऋतुत्रयादर्वाग् एकाहः परिगीयते

मरण घडल्यावर शुद्धी खरोखर केवळ स्नानानेच होते. आणि पहिल्या तीन ऋतूंमध्ये (अल्पवयात) असणाऱ्यांसाठी अशौचकाल एक दिवस असा सांगितला आहे.

Verse 83

सप्तवर्षात् ततश्चार्वाक् त्रिरात्रं हि ततः परम् दशाहं ब्राह्मणानां वै प्रथमे ऽहनि वा पितुः

सात वर्षांपर्यंत एक दिवसाचे विधान; त्यानंतर तीन रात्रींचे. पुढे ब्राह्मणांसाठी दहा दिवसांचे अशौच—पित्याच्या निमित्ताने पहिल्या दिवसापासूनही—विधिपूर्वक मानले आहे.

Verse 84

दशाहं सूतिकाशौचं मातुरप्येवमव्ययाः अर्वाक् त्रिवर्षात्स्नानेन बान्धवानां पितुः सदा

प्रसवजन्य सूतिकाशौच दहा दिवस राहते; मातेसही तोच नियम आहे. तीन वर्षांखालील बालकाची शुद्धी स्नानाने होते; आणि पित्याच्या बंधूंनाही हा नियम सदैव लागू आहे.

Verse 85

अष्टाब्दाद् एकरात्रेण शुद्धिः स्याद् बान्धवस्य तु द्वादशाब्दात्ततश्चार्वाक् त्रिरात्रं स्त्रीषु सुव्रताः

आठ वर्षांनंतर बंधूजनासाठी (मृत्युअशौचाची) शुद्धी एका रात्रीत होते. पण बारा वर्षांनंतर, सुव्रता स्त्रियांसाठी तीन रात्री शुद्धीचे विधान सांगितले आहे.

Verse 86

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

पुरुषासाठी सपिंडता सातव्या पिढीत निवृत्त होते. आणि दहा दिवस उलटल्यावर अशौच केवळ तीन रात्रींचे राहते. अशा रीतीने पशु (बद्ध जीव) यासाठी अशौचाचा नियम ठरविला आहे, जेणेकरून शुद्ध होऊन तो शिवोन्मुख आचारात—पती-शिवपूजनाच्या संयमित कर्मांत—प्रवृत्त होईल.

Verse 87

ततः संनिहितो विप्रश् चार्वाक् पूर्वं तदेव वै संवत्सरे व्यतीते तु स्नानमात्रेण शुध्यति

त्यानंतर तेथे उपस्थित असलेला तो ब्राह्मण—चार्वाक—पूर्वीप्रमाणेच, एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर केवळ स्नानाने शुद्ध होतो.

Verse 88

पुरिफ़िचतिओन् अफ़्तेर् तोउछिन्ग् अ देअद् बोद्य् स्पृष्ट्वा प्रेतं त्रिरात्रेण धर्मार्थं स्नानमुच्यते दाहकानां च नेतॄणां स्नानमात्रमबान्धवे

प्रेतदेहाला स्पर्श केल्यास धर्मार्थ तीन रात्री स्नान-शुद्धी सांगितली आहे. आणि दाह करणारे व शव नेणारे—तो जर आपला बंधू नसेल—तर केवळ स्नानमात्राने शुद्ध होतात.

Verse 89

अनुगम्य च वै स्नात्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति आचार्यमरणे चैव त्रिरात्रं श्रोत्रिये मृते

अंत्येष्टीचा अनुगमन करून स्नान करून घृताचे आचमन केल्याने शुद्धी होते. आचार्याच्या मृत्यूत तसेच श्रोत्रियाच्या मृत्यूत तीन रात्री अशौच असते.

Verse 90

पक्षिणी मातुलानां च सोदराणां च वा द्विजाः भूपानां मण्डलीनां च सद्यो नीराष्ट्रवासिनाम्

हे द्विजांनो, मातुल किंवा सख्ख्या भावांच्या बाबतीत पक्षिणीचे अपशकुन दिसल्यास, तसेच राजे व मांडलिकांसाठीही—ज्यांना राज्याधार नाही ते त्वरित नाश व विस्थापनास सामोरे जातात.

Verse 91

केवलं द्वादशाहेन क्षत्त्रियाणां द्विजोत्तमाः नाभिषिक्तस्य चाशौचं संप्रमादेषु वै रणे

हे द्विजोत्तमांनो, क्षत्रियांचे अशौच केवळ बारा दिवसांचे असते. आणि जो अद्याप अभिषिक्त नाही, त्याच्या बाबतीत रणात अपघाताने मृत्यू झाल्यास अशौच होत नाही.

Verse 92

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति इति संक्षेपतः प्रोक्ता द्रव्यशुद्धिरनुत्तमा

वैश्य पंधरा दिवसांत शुद्ध होतो आणि शूद्र एक महिन्यात शुद्ध होतो. अशा रीतीने संक्षेपाने द्रव्यशुद्धीचे अनुत्तम विधान सांगितले आहे.

Verse 93

अशौचं चानुपूर्व्येण यतीनां नैव विद्यते मेन्स्त्रुअतिओन् त्रेताप्रभृति नारीणां मासि मास्यार्तवं द्विजाः

यतींसाठी क्रमाने येणारे अशौच नसते. आणि हे द्विजांनो, त्रेतायुगापासून स्त्रियांना महिनोन्महिने आर्तव (रजःस्राव) होतो.

Verse 94

कृते सकृद् युगवशाज् जायन्ते वै सहैव तु प्रयान्ति च महाभागा भार्याभिः कुरवो यथा

कृतयुगात युगधर्मानुसार महाभाग्यवान जन एकदाच जन्म घेतात; आणि प्राचीन कुरूंप्रमाणे ते आपल्या भार्यांसहच या लोकातून प्रस्थान करतात।

Verse 95

वर्णाश्रमव्यवस्था च त्रेताप्रभृति सुव्रताः भारते दक्षिणे वर्षे व्यवस्था नेतरेष्वथ

हे सुव्रतांनो, त्रेतायुगापासून भारताच्या दक्षिणवर्षात वर्ण-आश्रमांची सुव्यवस्था प्रतिष्ठित आहे; इतर प्रदेशांत तशी व्यवस्था नाही।

Verse 96

महावीते सुवीते च जंबूद्वीपे तथाष्टसु शाकद्वीपादिषु प्रोक्तो धर्मो वै भारते यथा

महावीत व सुवीत येथे, तसेच जंबूद्वीपात आणि शाकद्वीपादी आठ प्रदेशांतही, भारतात जसा धर्म सांगितला आहे तसाच धर्म प्रतिष्ठित आहे असे कथन केले आहे।

Verse 97

रसोल्लासा कृते वृत्तिस् त्रेतायां गृहवृक्षजा सैवार्तवकृताद् दोषाद् रागद्वेषादिभिर् नृणाम्

कृतयुगात उपजीविका रस-उल्लासाने चालत असे; त्रेतायुगात ती गृह व वृक्षांपासून उत्पन्न झाली. त्याच अवस्थेत ऋतुकृत दोषामुळे मनुष्यात राग-द्वेष इत्यादी उद्भवले।

Verse 98

मैथुनात्कामतो विप्रास् तथैव परुषादिभिः यवाद्याः सम्प्रजायन्ते ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

हे विप्रांनो, कामवश मैथुनातून, तसेच परुष इत्यादी अवस्थांपासून, यव इत्यादी धान्ये चौदा प्रकारची—ग्राम्य व आरण्य—उत्पन्न होतात।

Verse 99

ओषध्यश् च रजोदोषाः स्त्रीणां रागादिभिर् नृणाम् अकालकृष्टा विध्वस्ताः पुनरुत्पादितास् तथा

औषधीही नष्ट होतील; स्त्रियांचे रजःदोष वाढतील. पुरुष रागादि विकारांनी प्रेरित होऊन अकाळी शेती करतील; जे नष्ट होईल ते पुन्हा उगवेल, पण विकृत व अस्थिर रूपाने।

Verse 100

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न संभाष्या रजस्वला प्रथमे ऽहनि चाण्डाली यथा वर्ज्या तथाङ्गना

म्हणून सर्व प्रयत्नाने रजस्वला स्त्रीशी पहिल्या दिवशी संभाषण करू नये. त्या दिवशी ती चांडालीसमान वर्ज्य मानली आहे; म्हणून तिला वेगळी ठेवावे।

Verse 101

द्वितीये ऽहनि विप्रा हि यथा वै ब्रह्मघातिनी तृतीये ऽह्नि तदर्धेन चतुर्थे ऽहनि सुव्रताः

हे सुव्रतांनो, दुसऱ्या दिवशी तिची पापावस्था ब्राह्मणहंता समान सांगितली आहे. तिसऱ्या दिवशी ती त्याची अर्धी होते आणि चौथ्या दिवशी त्याहूनही कमी—असा क्रम कथन केला आहे।

Verse 102

स्नात्वार्धमासात् संशुद्धा ततः शुद्धिर्भविष्यति आ षोडशात् ततः स्त्रीणां मूत्रवच्छौचमिष्यते

स्नान केल्यावर अर्धा महिना झाल्यावर ती शुद्ध मानली जाते; त्यानंतर पूर्ण शुद्धी होते. सोळाव्या दिवसापर्यंत स्त्रियांसाठी मूत्रशौचासारखे तात्काळ शौच-विधान आहे।

Verse 103

पञ्चरात्रं तथास्पृश्या रजसा वर्तते यदि सा विंशद्दिवसादूर्ध्वं रजसा पूर्ववत्तथा

रजःस्रावामुळे ती पाच रात्री अस्पृश्य अवस्थेत राहिली, आणि तो रजः वीस दिवसांहून अधिक चालू राहिला, तर तिला पुन्हा पूर्ववतच त्याच नियमांनी मानावे।

Verse 104

स्नानं शौचं तथा गानं रोदनं हसनं तथा यानमभ्यञ्जनं नारी द्यूतं चैवानुलेपनम्

स्नान, शौच, गाणे, रडणे, हसणे, प्रवास, तेलमर्दन, स्त्रीसंग, जुगार व सुगंधी लेपन—नियमकाळात हे सर्व संयमाने वर्ज्य करावे, जेणेकरून शिवपूजेत शुद्धी व एकाग्रता टिकेल।

Verse 105

दिवास्वप्नं विशेषेण तथा वै दन्तधावनम् मैथुनं मानसं वापि वाचिकं देवतार्चनम्

विशेषतः दिवसा झोप, दात घासणे, तसेच मैथुनाचा मानसिक किंवा वाचिक आस्वाद—देवतार्चनाच्या काळी हे वर्ज्य करावे, जेणेकरून शिवाराधनेत शुद्धी व एकाग्रता राहील।

Verse 106

वर्जयेत्सर्वयत्नेन नमस्कारं रजस्वला रजस्वलाङ्गनास्पर्शसंभाषे च रजस्वला

रजस्वला स्त्रीने सर्व प्रयत्नाने नमस्कार वगैरे टाळावा; तसेच रजस्वला स्त्रीने रजस्वला स्त्रीचा स्पर्श व संभाषणही वर्ज्य करावे।

Verse 107

संत्यागं चैव वस्त्राणां वर्जयेत्सर्वयत्नतः स्नात्वान्यपुरुषं नारी न स्पृशेत्तु रजस्वला

वस्त्रांचा अनुचित त्याग सर्व प्रयत्नाने टाळावा. तसेच रजस्वला स्त्रीने स्नान केल्यानंतरही पतीखेरीज अन्य पुरुषाला स्पर्श करू नये।

Verse 108

ईक्षयेद्भास्करं देवं ब्रह्मकूर्चं ततः पिबेत् केवलं पञ्चगव्यं वा क्षीरं वा चात्मशुद्धये

देवभास्कराचे दर्शन घ्यावे; नंतर ब्रह्मकूर्च पावे. किंवा आत्मशुद्धीसाठी केवळ पंचगव्य अथवा दूध सेवन करावे।

Verse 109

चतुर्थ्यां स्त्री न गम्या तु गतो ऽल्पायुः प्रसूयते विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम्

चतुर्थी तिथीस स्त्रीगमन करू नये. असे केल्याने अल्पायुषी संतती उत्पन्न होते—विद्याहीन, व्रतभ्रष्ट, पतित व परस्त्रीगामी; यामुळे पाशबंधन वाढते आणि पशु (जीव) याची पति शिवाकडे जाणारी गती अडते.

Verse 110

दारिद्र्यार्णवमग्नं च तनयं सा प्रसूयते कन्यार्थिनैव गन्तव्या पञ्चम्यां विधिवत्पुनः

ती (या विधीच्या प्रभावाने) दारिद्र्यरूपी समुद्रात बुडालेला पुत्रही प्रसवते. आणि पुन्हा पञ्चमी तिथीस कन्यार्थीने विधिपूर्वक नियत विधीप्रमाणे पुढे जावे.

Verse 111

रक्ताधिक्याद्भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत्पुमान् समे नपुंसकं चैव पञ्चम्यां कन्यका भवेत्

रक्त अधिक असल्यास कन्या होते, आणि शुक्र अधिक असल्यास पुत्र. दोन्ही सम असल्यास नपुंसक प्रकृतीची संतती होते; तसेच पञ्चमीस कन्येचे गठन होते असे म्हटले आहे.

Verse 112

षष्ठ्यां गम्या महाभागा सत्पुत्रजननी भवेत् पुत्रत्वं व्यञ्जयेत्तस्य जातपुत्रो महाद्युतिः

षष्ठीमध्ये ती महाभागा स्त्री गम्य होते व सत्पुत्रजननी होते. तेव्हा गर्भ पुत्रत्वाची लक्षणे प्रकट करतो, आणि जो पुत्र जन्मतो तो महातेजस्वी असतो.

Verse 113

पुमिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः पुंसस्त्राणान्वितं पुत्रं तथाभूतं प्रसूयते

‘पुम्’ हे नरकाचे नाव सांगितले आहे, आणि नरक म्हणजे दुःख असे मानले जाते. म्हणून पुत्र तो—जो पुरुषाला त्या (नरक-दुःख) पासून त्राण देण्याच्या सामर्थ्यासह जन्मतो.

Verse 114

सप्तम्यां चैव कन्यार्थी गच्छेत्सैव प्रसूयते अष्टम्यां सर्वसम्पन्नं तनयं सम्प्रसूयते

कन्येची इच्छा असणाऱ्याने सप्तमीला गमन केल्यास कन्याच होते. अष्टमीला सर्वगुणसंपन्न पुत्र प्राप्त होतो.

Verse 115

नवम्यां दारिकायार्थी दशम्यां पण्डितो भवेत् एकादश्यां तथा नारीं जनयेत्सैव पूर्ववत्

नवमीला कन्येची इच्छा करणाऱ्याने आणि दशमीला विद्वानाची इच्छा करणाऱ्याने गमन करावे. एकादशीला पूर्वीप्रमाणेच स्त्री कन्येला जन्म देते.

Verse 116

द्वादश्यां धर्मतत्त्वज्ञं श्रौतस्मार्तप्रवर्तकम् त्रयोदश्यां जडां नारीं सर्वसंकरकारिणीम्

द्वादशीला धर्मतत्त्व जाणणारा आणि श्रौत-स्मार्त कर्मांचा प्रवर्तक पुत्र होतो. त्रयोदशीला जडबुद्धीची आणि सर्व संकर करणारी कन्या होते.

Verse 117

जनयत्यङ्गना यस्मान् न गच्छेत्सर्वयत्नतः चतुर्दश्यां यदा गच्छेत् सा पुत्रजननी भवेत्

ज्याअर्थी (त्रयोदशीला) स्त्री (अशुभ संतान) प्रसवते, म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्या दिवशी गमन करू नये. जर चतुर्दशीला गमन केले तर ती पुत्रजननी होते.

Verse 118

पञ्चदश्यां च धर्मिष्ठां षोडश्यां ज्ञानपारगम् स्त्रीणां वै मैथुने काले वामपार्श्वे प्रभञ्जनः

पंधराव्या दिवशी (पौर्णिमेला) धर्मिष्ठ आणि सोळाव्या दिवशी ज्ञानपारंगत संतान होते. मैथुनकाळी स्त्रियांच्या डाव्या बाजूला श्वास (प्रभंजन) चालणे शुभ असते.

Verse 119

चरेद्यदि भवेन्नारी पुमांसं दक्षिणे लभेत् स्त्रीणां मैथुनकाले तु पापग्रहविवर्जिते

स्त्रीच्या ऋतुकाळात पुरुषबीज उजव्या बाजूस स्थिर झाले आणि काळ पापग्रहदोषरहित असेल, तर पुत्रप्राप्ती होते.

Verse 120

उक्तकाले शुचिर्भूत्वा शुद्धां गच्छेच्छुचिस्मिताम् इत्येवं संप्रसंगेन यतीनां धर्मसंग्रहे

नियत काळी शुचिर्भूत होऊन, शुद्ध व पवित्र-स्मित (गुरु/पूज्य) यांच्याकडे जावे; अशा क्रमाने यतींच्या धर्माचा संग्रह सांगितला आहे.

Verse 121

सर्वेषामेव भूतानां सदाचारः प्रकीर्तितः यः पठेच्छृणुयाद् वापि सदाचारं शुचिर्नरः

सर्व प्राण्यांसाठी सदाचार सांगितला आहे. जो शुद्धचित्त पुरुष तो वाचतो किंवा ऐकतो, तो पवित्र होतो.

Verse 122

श्रावयेद्वा यथान्यायं ब्राह्मणान् दग्धकिल्बिषान् ब्रह्मलोकमनुप्राप्य ब्रह्मणा सह मोदते

किंवा विधिपूर्वक पापदग्ध ब्राह्मणांकडून पाठ/श्रवण करवून, ब्रह्मलोक प्राप्त करून तो ब्रह्म्यासह आनंदित होतो.