Adhyaya 57

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच छरिओत्स् ओफ़् ओथेर् प्लनेत्स् अष्टभिश् च हयैर्युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः वारितेजोमयश्चाथ पिशङ्गैश्चैव शोभनैः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील ‘सोमवर्णन’ नावाचा छप्पन्नावा अध्याय। सूत म्हणाले—सोमपुत्राचा रथ आठ घोड्यांनी युक्त आहे; तो जलतेजमय, शीतल दीप्तिरूप असून सुंदर पिशंग (तांबूस) अश्वांनी शोभतो।

Verse 2

दशभिश्चाकृशैरश्वैर् नानावर्णै रथः स्मृतः शुक्रस्य क्ष्मामयैर्युक्तो दैत्याचार्यस्य धीमतः

दैत्याचार्य बुद्धिमान् शुक्राचा रथ दहा न थकणाऱ्या, नानावर्णी अश्वांनी युक्त असा सांगितला आहे; आणि तो भूमिजन्य (क्ष्मामय) साधनांनी सुसज्ज आहे।

Verse 3

अष्टाश्वश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः जीवस्य हैमश्चाष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः

यानंतर भौम (मंगळ) याचा रथ आठ अश्वांनी युक्त, सुवर्णमय व अत्यंत शोभिवंत आहे। जीव (बृहस्पती) याचाही सुवर्ण रथ आठ अश्वांनी युक्त असा कीर्तित आहे; आणि मन्द (शनि) याचा रथ लोखंडाचा बनलेला आहे।

Verse 4

रथ आपोमयैरश्वैर् दशभिस्तु सितेतरैः स्वर्भानोर्भास्करारेश् च तथा चाष्टहयः स्मृतः

भास्कर (सूर्य) याचा रथ जलतत्त्वमय दहा अश्वांनी युक्त असा स्मृत आहे—ते श्वेत व अश्वेत (विविध) आहेत। तसेच सूर्याचा शत्रू स्वर्भानु याचा रथही आठ घोड्यांनी युक्त असा सांगितला आहे।

Verse 5

सर्वे ध्रुवनिबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः एतेन भ्राम्यमाणाश् च यथायोगं व्रजन्ति वै

सर्व ग्रह ध्रुवाशी वाऱ्यासारख्या रश्मींच्या दोऱ्यांनी बांधलेले आहेत। त्याच शक्तीने फिरविले जाऊन ते आपापल्या नियत मार्गाने यथायोग्य चालतात।

Verse 6

यावन्त्यश्चैव ताराश् च तावन्तश्चैव रश्मयः सर्वे ध्रुवनिबद्धाश् च भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्

जितके तारे तितक्याच रश्मी आहेत। त्या सर्व ध्रुवाशी बांधलेल्या आहेत; स्वतः फिरत राहून ध्रुवालाही जणू फिरत आहे असे भासवितात।

Verse 7

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माद्वहति ज्योतींषि प्रवहस्तेन स स्मृतः

अलातचक्राप्रमाणे, वायूचक्राने प्रेरित होऊन ज्योती पुढे चालतात. जो त्यांना वहन करून पुढे प्रवाहित करतो, तो ‘प्रवह’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 8

नक्षत्रसूर्याश् च तथा ग्रहतारागणैः सह उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि

नक्षत्रे व सूर्य, ग्रह व तारागणांसह—सर्वजण उन्मुख व परस्पराभिमुख होऊन—आकाशात चक्ररूप व्यवस्थेत स्थित आहेत.

Verse 9

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि

ध्रुवावर अधिष्ठित होऊन सर्व ज्योती ध्रुवाचीच प्रदक्षिणा करतात; आणि दिव्यात मेढीसारखा स्थिर ध्रुव केंद्र मानून ईश्वरदर्शनास प्रवृत्त होतात.

Verse 10

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

सविता (सूर्य) याचा व्यास नऊ सहस्र योजन असा स्मृत आहे; आणि प्रमाणानुसार त्याच्या मंडलाचा विस्तार त्याच्या तिप्पट आहे.

Verse 11

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

सूर्याच्या विस्तारापेक्षा शशीचा विस्तार दुप्पट असा स्मृत आहे. आणि स्वर्भानु दोघांइतकाच असून अधःभागी सरकत जातो, म्हणून ग्रहणकारक ठरतो.

Verse 12

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

पृथ्वीची छाया उचलून मण्डलाकार रचना करून, स्वर्भानूचे तिसरे विशाल स्थान निश्चयच तमोमय असे सांगितले आहे।

Verse 13

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः

प्रमाणानुसार भार्गव (शुक्र) याचे परिमाण चंद्राच्या सोळाव्या भागाइतके ठरविले आहे—व्यास, मण्डल व योजनमापनाने।

Verse 14

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः

भार्गव (शुक्र)च्या तुलनेत बृहस्पती एक पाद कमी समजावा; तसेच याम-प्रमाणानुसार वक्र सौरी (शनि) दोन पाद कमी सांगितला आहे।

Verse 15

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै

विस्तार व मण्डल या दोन्ही मापांपेक्षा बुध एक पाद कमी सांगितला आहे; आणि येथे तारे व नक्षत्ररूपाने दिसणारी देहधारी रूपे वर्णिली आहेत।

Verse 16

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

तत्त्वज्ञाने जाणावे की बुधाच्या मापानुसार ती नक्षत्रे विस्तार व मण्डलातही तुल्य आहेत; आणि बहुतेक चंद्रयोगाने युक्त असतात।

Verse 17

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

तारे व नक्षत्रांची रूपे परस्परांपासून अंतराने स्थित आहेत—कुठे पाचशे, कुठे चारशे, कुठे तीनशे आणि कुठे दोनशे योजन दूर।

Verse 18

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

सर्वोपरि असलेली निकृष्ट तारकामंडले केवळ दोन योजन मापाची आहेत; त्याहून लहान असे काही सांगितलेले नाही।

Verse 19

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः

त्यांच्या वर तीन ग्रह दूरवर सरकणारे व मंदगतीने चालणारे आहेत—सौर (शनि), अङ्गिरा (बृहस्पति) आणि वक्र (मंगळ); हे मंदगतीचे म्हणून जाणावे।

Verse 20

तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

त्यांच्या खाली पुन्हा चार अन्य महाग्रह शीघ्रगामी आहेत—सूर्य, सोम (चंद्र), बुध आणि भार्गव (शुक्र)। शिवाच्या आज्ञेने यांची क्रमबद्ध गती विश्वाचा लयताल टिकवते, आणि पाशबद्ध पशु काळ व कर्मफळ अनुभवतो।

Verse 21

तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः ध्रुवात् तु नियमाच्चैषाम् ऋक्षमार्गे व्यवस्थितिः

सर्वत्र जितकी ऋक्ष-नक्षत्रे आहेत, तितक्याच तारकांच्या कोट्या आहेत। ध्रुवाला केंद्र मानून नियमव्यवस्थेमुळे ती ऋक्षमर्गात सुव्यवस्थित राहतात—नियत, शासित गतीने चालतात।

Verse 22

सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

सप्ताश्व सूर्याचा नीच-उच्च गमनक्रम नियमानुसार चालतो. आणि पर्वांच्या पावन संधिकाळी चंद्रमा उत्तरायणमार्गी स्थित असतो, तेव्हा तो काळ अत्यंत पुण्यकारक व विशेष शुभ मानला जातो.

Verse 23

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः

उच्च स्थितीमुळे तो वेगाने चालल्यासारखा दिसतो, पण त्याच्या किरणांचा प्रकाश फारसा स्पष्ट नसतो. तेव्हा तो दक्षिणायनमार्गी स्थित होऊन नीच वीथीचा आश्रय घेतो.

Verse 24

भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस् तदा ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

तेव्हा पौर्णिमा व अमावस्येच्या दिवशी सूर्य पृथ्वीवरील रेषेने जणू आच्छादित दिसला; आणि काळक्रमाच्या विरुद्ध तो शीघ्र अस्ताला गेला. अशी चिन्हे सांगतात—पाश (अव्यवस्थेचे बंधन) वाढले की पशु (जीव) अस्थिर होतात; जोपर्यंत प्रभु पति शिव धर्म व समतोल पुन्हा स्थापन करत नाहीत।

Verse 25

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्य् अमावास्यां निशाकरः ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

म्हणून अमावस्येच्या रात्री उत्तरमार्गी स्थित निशाकर (चंद्र) दिसतो; पण दक्षिणमार्गात तो नियमाप्रमाणे दिसत नाही.

Verse 26

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ज्योतींच्या गतीयोगाने सूर्य तमाने आच्छादित होतो. आणि विषुवकाळी त्याचा उदय व अस्त समान वेळेत समान प्रमाणात होतो. ही प्रभु पति शिवांची सुव्यवस्थित काळव्यवस्था आहे—ज्यात पाशबद्ध पशु (जीव) मित चक्रांत नियोजित राहतो.

Verse 27

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ पौर्णिमावास्ययोर् ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

उत्तरेकडील दिव्य वीथींमध्ये व्यंतर देव पौर्णिमा व अमावास्येला अस्त व उदय यांचे अधिष्ठाते म्हणून जाणावे; ते ज्योतींच्या चक्रानुसारच चालतात।

Verse 28

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् ग्रहाणां चैव सर्वेषां सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

जेव्हा तेजस्वी सूर्य दक्षिणायन मार्गाने चालतो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या खाली नियत विश्वनियमाप्रमाणे प्रवास करतो।

Verse 29

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

विस्तीर्ण मण्डल निर्माण करून त्याच्या वर शशी (चंद्र) चालतो; आणि संपूर्ण नक्षत्रमंडल सोमाच्या वरही पसरत जाऊन प्रवाहित होते।

Verse 30

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः

नक्षत्रांच्या वर बुध; बुधाच्या वर भार्गव (शुक्र); भार्गवाच्या वर वक्रगामी (मंगळ); आणि वक्राच्या वर बृहस्पती आहे।

Verse 31

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवस्योर्ध्वं व्यवस्थितिः

त्याच्या वर शनैश्चर (शनि); त्याच्या वर सप्तर्षिमंडल; आणि त्या सात ऋषींच्याही वर ध्रुव दृढपणे स्थित आहे।

Verse 32

तं विष्णुलोकं परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात् द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

तो परम विष्णुलोक जाणल्याने बंधित जीव पाप‑किल्बिषातून मुक्त होतो. तो लोक दोन हजार दोनशे योजन दूर आहे असे सांगितले आहे.

Verse 33

ग्रहनक्षत्रतारासु उपरिष्टाद्यथाक्रमम् ग्रहाश् च चन्द्रसूर्यौ च युतौ दिव्येन तेजसा

ग्रह‑नक्षत्र‑ताऱ्यांच्या वर यथाक्रम स्थित ग्रहगण आणि चंद्र‑सूर्य दिव्य तेजाने संयुक्त होऊन प्रकाशमान आहेत.

Verse 34

नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो ऽहर्निशं क्रमात् ग्रहनक्षत्रसूर्यास् ते नीचोच्चऋजुसंस्थिताः

अहोरात्र क्रमाने चालणारे ग्रह, नक्षत्र आणि सूर्य नेहमी ऋक्षांशी युक्त असतात; ते कधी नीच, कधी उच्च, कधी ऋजु मार्गाने स्थित असतात.

Verse 35

समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः ऋतवः षट् स्मृताः सर्वे समागच्छन्ति पञ्चधा

समागम व भेद यांच्या संधिकाळी प्रजा एकाच वेळी संक्रमण पाहते. ऋतू सहा मानले आहेत; तरी ते पंचधा प्रकारे एकत्र येऊन कार्य करतात.

Verse 36

परस्परास्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः

हे तत्त्व परस्परांवर आधारलेले असून परस्परांशी संयुक्त आहेत; पण त्यांचा योग असंकर, म्हणजे गोंधळ न होता, समजावा असे ज्ञानी म्हणतात.

Verse 37

एवं संक्षिप्य कथितं ग्रहाणां गमनं द्विजाः भास्करप्रमुखानां च यथादृष्टं यथाश्रुतम्

हे द्विजांनो, भास्करादि ग्रहांचे गमन मी संक्षेपाने सांगितले—जसे दिसते तसेच श्रुति-परंपरेत ऐकले जाते तसे।

Verse 38

ग्रहाधिपत्ये भगवान् ब्रह्मणा पद्मयोनिना अभिषिक्तः सहस्रांशू रुद्रेण तु यथा गुहः

ग्रहाधिपत्यासाठी पद्मयोनि ब्रह्म्याने भगवान् सहस्रांशु (सूर्य) यांचा अभिषेक केला; तसेच रुद्राने गुह (स्कंद) यांचा अभिषेक केला।

Verse 39

तस्माद्ग्रहार्चना कार्या अग्नौ चोद्यं यथाविधि आदित्यग्रहपीडायां सद्भिः कार्यार्थसिद्धये

म्हणून ग्रहांची अर्चना विधिपूर्वक करावी आणि यथाविधी अग्नीत नियत आहुती द्यावी. आदित्यग्रहपीडा झाल्यास सत्पुरुषांनी कार्यसिद्धीसाठी हे करावे.