Adhyaya 66

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे रुद्रसहस्रनामकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच त्रिधन्वा देवदेवस्य प्रसादात्तण्डिनस् तथा अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य प्रयत्नतः

अशा रीतीने श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील ‘रुद्रसहस्रनामकथन’ नावाचा पासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—देवदेवाच्या प्रसादाने त्रिधन्वा व तण्डिन यांनी प्रयत्नपूर्वक सहस्र अश्वमेधाचे फळ मिळविले।

Verse 2

गाणपत्यं दृढं प्राप्तः सर्वदेवनमस्कृतः आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणो नृपः

तो राजा वेदत्रयीमध्ये पारंगत होऊन गाणपत्य-व्रतात दृढ प्रतिष्ठित झाला. सर्व देवांनी नमस्कार केलेला, तो त्रिधन्वा व त्रय्यारुण या नावांनी प्रसिद्ध असा विद्वान नृप होता.

Verse 3

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः तेन भार्या विदर्भस्य हृता हत्वामितौजसम्

त्याच्यापासून सत्यव्रत नावाचा महाबली कुमार झाला. अतुल पराक्रमी पुरुषाचा वध करून त्याने विदर्भराजाची पत्नी पळवून नेली.

Verse 4

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्ठाम् अप्रापितेष्विह तेनाधर्मेण संयुक्तं राजा त्रय्यारुणो ऽत्यजत्

येथे पाणिग्रहण-मंत्रांत दृढ निष्ठा न मिळाल्यामुळे राजा त्रय्यारुण त्या अधर्माशीच संयुक्त झाला; आणि त्या अधर्मात बांधला जाऊन त्याने देहत्याग केला.

Verse 5

पितरं सो ऽब्रवीत् त्यक्तः क्व गच्छामीति वै द्विजाः पिता त्वेनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय

त्यागला गेल्यावर तो पित्याला म्हणाला, “हे द्विजहो, मी कुठे जाऊ?” तेव्हा पित्याने त्याला सांगितले, “श्वपाकांसोबत राहा.”

Verse 6

इत्युक्तः स विचक्राम नगराद्वचनात् पितुः स तु सत्यव्रतो धीमाञ् छ्वपाकावसथान्तिके

असे सांगितल्यावर तो पित्याच्या वचनाने नगरातून निघून गेला. तो सत्यव्रत, तो धीमान, श्वपाकांच्या वस्तीच्या जवळ जाऊन पोहोचला.

Verse 7

पित्रा त्यक्तो ऽवसद्वीरः पिता चास्य वनं ययौ सर्वलोकेषु विख्यातस् त्रिशङ्कुरिति वीर्यवान्

पित्याने त्यागलेला तो वीर राजपुत्र अपमानात राहिला; आणि त्याचा पिता देखील वनात गेला. तरीही तो पराक्रमी ‘त्रिशंकु’ या नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाला.

Verse 8

वसिष्ठकोपात्पुण्यात्मा राजा सत्यव्रतः पुरा विश्वामित्रो महातेजा वरं दत्त्वा त्रिशङ्कवे

वसिष्ठांच्या क्रोधामुळे, पूर्वी पुण्यात्मा राजा सत्यव्रत—जो त्रिशंकु म्हणून प्रसिद्ध झाला—याला महातेजस्वी विश्वामित्रांनी वर दिला.

Verse 9

राज्ये ऽभिषिच्य तं पित्र्ये याजयामास तं मुनिः मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः

कौशिक (विश्वामित्र) यांनी त्याचा राज्याभिषेक करून पितृयज्ञही करविला—देव पाहात असताना आणि वसिष्ठ साक्षी असताना.

Verse 10

सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयद्विभुः तस्य सत्यव्रता नाम भार्या कैकयवंशजा

तेव्हा विभूंनी त्याला देहासहित स्वर्गात आरोहित केले. त्याची पत्नी ‘सत्यव्रता’ नावाची, कैकय वंशात जन्मलेली होती.

Verse 11

कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् हरिश्चन्द्रस्य च सुतो रोहितो नाम वीर्यवान्

कुमारापासून निष्कलंक हरिश्चंद्र जन्मला; आणि हरिश्चंद्राचा पुत्र ‘रोहित’ नावाचा पराक्रमी होता.

Verse 12

हरितो रोहितस्याथ धुन्धुर्हारित उच्यते विजयश् च सुतेजाश् च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः

रोहितापासून हरित उत्पन्न झाला; आणि धुन्धु हाही ‘हारित’ या नावाने प्रसिद्ध आहे असे म्हटले जाते. धुन्धुचे विजय व सुतेज असे दोन पुत्र झाले.

Verse 13

जेता क्षत्रस्य सर्वत्र विजयस्तेन स स्मृतः रुचकस्तस्य तनयो राजा परमधार्मिकः

तो सर्वत्र क्षत्रियवर्गाचा जेता होता; म्हणून तो ‘विजय’ म्हणून स्मरणात राहिला. त्याचा पुत्र रुचक—परम धर्मनिष्ठ राजा होता.

Verse 14

रुचकस्य वृकः पुत्रस् तस्माद्बाहुश् च जज्ञिवान् सगरस्तस्य पुत्रो ऽभूद् राजा परमधार्मिकः

रुचकाचा पुत्र वृक होता; त्याच्यापासून बाहु जन्मला. आणि बाहूचा पुत्र सगर नावाचा राजा झाला—परम धर्मनिष्ठ.

Verse 15

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा ताभ्यामाराधितः पूर्वम् और्वो ऽग्निः पुत्रकाम्यया

राजा सगराच्या दोन भार्या होत्या—प्रभा आणि भानुमती. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने त्या दोघींनी पूर्वी और्व-अग्नी (ऋषी और्व) यांची आराधना केली.

Verse 16

और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद् यथेष्टं वरमुत्तमम् एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं परा तथा

ऋषी और्व त्या दोघींवर प्रसन्न होऊन इच्छेप्रमाणे उत्तम वर देऊ लागले—एकीला साठ हजार पुत्र, आणि दुसरीला एकच पुत्र प्राप्त झाला.

Verse 17

अगृह्णाद् वंशकर्तारं प्रभागृह्णात्सुतान्बहून् एकं भानुमतिः पुत्रम् अगृह्णाद् असमञ्जसम्

त्याने वंश चालविणारा कर्ता उत्पन्न केला; आणि प्रभेने अनेक पुत्रांना जन्म दिला. भानुमतीपासून एकच पुत्र झाला—असमंजस.

Verse 18

ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे सा तु वै प्रभा खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुहुङ्कारमार्गणैः

त्यानंतर प्रभेने खरोखरच साठ हजार पुत्रांना जन्म दिला. ते पृथ्वी खणत असता विष्णूच्या हुंकाररूपी बाणांच्या प्रहाराने दग्ध झाले.

Verse 19

असमञ्जस्य तनयः सो ऽंशुमान्नाम विश्रुतः तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः

असमंजसाचा पुत्र अंशुमान नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याचा पुत्र दिलीप, आणि दिलीपापासून भगीरथ झाला.

Verse 20

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह

ज्याच्या तपस्येमुळे भागीरथी गंगा अवतरली. भगीरथाचा पुत्रही ‘श्रुत’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 21

नाभागस्तस्य दायादो भवभक्तः प्रतापवान् अंबरीषः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस् ततो ऽभवत्

त्याचा वारस नाभाग झाला. त्याचा पुत्र अंबरीष प्रतापवान आणि भव (शिव) याचा भक्त होता; आणि अंबरीषापासून सिंधुद्वीप झाला.

Verse 22

नाभागेनांबरीषेण भुजाभ्यां परिपालिता बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता

नाभाग व अंबरीष यांनी आपल्या पराक्रमी भुजाबळाने वसुधेचे रक्षण केले; त्यामुळे पृथ्वी अत्यंत सुरक्षित झाली आणि आध्यात्मिक, आधिभौतिक व आधिदैविक असे त्रिताप दूर झाले।

Verse 23

अयुतायुः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् पुत्रो ऽयुतायुषो धीमान् ऋतुपर्णो महायशाः

सिन्धुद्वीपापासून पराक्रमी अयुतायु जन्मला. आणि अयुतायूचा पुत्र बुद्धिमान व महायशस्वी ऋतुपर्ण झाला.

Verse 24

दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ

तो बलवान राजा, नलाचा सखा, दिव्याक्ष (शिव) यांच्या हृदयातील भाव जाणणारा होता. म्हणून पुराणांत हे दोनच नल दृढव्रती म्हणून विख्यात आहेत.

Verse 25

वीरसेनसुतश्चान्यो यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्भवः ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत् सार्वभौमः प्रजेश्वरः

वीरसेनापासून आणखी एक वंशज झाला, जो इक्ष्वाकुकुलात जन्मला. तो ऋतुपर्णाचा पुत्र—सार्वभौम, राजाधिराज—ठरला.

Verse 26

सुदासस्तस्य तनयो राजा त्विन्द्रसमो ऽभवत् सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः

त्याचा पुत्र सुदास होता; तो पराक्रमात इंद्रासमान राजा झाला. असे सांगितले जाते की सुदासाचा पुत्र सौदास नावाचा सम्राट होता.

Verse 27

ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहश् च सः वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके

तो कल्माषपाद या नावाने विख्यात झाला आणि मित्रसह या नावानेही प्रसिद्ध होता. महातेजस्वी वसिष्ठ मुनी कल्माषपादक या पवित्र क्षेत्रात निवास करीत होते.

Verse 28

अश्मकं जनयामास इक्ष्वाकुकुलवर्धनम् अश्मकस्योत्तरायां तु मूलकस्तु सुतो ऽभवत्

त्याने इक्ष्वाकु कुल वाढविणारा अश्मक याला उत्पन्न केले. आणि अश्मकाच्या उत्तरवर्ती पत्नीपासून मूलक नावाचा पुत्र झाला.

Verse 29

स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो वने बिभर्ति त्राणमिच्छन्वै नारीकवचमुत्तमम्

रामाच्या भयामुळे तो राजा स्त्रियांनी वेढलेला वनात राहू लागला. संरक्षणाची इच्छा धरून त्याने ‘नारी-कवच’ हे उत्तम कवच धारण केले.

Verse 30

मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः सुतः तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विलविलो बली

मूलकापासून धर्मात्मा राजा शतरथ झाला. आणि शतरथापासून पुढे बलवान राजा इलविल जन्मला.

Verse 31

आसीत् त्वैलविलिः श्रीमान् वृद्धशर्मा प्रतापवान् पुत्रो विश्वसहस्तस्य पितृकन्या व्यजीजनत्

त्वैलविलि नावाने प्रसिद्ध, श्रीमान व प्रतापी वृद्धशर्मा होता. तो विश्वसहस्राचा पुत्र होता; पितरांची कन्या त्याला जन्म देणारी होती.

Verse 32

दिलीपस्तस्य पुत्रो ऽभूत् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः येन स्वर्गाद् इहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम्

त्याचा पुत्र दिलीप झाला; आणि दिलीपाचा पुत्र ‘खट्वाङ्ग’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. तो स्वर्गातून येथे परत येऊन केवळ मुहूर्तभरच उरलेले जीवन प्राप्त करू शकला.

Verse 33

त्रयो ऽग्नयस्त्रयो लोका बुद्ध्या सत्येन वै जिताः दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

बुद्धी व अढळ सत्य यांच्या बळावर तीन अग्नी आणि तीन लोक जिंकले गेले. त्याचा पुत्र दीर्घबाहु झाला; आणि दीर्घबाहूपासून रघु जन्मला.

Verse 34

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे च वीर्यवान् राजा दशरथस्तस्माच् छ्रीमानिक्ष्वाकुवंशकृत्

रघूचा पुत्र अजही होता. त्याच्यापासून पराक्रमी, श्रीमान राजा दशरथ जन्मला; ज्याने इक्ष्वाकुवंशाची कीर्ती व वाढ केली.

Verse 35

रामो दशरथाद्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश् च महाबलः

दशरथाचा वीर पुत्र राम धर्मज्ञ व लोकप्रसिद्ध होता; तसेच भरत, लक्ष्मण आणि महाबली शत्रुघ्नही होते.

Verse 36

तेषां श्रेष्ठो महातेजा रामः परमवीर्यवान् रावणं समरे हत्वा यज्ञैरिष्ट्वा च धर्मवित्

त्यांच्यात श्रेष्ठ महातेजस्वी व परम पराक्रमी राम होते. त्यांनी समरात रावणाचा वध करून यज्ञांनी इष्टि केली व धर्मज्ञ होऊन धर्ममर्यादा प्रस्थापित केली; अशा रीतीने पाशु (जीव) नियत कर्म परम पति—शिव—यांना अर्पण करून पाश (बंधन) शुद्ध करतो.

Verse 37

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यं चकार सः रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः

दहा हजार वर्षे श्रीरामांनी राज्य केले. श्रीरामांना ‘कुश’ नावाने विख्यात असा पुत्र झाला.

Verse 38

लवश् च सुमहाभागः सत्यवान् अभवत् सुधीः अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः

लवही अत्यंत भाग्यवान, सत्यवान व बुद्धिमान झाला. कुशापासून अतिथी जन्मला आणि त्याचा पुत्र निषध होता.

Verse 39

नलस्तु निषधाज्जातो नभस्तस्मादजायत नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

निषधापासून नल जन्मला आणि नलापासून नभस झाला. नभसापासून ‘पुंडरीक’ नावाचा पुत्र, आणि त्यानंतर क्षेमधन्वा असा स्मरणात आहे.

Verse 40

तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान् अहीनरः सुतस् तस्य सहस्राश्वस्ततः परः

त्याचा वीर व प्रतापवान पुत्र देवानीक झाला. देवानीकाचा पुत्र अहीनर, आणि त्यानंतर सहस्राश्व झाला.

Verse 41

शुभश्चन्द्रावलोकश् च तारापीडस्ततो ऽभवत् तस्यात्मजश्चन्द्रगिरिर् भानुचन्द्रस् ततो ऽभवत्

त्याच्यापासून शुभ व चंद्रावलोक झाले; त्यानंतर तारापीड उत्पन्न झाला. तारापीडाचा पुत्र चंद्रगिरी आणि त्याच्यापासून भानुचंद्र झाला.

Verse 42

श्रुतायुरभवत्तस्माद् बृहद्बल इति स्मृतः भारते यो महातेजाः सौभद्रेण निपातितः

त्याच्यापासून श्रुतायु उत्पन्न झाला; म्हणून तो ‘बृहद्बल’ म्हणून स्मरणात आहे. भारतयुद्धात तो महातेजस्वी सौभद्र (अभिमन्यू) याने निपात केला.

Verse 43

एते इक्ष्वाकुदायादा राजानः प्रायशः स्मृताः वंशे प्रधाना एतस्मिन् प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

हे इक्ष्वाकूचे वंशज राजे प्रायः स्मरणात येतात. या वंशात हेच प्रधान असल्याने त्यांच्या प्राधान्यानुसार येथे कीर्तन केले आहे.

Verse 44

सर्वे पाशुपते ज्ञानम् अधीत्य परमेश्वरम् समभ्यर्च्य यथाज्ञानम् इष्ट्वा यज्ञैर्यथाविधि

ते सर्व पाशुपत ज्ञानाचे अध्ययन करून, आपल्या ज्ञानाप्रमाणे परमेश्वर (पशुपती) याची सम्यक् उपासना करीत आणि विधिपूर्वक यज्ञांनी इष्टि करीत.

Verse 45

दिवं गता महात्मानः केचिन्मुक्तात्मयोगिनः नृगो ब्राह्मणशापेन कृकलासत्वम् आगतः

काही महात्मे—मुक्तात्म योगी—दिव्य लोकास गेले. परंतु नृग राजा ब्राह्मणाच्या शापाने कृकलासत्व (पाल-योनी) प्राप्त झाला.

Verse 46

धृष्टश् च धृष्टकेतुश् च यमबालश् च वीर्यवान् रणधृष्टश् च ते पुत्रास् त्रयः परमधार्मिकाः

धृष्ट, धृष्टकेतु आणि वीर्यवान यमबाल, तसेच रणधृष्ट—हे त्याचे तीन पुत्र, परम धर्मनिष्ठ होते.

Verse 47

आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या नाम दारिका आनर्तस्याभवत् पुत्रो रोचमानः प्रतापवान्

शर्यातीपासून आनर्त नावाचा पुत्र आणि सुकन्या नावाची कन्या उत्पन्न झाली. आनर्तास रोचमान नावाचा पुत्र झाला, जो तेजस्वी व प्रतापवान होता.

Verse 48

रोचमानस्य रेवो ऽभूद् रेवाद् रैवत एव च ककुद्मी चापरो ज्येष्ठपुत्रः पुत्रशतस्य तु

रोचमानापासून रेव झाला, आणि रेवापासून रैवत झाला. त्या शंभर पुत्रांच्या जनकात ककुद्मी हा ज्येष्ठ पुत्र म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 49

रेवती यस्य सा कन्या पत्नी रामस्य विश्रुता नरिष्यन्तस्य पुत्रो ऽभूज् जितात्मा तु महाबली

त्याची रेवती नावाची कन्या होती, जी रामाची पत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहे. आणि नरिष्यन्तास एक पुत्र झाला, जो जितात्मा व महाबली होता.

Verse 50

नाभागादंबरीषस्तु विष्णुभक्तः प्रतापवान् ऋतस्तस्य सुतः श्रीमान् सर्वधर्मविदांवरः

नाभागापासून अंबरीष झाला, जो विष्णुभक्त, प्रतापवान व कीर्तिमान होता. त्याचा पुत्र ऋत हा श्रीमान व सर्वधर्मविदांमध्ये श्रेष्ठ होता.

Verse 51

कृतस्तस्य सुधर्माभूत् पृषितो नाम विश्रुतः करूषस्य तु कारूषाः सर्वे प्रख्यातकीर्तयः

त्याच्यापासून सुधर्मा झाला, आणि (सुधर्मापासून) पृषित नावाचा प्रसिद्ध पुत्र झाला. करूषापासून कारूष लोक उत्पन्न झाले—ते सर्व प्रख्यात कीर्तिमान होते.

Verse 52

पृषितो हिंसयित्वा गां गुरोः प्राप सुकल्मषम् शापाच्छूद्रत्वम् आपन्नश् च्यवनस्येति विश्रुतः

गुरूची गाय हिंसून पृषिताने घोर पाप ओढवून घेतले. शापाच्या प्रभावाने तो शूद्रत्वास प्राप्त झाला आणि त्या पतनामुळे ‘च्यवनाचा’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 53

दिष्टपुत्रस्तु नाभागस् तस्मादपि भलन्दनः भलन्दनस्य विक्रान्तो राजासीद् अजवाहनः

दिष्टाचा पुत्र नाभाग; त्याच्यापासून भलन्दन झाला. भलन्दनापासून पराक्रमी राजा अजवाहन उत्पन्न झाला—अशी वंशपरंपरा क्रमाने चालली.

Verse 54

एते समासतः प्रोक्ता मनुपुत्रा महाभुजाः इक्ष्वाकोः पुत्रपौत्राद्या एलस्याथ वदामि वः

अशा रीतीने मनूचे महाबाहु पुत्र संक्षेपाने सांगितले. आता मी इक्ष्वाकूचे पुत्र-पौत्र, एला पासून आरंभ करून, तुम्हांला सांगतो.

Verse 55

सूत उवाच ऐलः पुरूरवा नाम रुद्रभक्तः प्रतापवान् चक्रे त्वकण्टकं राज्यं देशे पुण्यतमे द्विजाः

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो, ऐल नावाचा पुरूरवा रुद्रभक्त व प्रतापवान होता. त्याने परम पुण्य देशात कण्टकरहित, उपद्रवशून्य राज्य उभारले.

Verse 56

उत्तरे यमुनातीरे प्रयागे मुनिसेविते प्रतिष्ठानाधिपः श्रीमान् प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठितः

यमुनेच्या उत्तरेकाठी, मुनींनी सेविलेल्या प्रयागात, प्रतिष्ठानाचा श्रीमान अधिपती प्रतिष्ठानात दृढपणे प्रतिष्ठित होता.

Verse 57

तस्य पुत्राः सप्त भवन् सर्वे वितततेजसः गन्धर्वलोकविदिता भवभक्ता महाबलाः

त्याचे सात पुत्र झाले—सर्वांचे तेज दूरवर पसरलेले होते. गंधर्वलोकात ते विख्यात; महाबलवान आणि भव (श्रीशिव) यांचे भक्त, पशूला पाशबंधनातून मुक्त करणाऱ्या पतीचे परायण.

Verse 58

आयुर् मायुर् अमायुश् च विश्वायुश्चैव वीर्यवान् श्रुतायुश् च शतायुश् च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः

आयु, मायु, अमायु, विश्वायु आणि वीर्यवान; तसेच श्रुतायु, शतायु, दिव्य—हे उर्वशीचे पुत्र होत.

Verse 59

आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन्महौजसः स्वर्भानुतनयायां ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः

आयुषाचे पाच वीर पुत्र झाले, ते महाओजस्वी होते. ते राजे स्वर्भानूची कन्या प्रभा हिच्यापासून जन्मले.

Verse 60

नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः

त्यांच्यात नहुष हा प्रथम—धर्मज्ञ आणि लोकविख्यात होता. नहुषाचे सहा दायाद इंद्रासमान तेजस्वी होते.

Verse 61

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः यतिर्ययातिः संयातिर् आयातिः पञ्चमो ऽन्धकः

पितरांची कन्या विरजा हिच्यापासून महाओजस्वी पुत्र झाले—यति, ययाति, संयाति, आयाति आणि पाचवा अंधक.

Verse 62

विजातिश्चेति षडिमे सर्वे प्रख्यातकीर्तयः यतिर्ज्येष्ठश् च तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः

“विजाति” इत्यादी हे सहाजण सर्वेच प्रसिद्ध कीर्तीचे होते. त्यांच्यात यति हा ज्येष्ठ होता आणि ययाति त्याच्यापेक्षा कनिष्ठ होता.

Verse 63

ज्येष्ठस्तु यतिर्मोक्षार्थो ब्रह्मभूतो ऽभवत्प्रभुः तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः

त्यांच्यात ज्येष्ठ यति मोक्षासाठी ब्रह्मभावास प्राप्त होऊन आध्यात्मिक प्रभुत्वात स्थित झाला. उरलेल्या पाचांमध्ये ययाति महान बल व पराक्रमाने प्रसिद्ध होता.

Verse 64

ययाति देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप सः शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

राजा ययातिने उशनस (शुक्र) याची कन्या देवयानी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारले; तसेच वृषपर्वा याची कन्या असुरी शर्मिष्ठा हिलाही ग्रहण केले.

Verse 65

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत तावुभौ शुभकर्माणौ स्तुतौ विद्याविशारदौ

देवयानीने यदु आणि तुर्वसु यांना जन्म दिला. ते दोघेही शुभकर्म करणारे, सर्वत्र स्तुत्य आणि विद्येत पारंगत होते.

Verse 66

द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ययातये रथं तस्मै ददौ शुक्रः प्रतापवान्

वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठेने ययातिला द्रुह्यु, अनु आणि पूरु हे पुत्र दिले. प्रतापवान शुक्राने त्याला एक रथ प्रदान केला. या राजवंशात पति-स्वरूप शिव कर्माची गती मौनपणे चालवितो; धर्म पाळला गेल्यास तो पशु-जीवाचे पाश शिथिल करतो.

Verse 67

तोषितस्तेन विप्रेन्द्रः प्रीतः परमभास्वरम् सुसंगं काञ्चनं दिव्यम् अक्षये च महेषुधी

त्याने संतुष्ट झालेला विप्रश्रेष्ठ आनंदाने तेजस्वी झाला. त्याने परमभास्वर, सुशोभित, दिव्य सुवर्णदान व अक्षय सामग्री प्रदान केली.

Verse 68

युक्तं मनोजवैर् अश्वैर् येन कन्यां समुद्वहन् स तेन रथमुख्येन षण्मासेनाजयन्महीम्

मनोवेगाने धावणाऱ्या अश्वांनी युक्त त्या श्रेष्ठ रथाने, ज्याने त्याने कन्येला नेले होते, त्याच रथाने त्याने सहा महिन्यांत पृथ्वी जिंकली.

Verse 69

ययातिर्युधि दुर्धर्षो देवदानवमानुषैः भवभक्तस्तु पुण्यात्मा धर्मनिष्ठः समञ्जसः

ययाति युद्धात देव, दानव व मनुष्यांनाही दुर्धर्ष होता; तरीही तो भव (शिव) भक्त, पुण्यात्मा, धर्मनिष्ठ व समतोल आचरणाचा होता.

Verse 70

यज्ञयाजी जितक्रोधः सर्वभूतानुकम्पनः कौरवाणां च सर्वेषां स भवद्रथ उत्तमः

भवद्रथ हा यज्ञयाजी, क्रोधजित आणि सर्वभूतांवर दयाळू होता; सर्व कौरवांमध्ये तोच उत्तम होता.

Verse 71

यावन्नरेन्द्रप्रवरः कौरवो जनमेजयः पूरोर्वंशस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारिक्षितस्य तु

जोपर्यंत नरेन्द्रप्रवर कौरव जनमेजय—राजा पारिक्षिताचा पुत्र, पूरुवंशाचा अधिपती—यश व राज्यात स्थित राहील, तोपर्यंत तो राजवंश प्रतिष्ठित राहील.

Verse 72

जगाम स रथो नाशं शापाद्गर्गस्य धीमतः गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः

धीमंत ऋषी गर्गांच्या शापामुळे तो रथ नष्ट झाला. कारण राजा जनमेजयाने गर्गांच्या लहान बालपुत्राचा अपमान/उपद्रव केला होता; म्हणून हा विनाश त्याच्यावर आला.

Verse 73

अक्रूरं हिंसयामास ब्रह्महत्यामवाप सः स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः

अक्रूराला इजा करून त्याने ब्रह्महत्येचे पाप मिळवले. तो राजर्षि लोखंडासारख्या दुर्गंधीने युक्त होऊन, दुष्कर्मजन्य पाशांनी जखडल्यासारखा इकडे-तिकडे धावू लागला.

Verse 74

पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित् ततः स दुःखसंतप्तो न लेभे संविदं क्वचित्

नगरातील व ग्रामीण लोकांनी त्याला टाकून दिल्याने त्याला कधीही शांती मिळाली नाही. मग दुःखाने होरपळून तो कुठेही योग्य समज किंवा सल्ला मिळवू शकला नाही.

Verse 75

जगाम शौनकमृषिं शरण्यं व्यथितस्तदा इन्द्रेतिर् नाम विख्यातो यो ऽसौ मुनिरुदारधीः

तेव्हा व्यथित होऊन ‘इन्द्रेति’ या नावाने विख्यात उदारबुद्धी मुनी शरण्य अशा शौनक ऋषीकडे गेला.

Verse 76

याजयामास चेन्द्रेतिस् तं नृपं जनमेजयम् अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः

मग इन्द्रेतीने श्रेष्ठ द्विजांसह राजा जनमेजयास पावनार्थ अश्वमेध यज्ञ करविला, जेणेकरून तो शुद्ध होऊन धर्मात प्रतिष्ठित होईल—पशुपती (शिव) यांच्या अप्रत्यक्ष अधिष्ठानाखाली.

Verse 77

स लोहगन्धान्निर्मुक्त एनसा च महायशाः यज्ञस्यावभृथे मध्ये यातो दिव्यो रथः शुभः

तो लोखंडी दुर्गंधीच्या मलिनतेतून मुक्त व पापातून विमोचित असा महायशस्वी पुरुष—यज्ञाच्या अवभृथ-स्नानाच्या मध्यभागी—तेजस्वी, शुभ दिव्य रथावर आरूढ होऊन निघून गेला।

Verse 78

तस्माद्वंशात्परिभ्रष्टो वसोश्चेदिपतेः पुनः दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः

त्या वंशातून परिभ्रष्ट झालेला चेदिपती वसु पुन्हा पुनर्स्थापित झाला—तुष्ट झालेल्या इंद्राने त्याला पुन्हा प्रदान केले; आणि त्याच्यापासून बृहद्रथ उत्पन्न झाला।

Verse 79

ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः

नंतर जरासंधाचा वध करून, कौरवकुलाचा आनंद असलेल्या भीमाने प्रेमाने तो उत्तम रथ वासुदेवाला अर्पण केला।

Verse 80

सूत उवाच अभ्यषिञ्चत्पुरुं पुत्रं ययातिर्नाहुषः प्रभुः कृतोपकारस्तेनैव पुरुणा द्विजसत्तमाः

सूत म्हणाले—हे द्विजसत्तमांनो! नहुषपुत्र पराक्रमी राजा ययातीने आपल्या पुत्र पुरूचा अभिषेक केला; कारण त्या पुरूनेच त्याच्यावर महान उपकार केला होता।

Verse 81

अभिषेक्तुकामं च नृपं पुरुं पुत्रं कनीयसम् ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्

कनिष्ठ पुत्र पुरूचा राजाभिषेक करावयास इच्छित असता, ब्राह्मणांच्या नेतृत्वाखाली सर्व वर्णांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 82

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति

हे प्रभो! देवयानीचा पुत्र व शुक्राचा नातू, ज्येष्ठ यदू यास डावलून धाकटा कसा राज्यास पात्र ठरेल?

Verse 83

एते संबोधयामस्त्वां धर्मं च अनुपालय

म्हणून आम्ही तुला बोध करीत आहोत—कर्तव्यात जागा हो आणि धर्माचे दृढ पालन कर.