Adhyaya 99
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ऋषी सूतांना देवीची उत्पत्ती व तिचे अढळ पतिव्रत सांगण्याची विनंती करतात—ती सती कशी झाली, दक्षाचा यज्ञ कसा नष्ट झाला आणि शंभूला कशी अर्पण झाली. सूत परंपरा (ब्रह्मा→दंडिन्→व्यास→सूत) सांगून तत्त्व मांडतो—लिंग हेच भगवान, तमापलीकडील ज्योती; वेदीशी संयुक्त झाले की ते अर्धनारीश्वर रूपाने शिव-शक्तीचे एकत्व प्रकट करते. त्या एकत्वातून ब्रह्मा उत्पन्न होतो, रुद्राकडून ज्ञानोपदेश घेतो, आणि सृष्टी शिवाच्या अधिष्ठान-चैतन्याने चालते. पुढे दक्षाचा गर्व व उमापतीचा तिरस्कार, सतीचे योगाग्नीत देहत्याग, तपाने पार्वतीरूप पुनर्जन्म, आणि शिवक्रोधाने दक्षयज्ञाचा अचानक विध्वंस वर्णिला आहे. अध्याय निष्फळ कर्मकांडावर टीका करून देवापराधाचे फल, धर्मस्थापना आणि केवळ यज्ञापेक्षा भक्ति-ज्ञानाचे प्रधान्य सूचित करतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सहस्रनामभिः पूजनाद् विष्णुचक्रलाभो नामाष्टनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः संभवः सूचितो देव्यास् त्वया सूत महामते सविस्तरं वदस्वाद्य सतीत्वे च यथातथम्
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘सहस्रनामपूजनाने विष्णुचक्रलाभ’ नावाचा नव्याण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—हे सूत, महामते! तू देवीच्या प्रादुर्भावाचा संकेत दिलास; आता ते यथातथ्य विस्ताराने सांग आणि तिचे सतीत्वही जसे होते तसेच वर्णन कर।
Verse 2
मेनाजत्वं महादेव्या दक्षयज्ञविमर्दनम् विष्णुना च कथं दत्ता देवदेवाय शंभवे
मेना महादेवीची माता कशी झाली? दक्षयज्ञाचा विध्वंस कसा झाला? आणि विष्णूंनी तिला देवदेव शंभूस कशी अर्पण केली?
Verse 3
कल्याणं वा कथं तस्य वक्तुमर्हसि सांप्रतम् तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः
“किंवा या क्षणी त्याचे कल्याण तू कसे सांगू शकशील?” ऋषींचे ते वचन ऐकून पुराणांचा श्रेष्ठ जाणकार सूत उत्तर देण्यास उद्यत झाला।
Verse 4
संभवं च महादेव्याः प्राह तेषां महात्मनाम् सूत उवाच ब्रह्मणा कथितं पूर्वं दण्डिने तत् सुविस्तरम्
तेव्हा पुराणांचा श्रेष्ठ जाणकार सूत त्या महात्मा ऋषींना महादेवीच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन करू लागला। सूत म्हणाला—हा वृत्तांत पूर्वी ब्रह्म्याने दंडीस सविस्तर सांगितला होता।
Verse 5
युष्माभिर् वै कुमाराय तेन व्यासाय धीमते तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवदामि सुविस्तरम्
तुम्हीच कुमाराला हे उपदेशिले, आणि त्याच्याद्वारे ते धीमान व्यासांपर्यंत पोहोचले. म्हणून त्या प्रमाण परंपरेतून ऐकून मी आता तुम्हांला हे सविस्तर सांगतो।
Verse 6
वचनाद्वो महाभागाः प्रणम्योमां तथा भवम् सा भगाख्या जगद्धात्री लिङ्गमूर्तेस्त्रिवेदिका
माझ्या वचनानुसार, हे महाभाग्यवानांनो, उमा आणि तसेच भव (शिव) यांना प्रणाम करा। ती ‘भगा’ या नावाने प्रसिद्ध, जगत् धारण करणारी आणि लिंगमूर्तीची त्रिवेदिका—त्रिविध वैदिक वेदीस्वरूप आहे।
Verse 7
लिङ्गस्तु भगवान्द्वाभ्यां जगत्सृष्टिर्द्विजोत्तमाः लिङ्गमूर्तिः शिवो ज्योतिस् तमसश्चोपरि स्थितः
हे द्विजोत्तमांनो, भगवान लिंगस्वरूप शिव-शक्तीच्या युगलाने जगताची सृष्टी करतात। लिंगमूर्ती शिव परम ज्योती आहेत; ते तम आणि त्याच्या आवरणशक्तीच्या पलीकडे स्थित आहेत।
Verse 8
लिङ्गवेदिसमायोगाद् अर्धनारीश्वरोभवत् ब्रह्माणं विदधे देवम् अग्रे पुत्रं चतुर्मुखम्
लिंग आणि वेदी यांच्या संयोगातून भगवान अर्धनारीश्वर झाले। मग आदौ त्यांनी देव ब्रह्माला—आपल्या पुत्र चतुर्मुखाला—निर्मिले।
Verse 9
प्राहिणोति स्म तस्यैव ज्ञानं ज्ञानमयो हरः विश्वाधिको ऽसौ भगवान् अर्धनारीश्वरो विभुः
त्यानंतर ज्ञानस्वरूप हरांनी त्यालाच मोक्षदायक ज्ञान प्रदान केले। तो सर्वव्यापी भगवान अर्धनारीश्वर समस्त विश्वाच्या पलीकडे स्थित असून, पशूच्या पाशांना छेदणारे ज्ञान देणारा पति आहे।
Verse 10
हिरण्यगर्भं तं देवो जायमानमपश्यत सो ऽपि रुद्रं महादेवं ब्रह्मापश्यत शङ्करम्
देवाने जन्म घेत असलेला तो हिरण्यगर्भ पाहिला; आणि त्या ब्रह्म्याने पुढे रुद्र—महादेव शंकर—यांचे दर्शन घेतले।
Verse 11
तं दृष्ट्वा संस्थितं देवम् अर्धनारीश्वरं प्रभुम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् वरदं वारिजोद्भवः
प्रकट स्थित असलेल्या त्या देव—प्रभु अर्धनारीश्वर—यांना पाहून कमलज ब्रह्म्याने वरदायकाला प्रिय व योग्य वचने करून स्तुती केली।
Verse 12
विभजस्वेति विश्वेशं विश्वात्मानमजो विभुः ससर्ज देवीं वामाङ्गात् पत्नीं चैवात्मनः समाम्
मग अज, सर्वव्यापी—विश्वेश्वर, विश्वात्मा शिव—यांनी ‘विभाग होवो’ असा संकल्प केला; आणि डाव्या अंगातून देवीला प्रकट करून, स्वतःसमान पत्नी म्हणून सृजिले।
Verse 13
श्रद्धा ह्यस्य शुभा पत्नी ततः पुंसः पुरातनी सैवाज्ञया विभोर्देवी दक्षपुत्री बभूव ह
श्रद्धा ही त्याची शुभ, प्राचीन पत्नी होती; आणि त्या सर्वसमर्थ प्रभूच्या आज्ञेने ती देवी दक्षाची कन्या झाली।
Verse 14
सतीसंज्ञा तदा सा वै रुद्रमेवाश्रिता पतिम् दक्षं विनिन्द्य कालेन देवी मैना ह्यभूत्पुनः
तेव्हा ती ‘सती’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन रुद्रालाच पती (पति-तत्त्व) मानून शरण गेली। दक्षाची निंदा करून, कालांतराने देवी पुन्हा मैना रूपाने जन्मली।
Verse 15
नारदस्यैव दक्षो ऽपि शापादेवं विनिन्द्य च अवज्ञादुर्मदो दक्षो देवदेवमुमापतिम्
नारदाच्या शापाच्या प्रभावाने दक्षानेही देवाची निंदा केली; अवज्ञेतून उत्पन्न झालेल्या दर्पाने फुगून त्याने देवदेव, उमा-पती त्र्यंबक शिवाचा अपमान केला।
Verse 16
अनादृत्य कृतिं ज्ञात्वा सती दक्षेण तत्क्षणात् भस्मीकृत्वात्मनो देहं योगमार्गेण सा पुनः
दक्षाने अवज्ञेने जे कृत्य केले ते तत्क्षणी जाणून सतीने तो अपमान स्वीकारला नाही; योगमार्गाने स्वतःचा देह भस्म करून योगशक्तीने ती पुनः प्रकट झाली।
Verse 17
बभूव पार्वती देवी तपसा च गिरेः प्रभोः ज्ञात्वैतद्भगवान् भर्गो ददाह रुषितः प्रभुः
तपस्येने देवी पार्वती गिरिराज (हिमालय) यांच्या प्रभू-संबंधात प्रतिष्ठित झाली; हे जाणून भगवान भर्ग (शिव) क्रुद्ध झाले आणि बाधक तत्त्व भस्म केले।
Verse 18
दक्षस्य विपुलं यज्ञं च्यावनेर् वचनादपि च्यवनस्य सुतो धीमान् दधीच इति विश्रुतः
च्यवन ऋषींच्या वचनाने दक्षाने विपुल यज्ञ केला; आणि च्यवनांचा बुद्धिमान पुत्र ‘दधीचि’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।
Verse 19
विजित्य विष्णुं समरे प्रसादात् त्र्यंबकस्य च विष्णुना लोकपालांश् च शशाप च मुनीश्वरः
त्र्यंबक (शिव) यांच्या प्रसादाने समरात विष्णूवर विजय मिळवून त्या मुनीश्वराने—विष्णूला निमित्त मानून—लोकपालांनाही शाप दिला।
Verse 20
रुद्रस्य क्रोधजेनैव वह्निना हविषा सुराः विनाशो वै क्षणादेव मायया शङ्करस्य वै
रुद्राच्या क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने—हविष्यालाच इंधन करून—देवांचा क्षणातच नाश केला; हे सर्व शंकराच्या मायेमुळे घडले।
Frequently Asked Questions
Ardhanarishvara arises from the union of Linga and vedi—symbolizing Shiva as jyotis-consciousness and Shakti as the generative ground—thereby expressing non-dual Shiva-Shakti as the source of Brahma and creation.
The episode teaches that yajna performed with arrogance and contempt for Shiva (and the Devi) becomes spiritually void; ritual must be aligned with devotion (bhakti), humility, and jnana to be legitimate and auspicious.