Adhyaya 85

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमामहेश्वरव्रतं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सर्वव्रतेषु सम्पूज्य देवदेवमुमापतिम् जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां विधिनैव द्विजोत्तमाः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘उमा-महेश्वर-व्रत’ नावाचा पंच्याऐंशीवा अध्याय (आरंभ होतो). सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, सर्व व्रतांत देवदेव उमा-पती शंकराचे विधिपूर्वक संपूर्ण पूजन करून, नियमानुसार पंचाक्षरी विद्येचा जप करा.

Verse 2

जपादेव न संदेहो व्रतानां वै विशेषतः समाप्तिर्नान्यथा तस्माज् जपेत्पञ्चाक्षरीं शुभाम्

जपानेच—विशेषतः व्रतांच्या बाबतीत—निःसंशय त्यांची सिद्धी होते; अन्यथा नाही. म्हणून शुभ पंचाक्षरीचा जप करावा.

Verse 3

ऋषय ऊचुः कथं पञ्चाक्षरी विद्या प्रभावो वा कथं वद क्रमोपायं महाभाग श्रोतुं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—पंचाक्षरी विद्येचे स्वरूप कसे, आणि तिचा प्रभाव कसा आहे? हे महाभाग, क्रमाने उपाय सांगा; ऐकण्याची आम्हाला मोठी उत्कंठा आहे.

Verse 4

सूत उवाच पुरा देवेन रुद्रेण देवदेवेन शंभुना पार्वत्याः कथितं पुण्यं प्रवदामि समासतः

सूत म्हणाले—पूर्वी देवदेव रुद्र—शंभू—यांनी पार्वतीला जे पुण्यदायी उपदेश सांगितले, ते मी संक्षेपाने सांगतो.

Verse 5

श्रीदेव्युवाच भगवन्देवदेवेश सर्वलोकमहेश्वर पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

श्रीदेवी म्हणाली— हे भगवन्, देवदेवेश, सर्वलोकमहेश्वरा! पञ्चाक्षरी मंत्राचे माहात्म्य तत्त्वतः, यथार्थ रीतीने, ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.

Verse 6

श्रीभगवानुवाच प्रलय अन्द् सृष्टि पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि न शक्यं कथितुं देवि तस्मात् संक्षेपतः शृणु

श्रीभगवान म्हणाले— हे देवी! प्रलयानंतर सृष्टीचे बीज असलेल्या पञ्चाक्षरीचे माहात्म्य शतकोटी वर्षांनीही पूर्ण सांगता येत नाही. म्हणून संक्षेपाने ऐक.

Verse 7

प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे नष्टे देवासुरे चैव नष्टे चोरगराक्षसे

प्रलय पूर्णपणे आला तेव्हा स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले; देव आणि असुरही नष्ट झाले, तसेच नाग व राक्षसही विनष्ट झाले.

Verse 8

सर्वं प्रकृतिमापन्नं त्वया प्रलयमेष्यति एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्

जे काही प्रकृतीत प्रविष्ट झाले आहे ते तुझ्यामुळे प्रलयास जाईल. हे देवी! मी एकटाच स्थित आहे; कुठेही कोणत्याही प्रकारे दुसरा नाही.

Verse 9

तस्मिन्वेदाश् च शास्त्राणि मन्त्रे पञ्चाक्षरे स्थिताः ते नाशं नैव सम्प्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः

त्या पञ्चाक्षरी मंत्रात वेद व शास्त्रे स्थित आहेत. म्हणून ते कधीही नाश पावत नाहीत, कारण माझ्या शक्तीने ते रक्षित व पोषित आहेत.

Verse 10

अहमेको द्विधाप्यासं प्रकृत्यात्मप्रभेदतः स तु नारायणः शेते देवो मायामयीं तनुम्

मी एक असूनही प्रकृती व आत्मा यांच्या भेदामुळे द्विरूप झालो. तोच देव नारायण मायामय देह धारण करून योगनिद्रेत शयन करतो.

Verse 11

आस्थाय योगपर्यङ्कशयने तोयमध्यगः तन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः

तो आदिजलाच्या मध्यभागी योगपर्यंक-शय्येवर आश्रय घेऊन शयन करतो. त्याच्या नाभिकमळातून पंचमुख पितामह ब्रह्मा उत्पन्न झाला.

Verse 12

ब्रह्मा च्रेअतेस् १० सोन्स्; थेय् गेत् पोwएर् फ़्रोम् शिव सिसृक्षमाणो लोकान्वै त्रीनशक्तो ऽसहायवान् दश ब्रह्मा ससर्जादौ मानसानमितौजसः

त्रिलोकी निर्माण करण्याची इच्छा असूनही ब्रह्मा अशक्त व निराधार होता. म्हणून आदौ त्याने अमित तेजस्वी दहा मानसपुत्र निर्माण केले; परंतु त्यांच्या सृष्टीची शक्ती शिव-पतीच्या अनुग्रहानेच प्रवर्तली.

Verse 13

तेषां सृष्टिप्रसिद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर

त्यांच्या सृष्टीकार्याची सिद्धी व्हावी म्हणून पितामह ब्रह्मा मला म्हणाला—“हे महादेव, हे महेश्वर, माझ्या पुत्रांना सृजनसामर्थ्य दे.”

Verse 14

इति तेन समादिष्टः पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् पञ्चाक्षरान्पञ्चमुखैः प्रोक्तवान् पद्मयोनये

असा आदेश मिळताच मी पंचवक्त्रधारी होऊन, माझ्या पाच मुखांनी पंचाक्षरी मंत्र पद्मयोनि ब्रह्म्यास उच्चारून सांगितला.

Verse 15

तान्पञ्चवदनैर्गृह्णन् ब्रह्मा लोकपितामहः वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्परमेश्वरम्

पंचमुखांनी ते ग्रहण करून लोकपितामह ब्रह्म्याने वाच्य‑वाचकभाव जाणून परमेश्वरास ओळखले।

Verse 16

वाच्यः पञ्चाक्षरैर्देवि शिवस्त्रैलोक्यपूजितः वाचकः परमो मन्त्रस् तस्य पञ्चाक्षरः स्थितः

हे देवि, त्रैलोक्यपूज्य शिव पंचाक्षरांनी वाच्य आहेत; आणि त्यांना वाचक परम मंत्रही त्याच पंचाक्षरी रूपात स्थित आहे।

Verse 17

ज्ञात्वा प्रयोगं विधिना च सिद्धिं लब्ध्वा तथा पञ्चमुखो महात्मा प्रोवाच पुत्रेषु जगद्धिताय मन्त्रं महार्थं किल पञ्चवर्णम्

विधीनुसार प्रयोग जाणून सिद्धी मिळवून महात्मा पंचमुखाने जगद्धितासाठी पुत्रांना पंचवर्ण महार्थ मंत्र उपदेशिला।

Verse 18

ते लब्ध्वा मन्त्ररत्नं तु साक्षाल्लोकपितामहात् तमाराधयितुं देवं परात्परतरं शिवम्

लोकपितामह ब्रह्म्याकडून साक्षात मंत्ररत्न मिळवून ते परात्परतर देव शिवाची आराधना करू लागले।

Verse 19

ततस्तुतोष भगवान् त्रिमूर्तीनां परः शिवः दत्तवानखिलं ज्ञानम् अणिमादिगुणाष्टकम्

तेव्हा त्रिमूर्तींपेक्षाही परे असलेले भगवान शिव प्रसन्न झाले आणि अणिमा आदि अष्टगुणांसह अखिल ज्ञान प्रदान केले।

Verse 20

ते ऽपि लब्ध्वा वरान्विप्रास् तदाराधनकाङ्क्षिणः मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुञ्जवान्नाम पर्वतः

ते ब्राह्मण-ऋषीही वर प्राप्त करून, पुन्हा भगवान् शिवाची आराधना करण्याच्या इच्छेने, मेरूच्या रम्य शिखरावर—मुञ्जवान् नावाच्या पर्वतावर—जाऊन पोहोचले।

Verse 21

मत्प्रियः सततं श्रीमान् मद्भूतैः परिरक्षितः तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकसृष्टिसमुत्सुकाः

“तो सदैव मला प्रिय, सदैव श्रीमान् व मंगलमय आहे, आणि माझ्याच गणांनी रक्षित आहे. त्याच्या सान्निध्यात, लोकसृष्टीची उत्कंठा बाळगून, ते तीव्र तप आचरतात।”

Verse 22

दिव्यवर्षसहस्रं तु वायुभक्षाः समाचरन् तिष्ठन्तो ऽनुग्रहार्थाय देवि ते ऋषयः पुरा

हे देवि! प्राचीन काळी ते ऋषी एक हजार दिव्य वर्षे केवळ वायू-आहार करून, अनुग्रह मिळावा म्हणून अढळ राहिले।

Verse 23

तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् पञ्चाक्षरम् ऋषिच्छन्दो दैवतं शक्तिबीजवत्

त्यांची भक्ती पाहून मी तत्क्षणी त्यांच्या समोर प्रकट झालो. पञ्चाक्षर मंत्राला ऋषि, छंद व अधिष्ठातृ देवता आहेत; तो शक्ती व बीजभावाने युक्त आहे।

Verse 24

न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगमशेषतः प्रोक्तवानहमार्याणां लोकानां हितकाम्यया

आर्य लोकांच्या हितासाठी मी न्यास, षडंग, दिग्बंध आणि संपूर्ण विनियोग विधी यथार्थपणे सांगितला आहे।

Verse 25

तच्छ्रुत्वा मन्त्रमाहात्म्यम् ऋषयस्ते तपोधनाः मन्त्रस्य विनियोगं च कृत्वा सर्वमनुष्ठिताः

त्या मंत्राचे माहात्म्य ऐकून तपोधन ऋषींनी मंत्राचा विनियोग करून विधिपूर्वक सर्व अनुष्ठान पूर्ण केले।

Verse 26

तन्माहात्म्यात् तदा लोकान् सदेवासुरमानुषान् वर्णान्वर्णविभागांश् च सर्वधर्मांश् च शोभनान्

त्या माहात्म्यामुळे तेव्हा देव-असुर-मानवांसह सर्व लोक, तसेच वर्ण व त्यांचे विभाग आणि सर्व शुभ धर्म तेजस्वी व सुस्थिर झाले।

Verse 27

पूर्वकल्पसमुद्भूताञ् छ्रुतवन्तो यथा पुरा पञ्चाक्षरप्रभावाच्च लोका वेदा महर्षयः

जसे पूर्वी काळी पूर्वकल्पातून उत्पन्न झालेले जन श्रुतीचे अधिकारी झाले, तसेच पंचाक्षर मंत्राच्या प्रभावाने लोक, वेद आणि महर्षी प्रकट होऊन स्थिर होतात।

Verse 28

देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् पञ्चाक्षर मन्त्र तिष्ठन्ति शाश्वता धर्मा देवाः सर्वमिदं जगत् तद् इदानीं प्रवक्ष्यामि शृणु चावहिताखिलम्

पंचाक्षर मंत्रात शाश्वत धर्म, देवगण आणि हे सर्व जगत प्रतिष्ठित आहे। आता मी ते सांगतो—तू पूर्ण अवधानाने ऐक।

Verse 29

अल्पाक्षरं महार्थं च वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

हे वचन अल्पाक्षरी असूनही महार्थ आहे, वेदसार आहे आणि मुक्तिदायक आहे। दिव्य आज्ञेने सिद्ध, संदेहरहित—हे वाक्य शिवस्वरूप आहे।

Verse 30

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरञ्जकम् सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं मे पारमेश्वरम्

माझे पारमेश्वर उपदेश दिव्य असून अनेक सिद्धींनी युक्त आहे; तो लोकांचे चित्त रंजित करतो. त्याचा अर्थ निश्चित आहे आणि त्याचा आशय अत्यंत गंभीर आहे.

Verse 31

मन्त्रं मुखसुखोच्चार्यम् अशेषार्थप्रसाधकम् तद्बीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं सुशोभनम्

हा मंत्र मुखाने सुखाने उच्चारता येतो आणि सर्व अभिप्राय सिद्ध करणारा आहे. तो सर्व विद्यांचा बीज आहे—आद्य, परम मंगल आणि शोभायमान मंत्र.

Verse 32

अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् वेदः स त्रिगुणातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः

ते तत्त्व अतिसूक्ष्म असूनही महार्थयुक्त आहे—वडाच्या बीजासारखे जाणण्याजोगे. तोच खरा वेद: त्रिगुणातीत, सर्वज्ञ, सर्वकर्ता आणि सर्वाधिपती प्रभु.

Verse 33

ओमित्येकाक्षरं मन्त्रं स्थितः सर्वगतः शिवः मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चाक्षरतनुः शिवः

एकाक्षर ‘ॐ’ मंत्रात सर्वव्यापी शिव प्रतिष्ठित आहेत. आणि सूक्ष्म षडक्षर मंत्रात शिव पंचाक्षरी-तनुरूपाने विराजमान आहेत.

Verse 34

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यः शिवः प्रमेयत्वान् मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः

वाच्य-वाचक भावाने, स्वभावतः साक्षात् स्थित—प्रमेय असल्यामुळे शिव वाच्य आहेत; आणि मंत्र हा त्यांचा वाचक मानला जातो.

Verse 35

वाच्यवाचकभावो ऽयम् अनादिः संस्थितस्तयोः वेदे शिवागमे वापि यत्र यत्र षडक्षरः

वाच्य व वाचक यांचा हा भाव अनादी असून दोन्हीत स्थिर आहे। वेदात असो वा शिवागमात—जिथे जिथे षडक्षर मंत्र आहे, तिथे मंत्र-शिवतत्त्वाचा शाश्वत संबंध प्रस्थापित होतो।

Verse 36

मन्त्रः स्थितः सदा मुख्यो लोके पञ्चाक्षरो मतः किं तस्य बहुभिर् मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तृतैः

या लोकी पंचाक्षर मंत्र सदा मुख्य मानला जातो. ज्याच्याकडे तो आहे, त्याला अनेक मंत्रांची किंवा फार विस्तारलेल्या शास्त्रांची काय गरज?

Verse 37

यस्यैवं हृदि संस्थो ऽयं मन्त्रः स्यात्पारमेश्वरः तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्

ज्याच्या हृदयात हा पारमेश्वर मंत्र असा दृढपणे स्थिर होतो, त्याने जणू शास्त्रे अध्ययन केली, त्याने जणू ती श्रवण केली, आणि त्याने जणू सर्व अनुष्ठाने पूर्ण केली।

Verse 38

यो विद्वान्वै जपेत्सम्यग् अधीत्यैव विधानतः एतावद्धि शिवज्ञानम् एतावत्परमं पदम्

जो विद्वान साधक प्रथम विधीनुसार उपदेशाचे अध्ययन करून, मग नियमाने सम्यक जप करतो—हेच शिवज्ञान, हेच परम पद आहे।

Verse 39

एतावद् ब्रह्मविद्या च तस्मान्नित्यं जपेद्बुधः पञ्चाक्षरैः सप्रणवो मन्त्रो ऽयं हृदयं मम

एवढीच ब्रह्मविद्या आहे; म्हणून बुधाने नित्य प्रणवासहित पंचाक्षर मंत्राचा जप करावा। हा मंत्र माझेच हृदय आहे—पशूच्या पाशांना शिथिल करणारा पति शिव, अंतःस्वरूप।

Verse 40

गुह्याद्गुह्यतरं साक्षान् मोक्षज्ञानम् अनुत्तमम् अस्य मन्त्रस्य वक्ष्यामि ऋषिच्छन्दो ऽधिदैवतम्

गुह्याहूनही अधिक गुह्य, साक्षात् अनुभूत, अनुत्तम मोक्षज्ञान—या मंत्राचा ऋषि, छंद व अधिदेवता आता मी सांगतो।

Verse 41

बीजं शक्तिं स्वरं वर्णं स्थानं चैवाक्षरं प्रति वामदेवो नाम ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतः

प्रत्येक अक्षरासाठी—बीज, शक्ति, स्वर, वर्ण आणि उच्चारणस्थान—ऋषि वामदेव सांगितले आहेत, आणि छंद ‘पङ्क्ति’ असे उदाहृत आहे।

Verse 42

देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने नकारादीनि बीजानि पञ्चभूतात्मकानि च

हे वरानने, या मंत्राची देवता शिवच आहे—म्हणजे मीच. ‘न’ इत्यादी बीजाक्षरे पंचमहाभूतस्वरूपही आहेत।

Verse 43

आत्मानं प्रणवं विद्धि सर्वव्यापिनमव्ययम् शक्तिस्त्वमेव देवेशि सर्वदेवनमस्कृते

प्रणव (ॐ) हा तुझाच आत्मा आहे असे जाण—सर्वव्यापी व अव्यय. हे देवेशी, सर्व देवांनी नमस्कृत, शक्ती तूच आहेस।

Verse 44

त्वदीयं प्रणवं किंचिन् मदीयं प्रणवं तथा त्वदीयं देवि मन्त्राणां शक्तिभूतं न संशयः

तुझा प्रणव काही अंशी माझाही आहे, आणि माझाही तुझाच आहे. हे देवि, मंत्रांमध्ये शक्तिरूप तुझीच सत्ता आहे—यात संशय नाही।

Verse 45

अकारोकारमकारा मदीये प्रणवे स्थिताः उकारं च मकारं च अकारं च क्रमेण वै

अ, उ आणि म—ही अक्षरे माझ्या प्रणवात (ॐ) स्थित आहेत. क्रमाने प्रथम ‘अ’, मग ‘उ’, आणि शेवटी ‘म’—अशी त्यांची रचना आहे.

Verse 46

त्वदीयं प्रणवं विद्धि त्रिमात्रं प्लुतमुत्तमम् ओङ्कारस्य स्वरोदात्त ऋषिर्ब्रह्म सितं वपुः

हा प्रणव तुझाच आहे असे जाण—त्रिमात्र, प्लुत आणि परम श्रेष्ठ ‘ॐ’। त्या ओंकाराचा स्वर उदात्त; ऋषी ब्रह्मा; आणि त्याचे रूप श्वेत, तेजोमय—पती (शिव) यांचा शुद्ध प्रकाश, जो पशूला पाशातून मुक्त करतो.

Verse 47

छन्दो देवी च गायत्री परमात्माधिदेवता उदात्तः प्रथमस्तद्वच् चतुर्थश् च द्वितीयकः

छंदाची देवी गायत्री असून परमात्मा अधिदेवता आहे. प्रथम उदात्त; तसेच चतुर्थही; आणि द्वितीयाचाही प्रयोग विधीनुसार करावा.

Verse 48

पञ्चमः स्वरितश्चैव मध्यमो निषधः स्मृताः नकारः पीतवर्णश् च स्थानं पूर्वमुखं स्मृतम्

पंचम स्वर स्वरित असून त्याची श्रुती मध्यम; आणि तो ‘निषध’ म्हणून स्मृत आहे. ‘न’कार पिवळ्या वर्णाचा असून त्याचे स्थान पूर्वमुख मानले आहे.

Verse 49

इन्द्रो ऽधिदैवतं छन्दो गायत्री गौतम ऋषिः मकारः कृष्णवर्णो ऽस्य स्थानं वै दक्षिणामुखम्

याचे अधिदैवत इंद्र; छंद गायत्री; आणि ऋषी गौतम. याचा बीजाक्षर ‘म’कार, वर्ण कृष्ण; आणि स्थान दक्षिणमुख—लिंगपूजेत असा विन्यास करावा.

Verse 50

छन्दो ऽनुष्टुप् ऋषिश्चात्री रुद्रो दैवतमुच्यते शिकारो धूम्रवर्णो ऽस्य स्थानं वै पश्चिमं मुखम्

याचे छंद अनुष्टुप्, ऋषी आत्री; आणि देवता रुद्र असे सांगितले आहे. याचे बीजाक्षर ‘शि’ धूम्रवर्ण असून याचे स्थान निश्चयाने पश्चिम मुखी आहे.

Verse 51

विश्वामित्र ऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो विष्णुस्तु दैवतम् वाकारो हेमवर्णो ऽस्य स्थानं चैवोत्तरं मुखम्

यात ऋषी विश्वामित्र, छंद त्रिष्टुप्, आणि देवता विष्णु आहेत. याचे बीजाक्षर ‘व’ हेमवर्ण असून याचे स्थान उत्तर मुखीच आहे.

Verse 52

ब्रह्माधिदैवतं छन्दो बृहती चाङ्गिरा ऋषिः यकारो रक्तवर्णश् च स्थानम् ऊर्ध्वं मुखं विराट्

याचे अधिदेवता ब्रह्मा; छंद बृहती; आणि ऋषी अंगिरा आहेत. याचे बीजाक्षर ‘य’ रक्तवर्ण आहे; याचे स्थान ऊर्ध्व असून मुख विराट् आहे.

Verse 53

छन्द ऋषिर्भरद्वाजः स्कन्दो दैवतमुच्यते न्यासमस्य प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिकरं शुभम्

याचे ऋषी भरद्वाज असून देवता स्कंद असे सांगितले आहे. आता मी याचा न्यास सांगतो—जो शुभ असून सर्व सिद्धी देणारा आहे.

Verse 54

न्यास (देफ़्।, देस्च्रिप्तिओन्) सर्वपापहरं चैव त्रिविधो न्यास उच्यते उत्पत्तिस्थितिसंहारभेदतस्त्रिविधः स्मृतः

न्यास सर्व पापांचे हरण करणारा आहे; आणि न्यास त्रिविध असे सांगितले आहे. उत्पत्ती, स्थिती व संहार या भेदांमुळे तो त्रिविध मानला जातो.

Verse 55

ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां क्रमशो भवेत् उत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणां गृहस्थानां स्थितिः सदा

ब्रह्मचारी, गृहस्थ आणि यती—यांचे आचार क्रमाने प्रकट होतात। ब्रह्मचर्यामुळे धर्माची उत्पत्ती होते आणि गृहस्थाश्रम हा सदा धर्माचा स्थिर आधार आहे।

Verse 56

यतीनां संहृतिर् न्यासः सिद्धिर् भवति नान्यथा अङ्गन्यासः करन्यासो देहन्यास इति त्रिधा

यतींसाठी न्यास म्हणजे इंद्रियांचा अंतर्मुख संहृती-रूप लय; याच्यामुळेच सिद्धी होते, अन्यथा नाही. हा न्यास तीन प्रकारचा—अंगन्यास, करन्यास आणि देहन्यास।

Verse 57

उत्पत्त्यादित्रिभेदेन वक्ष्यते ते वरानने न्यसेत्पूर्वं करन्यासं देहन्यासम् अनन्तरम्

हे वरानने, उत्पत्ती इत्यादी त्रिविध भेदाने मी तुला विधी सांगतो. प्रथम करन्यास करावा, नंतर देहन्यास करावा.

Verse 58

अङ्गन्यासं ततः पश्चाद् अक्षराणां विधिक्रमात् मूर्धादिपादपर्यन्तम् उत्पत्तिन्यास उच्यते

त्यानंतर अंगन्यास करावा. मग मंत्राक्षरांच्या विधिक्रमाने, मस्तकापासून पायांपर्यंत जो न्यास होतो, त्याला ‘उत्पत्तिन्यास’ म्हणतात.

Verse 59

पादादिमूर्धपर्यन्तं संहारो भवति प्रिये हृदयास्यगलन्यासः स्थितिन्यास उदाहृतः

हे प्रिये, संहार-न्यास पायांपासून मस्तकापर्यंत करतात. हृदय, मुख आणि कंठ येथे जो न्यास होतो, तो ‘स्थितिन्यास’ म्हणून सांगितला आहे.

Verse 60

ब्रह्मचारिगृहस्थानां यतीनां चैव शोभने सशिरस्कं ततो देहं सर्वमन्त्रेण संस्पृशेत्

हे शोभने! ब्रह्मचारी, गृहस्थ आणि यती—सर्वांसाठी—मग शिरासह संपूर्ण देह ‘सर्वमंत्रा’ने स्पर्श करून पवित्र करावा, जेणेकरून शिवपूजेस योग्य होईल.

Verse 61

स देहन्यास इत्युक्तः सर्वेषां सम एव स दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्त एव हि

यालाच ‘देह-न्यास’ असे म्हणतात. हा सर्व साधकांसाठी समान आहे—उजव्या अँगठ्यापासून आरंभ होऊन खरोखर डाव्या अँगठ्यापर्यंत जातो.

Verse 62

न्यस्यते यत्तदुत्पत्तिर् विपरीतं तु संहृतिः अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं न्यस्यते हस्तयोर् द्वयोः

न्यासात जे सरळ क्रमाने स्थापिले जाते ते ‘उत्पत्ती’ (प्रस्फुटन) दर्शविते; आणि उलटा क्रम ‘संहृती’ (लय) दर्शवितो. अँगठ्यापासून करंगळीपर्यंत—दोन्ही हातांवर न्यास करावा.

Verse 63

अतीव भोगदो देवि स्थितिन्यासः कुटुंबिनाम् करन्यासं पुरा कृत्वा देहन्यासम् अनन्तरम्

हे देवि! कुटुंबिनांसाठी ‘स्थिति-न्यास’ अत्यंत भोग-कल्याण देणारा आहे. प्रथम कर-न्यास करून, नंतर देह-न्यास करावा.

Verse 64

अङ्गन्यासं न्यसेत्पश्चाद् एष साधारणो विधिः ओङ्कारं संपुटीकृत्य सर्वाङ्गेषु च विन्यसेत्

यानंतर अङ्ग-न्यास करावा—हीच सामान्य विधी आहे. ओंकाराला आवरण/मुद्रा करून, तो सर्व अङ्गांत विन्यस्त करावा.

Verse 65

करयोरुभयोश्चैव दशाग्रांगुलिषु क्रमात् प्रक्षाल्य पादावाचम्य शुचिर्भूत्वा समाहितः

त्यानंतर क्रमाने दोन्ही हातांच्या दहा बोटांच्या टोकांना धुऊन, पाय शुद्ध करून आचमन करावे. मग शुद्ध होऊन अंतर्मुख व समाहित चित्ताने पति—भगवान शिव—यांच्या पूजेसाठी स्थिर राहावे.

Verse 66

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न्यासकर्म समाचरेत् स्मरेत् पूर्वम् ऋषिं छन्दो दैवतं बीजमेव च

पूर्वमुख किंवा उत्तरमुख होऊन न्यासकर्म करावे. प्रथम मंत्राचा ऋषी, छंद, दैवत व बीज यांचे स्मरण करावे, ज्यायोगे पशु (बद्ध जीव) देह-मन पती—भगवान शिव—यांच्या पूजेस योग्य पात्र बनेल.

Verse 67

शक्तिं च परमात्मानं गुरुं चैव वरानने मन्त्रेण पाणी संमृज्य तलयोः प्रणवं न्यसेत्

हे वरानने! शक्ती, परमात्मा व गुरु यांचे आवाहन-स्मरण करून मंत्राने हात संस्कारित-शुद्ध करावेत; मग दोन्ही तळहातांवर प्रणव (ॐ) न्यास करावा.

Verse 68

अङ्गुलीनां च सर्वेषां तथा चाद्यन्तपर्वसु सबिन्दुकानि बीजानि पञ्च मध्यमपर्वसु

सर्व बोटांच्या पहिल्या व शेवटच्या पेरांवर बिंदुयुक्त बीजाक्षरांचा न्यास करावा; आणि पाच मधल्या पेरांवर विधिपूर्वक बीजाक्षरे स्थापावीत.

Verse 69

उत्पत्त्यादित्रिभेदेन न्यसेदाश्रमतः क्रमात् उभाभ्यामेव पाणिभ्याम् आपादतलमस्तकम्

उत्पत्ती इत्यादी तीन भेदांनुसार, आपल्या आश्रम-क्रमाने न्यास करावा. केवळ दोन्ही हातांनीच पायांच्या तळापासून मस्तक-शिखेपर्यंत स्पर्श करून मंत्रशक्तीचा न्यास करावा.

Verse 70

मन्त्रेण संस्पृशेद्देहं प्रणवेनैव संपुटम् मूर्ध्नि वक्त्रे च कण्ठे च हृदये गुह्यके तथा

विधिमंत्राने देहास स्पर्श करून संस्कार करावा; आणि प्रणव ‘ॐ’ हे कवच मानून शिर, मुख, कंठ, हृदय व गुह्यस्थानी न्यास करावा।

Verse 71

पादयोर् उभयोश्चैव गुह्ये च हृदये तथा कण्ठे च मुखमध्ये च मूर्ध्नि च प्रणवादिकम्

दोन्ही पायांवर, गुह्यप्रदेशी, हृदयात, कंठात, मुखाच्या मध्यभागी आणि शिरावर प्रणव व त्यापासून आरंभ होणारे मंत्र न्यासावेत।

Verse 72

हृदये गुह्यके चैव पादयोर्मूर्ध्नि वाचि वा कण्ठे चैव न्यसेदेव प्रणवादित्रिभेदतः

प्रणवादि त्रिविध पद्धतीनुसार देवतेचा न्यास हृदयात, गुह्यस्थानी, पायांत, शिरावर, वाणीमध्ये आणि कंठातही करावा।

Verse 73

कृत्वाङ्गन्यासमेवं हि मुखानि परिकल्पयेत् पूर्वादि चोर्ध्वपर्यन्तं नकारादि यथाक्रमम्

अशा रीतीने अङ्गन्यास करून मग दिव्य मुखांची कल्पना करावी—पूर्व दिशेपासून आरंभ करून ऊर्ध्व (शिखर) पर्यंत—‘न’कारादि अक्षरे क्रमाने नियोजित करून।

Verse 74

षडङ्गानि न्यसेत्पश्चाद् यथास्थानं च शोभनम् नमः स्वाहा वषड्ढुं च वौषट्फट्कारकैः सह

यानंतर योग्य स्थानी शोभनीय रीतीने षडङ्गन्यास करावा; आणि ‘नमः, स्वाहा, वषट्, हुं, वौषट्, फट्’ या उच्चारांसह करावा।

Verse 75

प्रणवं हृदयं विद्यान् नकारः शिर उच्यते शिखा मकार आख्यातः शिकारः कवचं तथा

प्रणव (ॐ) हा हृदय आहे असे जाणावे. ‘न’ हा शिर (मस्तक) म्हटला आहे; ‘म’ ही शिखा; आणि ‘शि’ हे कवच—अशा रीतीने शिव-मंत्रदेहाची अंगे स्थापन होतात.

Verse 76

आकारो नेत्रमस्त्रं तु यकारः परिकीर्तितः इत्थमङ्गानि विन्यस्य ततो वै बन्धयेद्दिशः

‘आ’ हा नेत्र-अस्त्र म्हटला आहे आणि ‘य’ हाही (अंगरूप) परिकीर्तित आहे. अशा प्रकारे अङ्गन्यास करून मग दिशांचे बंधन करावे—पूजास्थान सुरक्षित करावे.

Verse 77

विघ्नेशो मातरो दुर्गा क्षेत्रज्ञो देवता दिशः आग्नेयादिषु कोणेषु चतुर्ष्वपि यथाक्रमम्

आग्नेय इत्यादी चार कोन-दिशांत यथाक्रम विघ्नेश, मातृगण, दुर्गा आणि क्षेत्रज्ञ—दिशांचे अधिदेव—यांचे आवाहन/स्थापन करावे.

Verse 78

अङ्गुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां संस्थाप्य सुमुखं शुभम् रक्षध्वमिति चोक्त्वा तु नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक्

अंगठा व तर्जनीच्या अग्रभागांनी शुभ, सुमुख (देवता) स्थापन करून ‘रक्षध्वम्’ (रक्षा करा) असे म्हणावे; मग प्रत्येकाला वेगवेगळा नमस्कार करावा.

Verse 79

गले मध्ये तथाङ्गुष्ठे तर्जन्याद्याङ्गुलीषु च अङ्गुष्ठेन करन्यासं कुर्यादेव विचक्षणः

विचक्षण साधकाने गळ्याच्या मध्यभागी, अंगठ्यावर तसेच तर्जनी इत्यादी बोटांवर—अंगठ्याच्या स्पर्शाने—करन्यास करावा.

Verse 80

एवं न्यासमिमं प्रोक्तं सर्वपापहरं शुभम् सर्वसिद्धिकरं पुण्यं सर्वरक्षाकरं शिवम्

अशा प्रकारे हा न्यास सांगितला आहे—शुभ व पवित्र, सर्व पापांचा नाश करणारा, सर्व सिद्धी देणारा आणि सर्वतोमुखी रक्षण करणारा; कारण तो स्वयं शिवस्वरूप आहे.

Verse 81

न्यस्ते मन्त्रे ऽथ सुभगे शङ्करप्रतिमो भवेत् जन्मान्तरकृतं पापम् अपि नश्यति तत्क्षणात्

हे सुभगे! मंत्राचा विधिपूर्वक न्यास झाल्यावर साधक शंकराच्या प्रतिमेसारखा होतो; पूर्वजन्मी केलेले पापही त्या क्षणी नष्ट होते.

Verse 82

एवं विन्यस्य मेधावी शुद्धकायो दृढव्रतः जपेत्पञ्चाक्षरं मन्त्रं लब्ध्वाचार्यप्रसादतः

अशा प्रकारे न्यास करून, मेधावी साधक—शरीराने शुद्ध व व्रतात दृढ—आचार्यांच्या प्रसादाने प्राप्त पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा.

Verse 83

अतः परं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभे यं विना निष्फलं नित्यं येन वा सफलं भवेत्

आता, हे शुभे! मी मंत्रांचे संग्रहण व क्रमविधान सांगतो—ज्याविना उपासना नेहमी निष्फळ राहते, आणि ज्यामुळे ती फलदायी होते.

Verse 84

आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनम् अमानसम् आज्ञप्तं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्

जो जप आज्ञा (दीक्षा/आदेश) विना, विधिक्रिया विना, श्रद्धा विना आणि एकाग्र मन विना केला जातो—तसेच नियत दक्षिणा विना—तो सतत केला तरी निष्फळच राहतो.

Verse 85

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं सुमानसम् एवं च दक्षिणासिद्धं मन्त्रं सिद्धं यतस्ततः

आज्ञेने सिद्ध, विधिपूर्वक क्रियेने सिद्ध, श्रद्धेने व सुसंयत शुद्ध मनाने सिद्ध; तसेच योग्य दक्षिणेनेही सिद्ध—असा मंत्र सर्व प्रकारे प्रभावी होऊन सिद्ध होतो।

Verse 86

गुरु/शिष्य उपागम्य गुरुं विप्रं मन्त्रतत्त्वार्थवेदिनम् ज्ञानिनं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्

शिष्य गुरुजवळ जाऊन—मंत्रतत्त्वार्थ जाणणारे, ज्ञानी, सद्गुणसंपन्न आणि ध्यानयोगात परायण असे विप्रऋषि—त्यांच्याकडे उपदेशाची याचना केली।

Verse 87

तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च

भावशुद्धीने युक्त होऊन प्रयत्नपूर्वक त्यांना (शिवांना) संतुष्ट करावे—वाणीने, मनाने, देहाने आणि धनानेही (अर्पण व दानाने)।

Verse 88

आचार्यं पूजयेच्छिष्यः सर्वदातिप्रयत्नतः हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

शिष्याने आचार्यांची सर्वदा अत्यंत प्रयत्नाने पूजा-सेवा करावी; हत्ती, घोडे, रथ, रत्ने, शेतजमिनी व घरे इत्यादी दान देऊनही त्यांचा सन्मान करावा।

Verse 89

भूषणानि च वासांसि धान्यानि विविधानि च एतानि गुरवे दद्याद् भक्त्या च विभवे सति

भूषणे, वस्त्रे आणि विविध धान्ये—विभव असेल तर भक्तीने ही सर्वे गुरूंना अर्पण करावीत।

Verse 90

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः पश्चान्निवेदयेद्देवि आत्मानं सपरिच्छदम्

आत्मसिद्धी इच्छिणाऱ्याने धनाविषयी कपट करू नये। नंतर, हे देवी, आपल्या सर्व साधन‑संपत्तीसह स्वतःला प्रभूच्या चरणी निवेदन करून शरण जावे।

Verse 91

एवं सम्पूज्य विधिवद् यथाशक्ति त्ववञ्चयन् आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु

अशा रीतीने विधिपूर्वक, यथाशक्ती व कपट न करता गुरूची सम्यक पूजा करून, नंतर गुरूकडून क्रमाने मंत्र व मुक्तिदायक ज्ञान ग्रहण करावे।

Verse 92

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजितं वत्सरोषितम् शुश्रूषुम् अनहङ्कारम् उपवासकृशं शुचिम्

अशा प्रकारे संतुष्ट झालेल्या गुरूंनी त्या शिष्याला पाहिले—ज्याने पूजा केली होती व वर्षभर सेवेत राहिला होता—सेवातत्पर, अहंकाररहित, उपवासाने कृश व शुद्ध।

Verse 93

स्नापयित्वा तु शिष्याय ब्राह्मणानपि पूज्य च समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालये ऽपि वा

प्रथम शिष्याला स्नानसंस्कार करून व ब्राह्मणांचेही पूजन करून, हा विधी समुद्रतीरी, नदीतीरी, गोठ्यात किंवा देवालयातही करता येतो।

Verse 94

शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदा दोषवर्जिते

शुद्ध स्थानी किंवा घरीही, सिद्धिदायक काळी—शुभ तिथी, अनुकूल नक्षत्र व शुभ योगात—सदैव दोषरहित राहून पूजा करावी।

Verse 95

अनुगृह्य ततो दद्याच् छिवज्ञानम् अनुत्तमम् स्वरेणोच्चारयेत् सम्यग् एकान्ते ऽपि प्रसन्नधीः

प्रथम अनुग्रह करून मग अनुत्तम शिवज्ञान द्यावे. प्रसन्न व स्थिर बुद्धीने योग्य स्वर-लयीने, एकांतातही, ते सम्यक् उच्चारावे.

Verse 96

उच्चार्योच्चारयित्वा तु आचार्यः सिद्धिदः स्वयम् शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनो ऽस्तु प्रियो ऽस्त्विति

मंत्र स्वतः उच्चारून आणि शिष्याकडूनही उच्चार करवून, सिद्धिदाता आचार्य आशीर्वाद देतो—“शिव असो, शुभ असो, शोभन असो, आणि (प्रभू) प्रिय होवो.”

Verse 97

एवं लब्ध्वा परं मन्त्रं ज्ञानं चैव गुरोस्ततः जपेन्नित्यं ससंकल्पं पुरश्चरणमेव च

अशा रीतीने गुरूकडून परम मंत्र व त्यास अनुरूप मोक्षदायी ज्ञान मिळवून, साधकाने नित्य संकल्पपूर्वक जप करावा आणि पुरश्चरणही विधिपूर्वक करावे.

Verse 98

यावज्जीवं जपेन्नित्यम् अष्टोत्तरसहस्रकम् अनश्नंस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम्

जो आयुष्यभर नित्य अष्टोत्तर-सहस्र (१००८) जप करतो, उपवास करून आणि त्यातच तन्मय होऊन, तो परम गतीला पोहोचतो.

Verse 99

जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् नक्ताशी संयमी यश् च पौरश्चरणिकः स्मृतः

आदराने अक्षर-लक्षाचा चारपट जप करावा. जो फक्त रात्री भोजन करतो आणि संयमी राहतो, तो पुरश्चरण करणारा मानला जातो.

Verse 100

पुरश्चरणजापी वा अपि वा नित्यजापकः अचिरात्सिद्धिकाङ्क्षी तु तयोरन्यतरो भवेत्

जो लवकर सिद्धीची इच्छा करतो, त्याने पुरश्चरण-विधीने जप करावा किंवा नित्य निरंतर जप करणारा व्हावे; या दोन्ही साधनांपैकी एक तरी स्वीकारावे।

Verse 101

जप यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेन्नरः तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धिदो वशी

जो पुरुष मंत्रजपाचे पुरश्चरण करून नित्य जप करणारा होतो, त्याच्या समान जगात कोणी नाही। तो सिद्ध, सिद्धिदाता आणि आत्मसंयमी होतो।

Verse 102

आसनं रुचिरं बद्ध्वा मौनी चैकाग्रमानसः प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि जपेन्मन्त्रमनुत्तमम्

रुचिर आसन बांधून, मौन पाळून, मन एकाग्र करून—पूर्वमुख किंवा उत्तरमुख होऊन—अनुत्तम मंत्राचा जप करावा; पाशबद्ध पशूला बंधनातून मुक्त करणाऱ्या शिव-पतीचे स्मरण करीत।

Verse 103

आद्यान्तयोर् जपस्यापि कुर्याद्वै प्राणसंयमान् तथा चान्ते जपेद्बीजं शतमष्टोत्तरं शुभम्

जपाच्या आरंभी व शेवटी प्राणसंयम करावा. आणि शेवटी शुभ बीजमंत्राचा एकशे आठ वेळा जप करावा.

Verse 104

चत्वारिंशत्समावृत्ति प्राणानायम्य संस्मरेत् पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य प्राणायाम उदाहृतः

प्राण आवरून, चाळीस आवृत्त्यांसह (शिवाचे) स्मरण करावे. पंचाक्षरी मंत्राशी संबंधित हाच प्राणायाम सांगितला आहे—जो शिवस्मरण व लिंगपूजेसाठी साधकाला स्थिर करतो.

Verse 105

प्राणायामाद्भवेत्क्षिप्रं सर्वपापपरिक्षयः इन्द्रियाणां वशित्वं च तस्मात्प्राणांश् च संयमेत्

प्राणायामाने शीघ्र सर्व पापांचा क्षय होतो आणि इंद्रियांवर वश मिळतो; म्हणून प्राणांचे संयमन व नियमन करावे।

Verse 106

गृहे जपः समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं भवेत् नद्यां शतसहस्रं तु अनन्तः शिवसन्निधौ

घरी केलेला जप सामान्य फल देतो; गोठ्यात तो शतगुण होतो; नदीतीरी तो लक्षगुण होतो; परंतु शिवसन्निधीत तो अनंत फल देतो।

Verse 107

समुद्रतीरे देवह्रदे गिरौ देवालयेषु च पुण्याश्रमेषु सर्वेषु जपः कोटिगुणो भवेत्

समुद्रतीरी, देवह्रदात, पर्वतावर, देवालयांत आणि सर्व पुण्याश्रमांत केलेला जप कोटिगुण फलदायक होतो।

Verse 108

शिवस्य संनिधाने च सूर्यस्याग्रे गुरोरपि दीपस्य गोर्जलस्यापि जपकर्म प्रशस्यते

शिवसन्निधीत, सूर्यापुढे, गुरूजवळ तसेच दीप, गौ आणि जलाजवळ केलेले जपकर्म प्रशंसनीय आहे।

Verse 109

अङ्गुलीजपसंख्यानम् एकमेकं शुभानने रेखैरष्टगुणं प्रोक्तं पुत्रजीवफलैर् दश

हे शुभानने! बोटांवर जपाची गणना एकेक अशी सांगितली आहे; बोटांच्या रेषांनी ती अष्टगुण, आणि पुत्रजीवाच्या दाण्यांनी दहागुण मानली आहे।

Verse 110

शतं वै शङ्खमणिभिः प्रवालैश् च सहस्रकम् स्फाटिकैर् दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते

शंखमणींनी केलेले दान ‘शत’ फलदायी म्हणतात; प्रवाळाने ‘सहस्र’; स्फटिकाने ‘दशसहस्र’; आणि मोत्यांनी ‘लक्ष’—असा शिवपूजेसाठी दानफळाचा क्रम सांगितला आहे।

Verse 111

पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैर् अनन्तगुणमुच्यते

पद्माक्ष (कमळबी) यांनी दानफळ ‘दशलक्ष’ म्हणतात; सुवर्णाने ‘कोटी’। पण कुश-ग्रंथीने गुंफलेल्या रुद्राक्षमाळेने, पति शिवाच्या पूजेत, अनंतगुण फल सांगितले आहे।

Verse 112

पञ्चविंशति मोक्षार्थं सप्तविंशति पौष्टिकम् त्रिंशच्च धनसंपत्त्यै पञ्चाशच्चाभिचारिकम्

मोक्षासाठी पंचवीस; पौष्टिक (पुष्टी-वृद्धी) साठी सत्तावीस; धन-संपत्तीसाठी तीस; आणि अभिचारिक (उग्र) कर्मासाठी पन्नास—अशी संख्या विधी सांगितली आहे।

Verse 113

तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम् पश्चिमं धनदं विद्याद् उत्तरं शान्तिकं भवेत्

पूर्वाभिमुख केल्यास वश्य सिद्ध होते; दक्षिणाभिमुख केल्यास अभिचारिक कर्म; पश्चिमाभिमुख केल्यास धनद फल; आणि उत्तराभिमुख केल्यास शान्तिक—शांती देणारी विधी—सिद्ध होते।

Verse 114

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात् तर्जनी शत्रुनाशनी मध्यमा धनदा शान्तिं करोत्येषा ह्य् अनामिका

अंगठा मोक्ष देणारा आहे असे जाणावे; तर्जनी शत्रुनाशिनी; मधले बोट धन देणारे; आणि अनामिका निश्चयाने शांती घडवते।

Verse 115

कनिष्ठा रक्षणीया सा जपकर्मणि शोभने अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यम् अन्यैरङ्गुलिभिः सह

शोभन जपकर्मात कनिष्ठा बोट संयमाने राखावी; अंगठ्याने, इतर बोटांच्या साहाय्याने, जप्य मंत्राचा जप करावा।

Verse 116

अङ्गुष्ठेन विना कर्म कृतं तदफलं यतः जपयज्ञ शृणुष्व सर्वयज्ञेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

अंगठ्याच्या (योग्य) प्रयोगाविना केलेले कर्म निष्फळ ठरते; म्हणून जपयज्ञ ऐक. सर्व यज्ञांमध्ये जपयज्ञ विशेष श्रेष्ठ आहे।

Verse 117

हिंसया ते प्रवर्तन्ते जपयज्ञो न हिंसया यावन्तः कर्मयज्ञाः स्युः प्रदानानि तपांसि च

ते (इतर) यज्ञ हिंसेने प्रवर्ततात; परंतु जपयज्ञ हिंसेने नाही. जितके कर्मयज्ञ असोत, तसेच दान व तप असोत—(त्यांहून जपयज्ञ अधिक शुद्ध), शिवमार्गी पतीभक्तीने पशु पाशातून मुक्त होतो।

Verse 118

सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् माहात्म्यं वाचिकस्यैव जपयज्ञस्य कीर्तितम्

ते सर्व जपयज्ञाच्या सोळाव्या कलेइतकेही नाहीत. म्हणून वाचिक (उच्चारित) जपयज्ञाचे माहात्म्य सांगितले आहे, जे पतीप्राप्ती देऊन पाशबंधन शिथिल करते।

Verse 119

तस्माच्छतगुणोपांशुः सहस्रो मानसः स्मृतः यद् उच्चनीचस्वरितैः शब्दैः स्पष्टपदाक्षरैः

म्हणून उपांशु जप शतगुण श्रेष्ठ आणि मानस जप सहस्रगुण श्रेष्ठ मानला आहे. हा त्या जपापेक्षा, जो उच्च-नीच स्वरांनी, शब्दांनी व स्पष्ट पद-अक्षरांनी उच्चारला जातो।

Verse 120

मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा जपयज्ञः स वाचिकः शनैरुच्चारयेन्मन्त्रम् ईषद् ओष्ठौ तु चालयेत्

जो वाणीने मंत्र उच्चारतो तो जपयज्ञ ‘वाचिक’ म्हणतात. मंत्र हळूहळू व सौम्यपणे उच्चारावा आणि ओठ फक्त किंचित हलवावेत.

Verse 121

किंचित् कर्णान्तरं विद्याद् उपांशुः स जपः स्मृतः मानसजप धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम्

जप इतका मंद असावा की तो फक्त स्वतःच्या कानाच्या आतल्या अंतरातच ऐकू येईल; तो ‘उपांशु-जप’ मानला आहे. आणि जो केवळ बुद्धीने अक्षरश्रेणीप्रमाणे, वर्णावर्ण व पदोपद जपला जातो, तो ‘मानस-जप’ होय.

Verse 122

शब्दार्थं चिन्तयेद्भूयः स तूक्तो मानसो जपः त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान् स्यादुत्तरोत्तरः

मंत्राचा शब्द व अर्थ यांचे पुनःपुन्हा चिंतन करणे यालाच ‘मानस-जप’ म्हणतात. तीन जपयज्ञांमध्ये पुढचा प्रकार हा मागच्या प्रकारापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 123

भवेद्यज्ञविशेषेण वैशिष्ट्यं तत्फलस्य च जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति

यज्ञाच्या विशेष स्वरूपामुळे त्याच्या फळातही विशेषता येते. जपाने नित्य स्तुती होत राहिल्यास देवता प्रसन्न होऊन कृपा करतात.

Verse 124

प्रसन्ना विपुलान् भोगान् दद्यान्मुक्तिं च शाश्वतीम् यक्षरक्षःपिशाचाश् च ग्रहाः सर्वे च भीषणाः जापिनं नोपसर्पन्ति भयभीताः समन्ततः

ती प्रसन्न झाली तर विपुल भोग आणि शाश्वत मुक्ति देते. तसेच यक्ष, राक्षस, पिशाच आणि सर्व भयानक ग्रह—जप करणाऱ्याजवळ येत नाहीत; भयभीत होऊन सर्व बाजूंनी दूर राहतात.

Verse 125

जपेन पापं शमयेदशेषं यत्तत्कृतं जन्मपरंपरासु /* जपेन भोगान् जयते च मृत्युं जपेन सिद्धिं लभते च मुक्तिम्

जपाने जन्मोजन्मी साचलेले सर्व पाप पूर्णपणे शमते. जपाने भोगवासना जिंकल्या जातात व मृत्यूवरही जय मिळतो; जपाने सिद्धी प्राप्त होते आणि अखेरीस पति-शिवाच्या कृपेने मोक्ष लाभतो.

Verse 126

एवं लब्ध्वा शिवं ज्ञानं ज्ञात्वा जपविधिक्रमम्

अशा रीतीने शिवसंबंधी मंगल ज्ञान प्राप्त करून आणि जपाची विधी-क्रमपद्धती नीट जाणून साधक मंत्रसाधनेच्या शिस्तीत प्रवृत्त होतो; त्यामुळे पशु पती-शिवाच्या कृपेकडे अग्रसर होतो.

Verse 127

सदाचारी जपन्नित्यं ध्यायन् भद्रं समश्नुते सदाचार सदाचारं प्रवक्ष्यामि सम्यग्धर्मस्य साधनम्

जो सदाचारी आहे, तो नित्य जप व ध्यान करीत कल्याण प्राप्त करतो. म्हणून मी सदाचाराचे सम्यक् वर्णन करीन; कारण तोच सम्यग्धर्म सिद्ध करण्याचे साधन आहे—शैव शिस्तीतून पशुला पतीकडे नेणारा.

Verse 128

यस्मादाचारहीनस्य साधनं निष्फलं भवेत् आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः

कारण आचारहीनाच्या सर्व साधना निष्फळ ठरतात. आचार हाच परम धर्म आहे आणि आचार हाच परम तप आहे—जो पाश बंधन विरघळवून पशुला पती-शिवाकडे नेतो.

Verse 129

आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः सदाचारवतां पुंसां सर्वत्राप्यभयं भवेत्

आचार ही परम विद्या आहे, आचार ही परम गती आहे. सदाचारात स्थित पुरुषांना सर्वत्र अभय प्राप्त होते; कारण असा धर्म पशुला शुद्ध करून पाशातीत पती-शिवाकडे अनुरूप करतो.

Verse 130

तद्वदाचारहीनानां सर्वत्रैव भयं भवेत् सदाचारेण देवत्वम् ऋषित्वं च वरानने

तसेच सदाचारहीनांना सर्वत्रच भय उत्पन्न होते. पण हे वरानने, केवळ सदाचाराने देवत्व व ऋषित्व प्राप्त होते—शिवमार्गासाठी शुद्धी मिळते.

Verse 131

उपयान्ति कुयोनित्वं तद्वद् आचारलङ्घनात् आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः

आचारलंघनामुळे प्राणी कुटिल/नीच योनीस जातात; तसेच सदाचारहीन पुरुष लोकात निंद्य ठरतो. पशुजीवासाठी धर्मनियमभंग पाश दृढ करतो व पतीरूप शिवाच्या शुभ मार्गापासून दूर नेतो.

Verse 132

तस्मात्संसिद्धिमन्विच्छन् सम्यगाचारवान् भवेत् दुर्वृत्तः शुद्धिभूयिष्ठः पापीयान् ज्ञानदूषकः

म्हणून जो संसिद्धी शोधतो त्याने सम्यक् आचारवान व्हावे. दुर्वृत्ती मनुष्य—बाह्य शुद्धींमध्ये अधिक गुंतला तरी—अधिक पापी होऊन ज्ञान दूषित करतो; तेच ज्ञान पाशातीत पती-शिवापर्यंत नेणारे साधन आहे.

Verse 133

वर्णाश्रमविधानोक्तं धर्मं कुर्वीत यत्नतः

वर्ण-आश्रमविधीत सांगितलेला धर्म यत्नपूर्वक आचरावा—जेणेकरून पशुजीव शिवकृपेस पात्र होईल आणि पाश शिथिल होईल.

Verse 134

यस्य यद्विहितं कर्म तत्कुर्वन्मत्प्रियः सदा सन्ध्या संध्योपासनशीलः स्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः

ज्याच्यासाठी जे कर्म विहित आहे ते करत राहिला तर तो सदैव मला प्रिय होतो. तो सायंकाळी व सकाळी प्रसन्न बुद्धीने संध्या व संध्योपासना यांत नित्यशील असावा.

Verse 135

उदयास्तमयात्पूर्वम् आरम्य विधिना शुचिः कामान्मोहाद्भयाल्लोभात् संध्यां नातिक्रमेद्द्विजः

सूर्योदय व सूर्यास्त यांपूर्वी, विधिपूर्वक शुद्ध होऊन आरंभ करावा; काम, मोह, भय किंवा लोभामुळेही द्विजाने संध्या-उपासना चुकवू नये।

Verse 136

संध्यातिक्रमणाद्विप्रो ब्राह्मण्यात्पतते यतः असत्यं न वदेत् किंचिन् न सत्यं च परित्यजेत्

संध्या-कर्म चुकवल्याने द्विज ब्राह्मणत्वातून पतित होतो; म्हणून त्याने किंचितही असत्य बोलू नये आणि सत्यव्रत कधीही सोडू नये।

Verse 137

यत्सत्यं ब्रह्म इत्याहुर् असत्यं ब्रह्मदूषणम् अनृतं परुषं शाठ्यं पैशुन्यं पापहेतुकम्

ते म्हणतात—सत्य हेच ब्रह्म; आणि असत्य हे ब्रह्माचे दूषण. अनृत, कठोर वाणी, कपट व चुगली—हे पापाचे कारण आहेत।

Verse 138

परदारान्परद्रव्यं परहिंसां च सर्वदा क्वचिच्चापि न कुर्वीत वाचा च मनसा तथा

परस्त्री, परधन आणि परहिंसा यांकडे कधीही प्रवृत्त होऊ नये; वाणीनेही आणि मनानेही तसे करू नये।

Verse 139

रुलेस् फ़ोर् फ़ोओद् अन्द् अ मेअल् शूद्रान्नं यातयामान्नं नैवेद्यं श्राद्धमेव च गणान्नं समुदायान्नं राजान्नं च विवर्जयेत्

भोजन-नियमात शूद्रान्न, बासी/ठेवलेले अन्न, नैवेद्य, श्राद्धभोजन, गणभोजन, समुदायभोजन आणि राजभोजन—हे सर्व टाळावे।

Verse 140

अन्नशुद्धौ सत्त्वशुद्धिर् न मृदा न जलेन वै सत्त्वशुद्धौ भवेत्सिद्धिस् ततो ऽन्नं परिशोधयेत्

अन्नशुद्धीनेच सत्त्वशुद्धी होते—केवळ मातीने वा पाण्याने नव्हे। सत्त्व शुद्ध झाल्यावर सिद्धी प्राप्त होते; म्हणून अन्न परिशुद्ध करावे।

Verse 141

राजप्रतिग्रहैर् दग्धान् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः स्विन्नानामपि बीजानां पुनर्जन्म न विद्यते

राजांकडून दान-प्रतिग्रह केल्याने जे ब्रह्मवादी ब्राह्मण ‘दग्ध’ होतात, त्यांना पूर्ववत् आध्यात्मिक तेज परत मिळत नाही—जसे वाफवलेले बीज पुन्हा उगवत नाही, तसे त्यांचे पुनर्जन्म (उत्थान) होत नाही।

Verse 142

राजप्रतिग्रहो घोरो बुद्ध्वा चादौ विषोपमः बुधेन परिहर्तव्यः श्वमांसं चापि वर्जयेत्

राजप्रतिग्रह अत्यंत घोर आहे; प्रारंभीच तो विषासारखा आहे. म्हणून विवेकी साधकाने तो टाळावा; आणि कुत्र्याचे मांसही वर्ज्य करावे।

Verse 143

अस्नात्वा न च भुञ्जीयाद् अजपो ऽग्निमपूज्य च पर्णपृष्ठे न भुञ्जीयाद् रात्रौ दीपं विना तथा

स्नान न करता भोजन करू नये; जप न करता आणि अग्नीचे पूजन न करता देखील खाऊ नये. पानावर (पर्णपृष्ठे) भोजन करू नये; आणि रात्री दिवा नसताना भोजन करू नये।

Verse 144

भिन्नभाण्डे च रथ्यायां पतितानां च संनिधौ शूद्रशेषं न भुञ्जीयात् सहान्नं शिशुकैरपि

तुटलेल्या भांड्यात, रस्त्यावर, किंवा पतितांच्या सान्निध्यात ठेवलेले अन्न खाऊ नये. शूद्राचे शेष (जूठे)ही खाऊ नये; आणि अशा अन्नासह, मुलांसोबतही भोजन करू नये।

Verse 145

शुद्धान्नं स्निग्धम् अश्नीयात् संस्कृतं चाभिमन्त्रितम् भोक्ता शिव इति स्मृत्वा मौनी चैकाग्रमानसः

शुद्ध, स्निग्ध, संस्कृत व मंत्राभिमंत्रित अन्न सेवन करावे. ‘भोक्ता शिवच आहेत’ असे स्मरून मौन धारण करून एकाग्रचित्ताने भोजन करावे.

Verse 146

आस्येन न पिबेत्तोयं तिष्ठन्नञ्जलिनापि वा वामहस्तेन शय्यायां तथैवान्यंकरेण वा

तोंडाने थेट पाणी पिऊ नये; उभा राहून अंजलीनेही नये. डाव्या हाताने नये, शय्येवर झोपून नये, तसेच दुसऱ्या हातानेही अयोग्य रीतीने नये.

Verse 147

विभीतकार्ककारञ्जस्नुहिच्छायां न चाश्रयेत् स्तंभदीपमनुष्याणाम् अन्येषां प्राणिनां तथा

विभीतक, अर्क, करंज व स्नूहि यांच्या छायेत आश्रय घेऊ नये. तसेच स्तंभ, दीप, मनुष्य आणि इतर प्राण्यांचाही आश्रय करू नये.

Verse 148

एको न गच्छेदध्वानं बाहुभ्यां नोत्तरेन्नदीम् नावरोहेत कूपादिं नारोहेदुच्चपादपान्

एकट्याने मार्गक्रमण करू नये; केवळ बाहूंच्या बळावर नदी पार करू नये. विहीर इत्यादीत उतरू नये आणि उंच झाडांवर चढू नये.

Verse 149

सूर्याग्निजलदेवानां गुरूणां विमुखः शुभे न कुर्यादिह कार्याणि जपकर्म शुभानि वा

हे शुभे! जो सूर्य, अग्नी, जल, देव आणि गुरू यांच्याकडे विमुख होतो, त्याने येथे कोणतेही कर्म करू नये—जप इत्यादी शुभ साधनाही करू नयेत.

Verse 150

अग्नौ न तापयेत्पादौ हस्तं पद्भ्यां न संस्पृशेत् अग्नेर्नोच्छ्रयम् आसीत नाग्नौ किंचिन् मलं त्यजेत्

पवित्र अग्नीत पाय तापू नयेत, आणि पायांनी हात स्पर्श करू नये। अग्नीपेक्षा उंच होऊन बसू नये, तसेच अग्नीत कोणतीही मलिनता वा कचरा टाकू नये।

Verse 151

न जलं ताडयेत्पद्भ्यां नांभस्यङ्गमलं त्यजेत् मलं प्रक्षालयेत् तीरे प्रक्षाल्य स्नानमाचरेत्

पायांनी पाण्याला मारू नये, आणि पाण्यात देहाची मलिनता टाकू नये। मल तीरावर धुवून टाकावा; तेथे शुद्ध करून मग स्नानविधी करावा।

Verse 152

नखाग्रकेशनिर्धूतस्नानवस्त्रघटोदकम् अश्रीकरं मनुष्याणाम् अशुद्धं संस्पृशेद्यदि

नखांच्या व केसांच्या टोकांवरून झडलेले पाणी, स्नानवस्त्रातील पाणी किंवा स्नानघटातील पाणी—जे मनुष्यांस अश्रीकारक आहे—यास कोणी स्पर्श केल्यास तो स्पर्श अशुद्ध मानला जातो।

Verse 153

नो पेत्स्! अजाश्वानखुरोष्ट्राणां मार्जनात् तुषरेणुकान् संस्पृशेद् यदि मूढात्मा श्रियं हन्ति हरेरपि

बकरी, घोडा, कुत्रा, गाढव व उंट यांची सफाई करताना उडणारी धूळ-तुस स्पर्श करू नये। जो मूढ तसे करतो, तो हरिने दिलेली श्री-समृद्धीही नष्ट करतो।

Verse 154

मार्जारश् च गृहे यस्य सो ऽप्यन्त्यजसमो नरः भोजयेद्यस्तु विप्रेन्द्रान् मार्जारसंनिधौ यदि

ज्याच्या घरी मांजर असते तो पुरुषही अंत्यजासमान मानला आहे; आणि मांजर जवळ असताना जर तो श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालतो, तर ते कर्म विधिविरुद्ध अशुद्ध ठरते।

Verse 155

तच्चाण्डालसमं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा स्फिग्वातं शूर्पवातं च वातं प्राणमुखानिलम्

हे चांडालसम अपवित्र जाणावे; येथे विचार करण्याची गरज नाही। नितंबजन्य वायू, शूर्पाने झाडलेला वायू, आणि मुखातून निघणारा प्राणवायू—हे सर्व (अशुद्ध) आहेत।

Verse 156

सुकृतानि हरन्त्येते संस्पृष्टाः पुरुषस्य तु उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो मलावृतः

हे (अशुद्ध जन) पुरुषास स्पर्श झाल्यास त्याची संचित सुकृते हरून नेतात—पगडीधारी, कंचुकी, नग्न, मोकळ्या केसांचा, आणि मलाने आच्छादित।

Verse 157

अपवित्रकरो ऽशुद्धः प्रलपन्न जपेत् क्वचित् क्रोधो मदः क्षुधा तन्द्रा निष्ठीवनविजृम्भणे

ज्याचे हात अपवित्र आहेत, जो स्वतः अशुद्ध आहे, किंवा जो निरर्थक बोलत आहे—त्याने कधीही जप करू नये। क्रोध, मद, भूक, तंद्रा, थुंकणे व जांभई—या अवस्थेतही जप वर्ज्य आहे।

Verse 158

श्वनीचदर्शनं निद्रा प्रलापास्ते जपद्विषः एतेषां संभवे वापि कुर्यात्सूर्यादिदर्शनम्

कुत्रा किंवा नीच जनाचे दर्शन, झोप, प्रलाप, तसेच जपाचा द्वेष करणारे—यापैकी काही घडल्यास त्वरित सूर्यादी पवित्र ज्योतींचे दर्शन करावे, ज्याने शिवपूजेचे विघ्न शांत होतील।

Verse 159

आचम्य वा जपेच्छेषं कृत्वा वा प्राणसंयमम् सूर्यो ऽग्निश्चन्द्रमाश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः

आचमन करून उरलेला जप पूर्ण करावा; किंवा प्राणसंयम करून सूर्य, अग्नी व चंद्र—तसेच ग्रह, नक्षत्र व तारका—यांचे ध्यान करावे (शिवाच्या नियमनातील शक्तिरूपाने)।

Verse 160

एते ज्योतींषि प्रोक्तानि विद्वद्भिर् ब्राह्मणैस् तथा प्रसार्य पादौ न जपेत् कुक्कुटासन एव च

ही ज्योतिर्मय तत्त्वे विद्वान ब्राह्मणांनी सांगितली आहेत. म्हणून पाय पसरून जप करू नये; कुक्कुटासनात बसून नियमपूर्वक पति-शिवाच्या उपासनेत जप करावा.

Verse 161

पेर्फ़ोर्मिन्ग् आसन अनासनः शयानो वा रथ्यायां शूद्रसन्निधौ रक्तभूम्यां च खट्वायां न जपेज्जापकस् तथा

जप करणाऱ्याने आसन न घेता हालचाल करत किंवा झोपून जप करू नये; रस्त्यावर, शूद्राच्या अगदी सान्निध्यात, रक्ताने माखलेल्या भूमीवर आणि खाटेवरही जप करू नये. अशा अवस्थांनी शुद्धी व एकाग्रता बाधित होते.

Verse 162

आसनस्थो जपेत्सम्यक् मन्त्रार्थगतमानसः कौशेयं व्याघ्रचर्मं वा चैलं तौलमथापि वा

योग्य आसनावर बसून, मंत्रार्थात मन एकवटून, जप नीट करावा. आसन रेशमी, किंवा व्याघ्रचर्माचे, किंवा वस्त्राचे, अथवा लोकरचेही असू शकते.

Verse 163

दारवं तालपर्णं वा आसनं परिकल्पयेत् त्रिसंध्यं तु गुरोः पूजा कर्तव्या हितमिच्छता

लाकडी किंवा ताडपत्रांचे आसनही तयार करावे. आणि जो हित इच्छितो, त्याने त्रिसंध्येला गुरुपूजा अवश्य करावी.

Verse 164

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः यथा शिवस् तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः

जो गुरु तोच शिव असे सांगितले आहे, आणि जो शिव तोच गुरु असे स्मरण आहे. जसा शिव तशी विद्या; आणि जशी विद्या तसा गुरु.

Verse 165

शिवविद्यागुरोस्तस्माद् भक्त्या च सदृशं फलम् सर्वदेवमयो देवि सर्वशक्तिमयो हि सः

म्हणून हे देवी, शिवविद्या देणाऱ्या गुरूवर भक्ती केल्यास शिवभक्तीसमान फल मिळते. कारण तो गुरू सर्वदेवमय व सर्वशक्तिमय आहे.

Verse 166

सगुणो निर्गुणो वापि तस्याज्ञां शिरसा वहेत् श्रेयो ऽर्थी यस्तु गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत्

भगवान सगुण असो वा निर्गुण, त्याची आज्ञा मस्तकी धारण करावी. जो परम श्रेय इच्छितो, त्याने गुरूची आज्ञा मनानेही ओलांडू नये.

Verse 167

गुर्वाज्ञापालकः सम्यक् ज्ञानसंपत्तिमश्नुते गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन् भुञ्जन् यद्यत्कर्म समाचरेत्

जो गुरूची आज्ञा नीट पाळतो, तो ज्ञानसंपत्ती प्राप्त करतो. चालताना, उभा असताना, झोपताना, खाताना—जे जे कर्म करील ते सदाचारयुक्त ठरते.

Verse 168

समक्षं यदि तत्सर्वं कर्तव्यं गुर्वनुज्ञया गुरोर्देवसमक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत्

हे सर्व गुरूंसमक्ष करायचे असल्यास गुरूंच्या अनुमतीनेच करावे. तसेच गुरू किंवा देवासमोर मनासारख्या आसनात बसू नये.

Verse 169

गुरुर्देवो यतः साक्षात् तद्गृहं देवमन्दिरम् पापिना च यथासंगात् तत्पापैः पतनं भवेत्

गुरू साक्षात देव असल्यामुळे त्यांचे घर देवमंदिरच आहे. पण पापीच्या संगतीप्रमाणे त्याच्या पापांनी पतन होते.

Verse 170

तद्वदाचार्यसंगेन तद्धर्मफलभाग्भवेत् यथैव वह्निसंपर्कान् मलं त्यजति काञ्चनम्

त्याचप्रमाणे सदाचार्याच्या संगतीने साधक त्या धर्मफळाचा भागीदार होतो; जसे अग्नीच्या स्पर्शाने सुवर्ण आपली मलिनता टाकून देतो।

Verse 171

तथैव गुरुसंपर्कात् पापं त्यजति मानवः यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुंभो विलीयते

तसेच गुरुसंपर्काने मनुष्य पापाचा त्याग करतो; जसे अग्नीच्या जवळ ठेवलेला तुपाचा कुंभ वितळून जातो।

Verse 172

तथा पापं विलीयेत आचार्यस्य समीपतः यथा प्रज्वलितो वह्निर् विष्ठां काष्ठं च निर्दहेत्

तसेच आचार्याच्या सान्निध्यात पाप विलीन होते; जसे प्रज्वलित अग्नी विष्ठा व काष्ठ—दोन्ही जाळून टाकतो। शैवमार्गात गुरूची उपस्थिती ज्ञानाग्नी प्रज्वलित करून पाश दग्ध करते व पशूला पति शिवाकडे वळवते।

Verse 173

गुरुस्तुष्टो दहत्येवं पापं तन्मन्त्रतेजसा ब्रह्मा हरिस् तथा रुद्रो देवाश् च मुनयस् तथा

गुरू प्रसन्न झाला की त्या मंत्रतेजाने पाप असेच दग्ध करतो; तसेच ब्रह्मा, हरि, रुद्र, देव आणि मुनीही (अनुग्रहाने) करतात।

Verse 174

कुर्वन्त्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः कर्मणा मनसा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

गुरू तुष्ट झाला की तुष्ट महात्मे अनुग्रह करतात—यात संशय नाही। म्हणून कर्माने, मनाने व वाणीने गुरूचा क्रोध कधीही उत्पन्न करू नये।

Verse 175

तस्य क्रोधेन दह्यन्ते आयुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः तत्क्रोधं ये करिष्यन्ति तेषां यज्ञाश् च निष्फलाः

त्याच्या क्रोधाग्नीने आयुष्य, श्री, सत्यज्ञान आणि सत्क्रिया जळून जातात. जो त्या क्रोधाला उद्भव देतात, त्यांचे यज्ञही निष्फळ ठरतात.

Verse 176

जपान्यनियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेत्सर्वयत्नतः

जपाच्या नियमांविषयी येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही. सर्व प्रयत्नांनी गुरूच्या विरुद्ध जाणारे वचन कधीही बोलू नये.

Verse 177

वदेद् यदि महामोहाद् रौरवं नरकं व्रजेत् चित्तेनैव च वित्तेन तथा वाचा च सुव्रताः

महामोहाने जर कोणी असे वचन बोलला, तर तो रौरव नरकात जातो. म्हणून, हे सुव्रतांनो, मनाने, धनाने आणि वाणीनेही शुद्धता पाळा.

Verse 178

मिथ्या न कारयेद्देवि क्रियया च गुरोः सदा दुर्गुणे ख्यापिते तस्य नैर्गुण्यशतभाग्भवेत्

हे देवि, गुरूबद्दल कोणत्याही कपटी कृतीने कधीही असत्य निर्माण करू नये. जर कोणी गुरूचे कथित दुर्गुण जाहीर करील, तर तो त्याच पापाचा शतगुण भागी होतो.

Verse 179

गुणे तु ख्यापिते तस्य सार्वगुण्यफलं भवेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्याद् आदिष्टो वा न वा सदा

परंतु गुरूचे गुण कीर्तिले गेले तर सर्वगुणसमृद्धीचे फळ मिळते. आज्ञा असो वा नसो, सदैव गुरूचे हित व प्रिय असेच करावे.

Verse 180

असमक्षं समक्षं वा गुरोः कार्यं समाचरेत् गुरोर्हितं प्रियं कुर्यान् मनोवाक्कायकर्मभिः

गुरु समोर असोत वा नसोत, गुरूंचे कार्य श्रद्धेने करावे. मन, वाणी व देहकर्मांनी गुरूंचे हित व प्रिय असेच आचरण करावे.

Verse 181

कुर्वन्पतत्यधो गत्वा तत्रैव परिवर्तते तस्मात्स सर्वदोपास्यो वन्दनीयश् च सर्वदा

जो विपरीत आचरण करतो तो अधःपात होऊन नीच अवस्थेत जाऊन तिथेच पुन्हा पुन्हा फिरतो. म्हणून पाशनाशक पति शिव सदैव उपास्य व सदैव वंदनीय आहेत.

Verse 182

समीपस्थो ऽप्यनुज्ञाप्य वदेत्तद्विमुखो गुरुम् एवमाचारवान् भक्तो नित्यं जपपरायणः

जवळ बसलेला असला तरी आज्ञा घेऊनच बोलावे, आणि तोंड फिरवून गुरूंशी बोलू नये. असा सदाचारयुक्त भक्त नित्य जपात तत्पर राहतो.

Verse 183

गुरुप्रियकरो मन्त्रं विनियोक्तुं ततो ऽर्हति विनियोगं प्रवक्ष्यामि सिद्धमन्त्रप्रयोजनम्

म्हणून जो मंत्र गुरूंना प्रिय करतो तो विधिपूर्वक विनियोग करण्यास योग्य आहे. आता त्या सिद्ध मंत्राचा विनियोग व प्रयोजन मी सांगतो.

Verse 184

दौर्बल्यं याति तन्मन्त्रं विनियोगमजानतः यस्य येन वियुञ्जीत कार्येण तु विशेषतः

विनियोग न जाणणाऱ्यास तो मंत्र दुर्बल होतो—विशेषतः जेव्हा त्याला ठरलेल्या कार्यापासून वेगळे करून अन्यथा वापरले जाते.

Verse 185

विनियोगः स विज्ञेय ऐहिकामुष्मिकं फलम् विनियोगजमायुष्यम् आरोग्यं तनुनित्यता

हाच योग्य विनियोग (विधिपूर्वक कर्म-प्रयोग) समजावा; तो इहलोकी व परलोकी दोन्ही फळे देतो. अशा विनियोगातून आयुष्यवृद्धी, आरोग्य आणि देहाची स्थिरता प्राप्त होते; त्यामुळे पशु (जीव) पती शिवाकडे योग्य रीतीने प्रवृत्त होतो.

Verse 186

राज्यैश्वर्यं च विज्ञानं स्वर्गो निर्वाण एव च प्रोक्षणं चाभिषेकं च अघमर्षणमेव च

राज्य-ऐश्वर्य व प्रभुत्व-समृद्धी, आध्यात्मिक विवेक, स्वर्ग आणि अगदी निर्वाण; तसेच प्रोक्षण, अभिषेक आणि अघमर्षण (पापक्षालन)—ही सर्व शिवपूजेशी संबंधित फळे सांगितली आहेत।

Verse 187

स्नाने च संध्ययोश्चैव कुर्यादेकादशेन वै शुचिः पर्वतमारुह्य जपेल्लक्षमतन्द्रितः

स्नानकाळी आणि दोन्ही संध्याकाळी शुचिर्भूत होऊन अकरा-प्रकारच्या मंत्राने हे कर्म करावे. नंतर पर्वतावर चढून, आळस न करता, एक लक्ष जप करावा—नियमबद्ध जपाने पशु (जीव) पती शिवाकडे उन्मुख होतो।

Verse 188

महानद्यां द्विलक्षं तु दीर्घमायुरवाप्नुयात् दूर्वाङ्कुरास्तिला वाणी गुडूची घुटिका तथा

महानदीच्या तीरावर (अनुष्ठानाने) दीर्घायुष्य—अगदी दोन लक्ष (वर्षां)पर्यंत—प्राप्त होते. तसेच दूर्वांकुर, तीळ, वाणी (सरस्वती-तत्त्व), गुडूची आणि घुटिका—ही अर्पणे शिवभक्तीने समर्पित केली असता मंगलदायक ठरतात।

Verse 189

तेषां तु दशसाहस्रं होममायुष्यवर्धनम् अश्वत्थवृक्षमाश्रित्य जपेल्लक्षद्वयं सुधीः

यांपैकी दहा सहस्र आहुतींचा होम आयुष्यवर्धक आहे. अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाचा आश्रय घेऊन, सुधी साधकाने दोन लक्ष जप करावा।

Verse 190

शनैश्चरदिने स्पृष्ट्वा दीर्घायुष्यं लभेन्नरः शनैश्चरदिने ऽश्वत्थं पाणिभ्यां संस्पृशेत्सुधीः

शनैश्चर (शनिवार) दिवशी विधिपूर्वक शुभ-स्पर्श केल्याने मनुष्य दीर्घायुष्य प्राप्त करतो. म्हणून शनिवारच्या दिवशी सुज्ञाने दोन्ही हातांनी अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाला स्पर्श करावा.

Verse 191

जपेदष्टोत्तरशतं सोममृत्युहरो भवेत् आदित्याभिमुखो भूत्वा जपेल्लक्षमनन्यधीः

तो एकशे आठ वेळा जप करावा; त्यामुळे तो सोम-संबंधी मृत्यूचा नाश करणारा होतो. सूर्याभिमुख होऊन, एकाग्र मनाने, एक लक्ष जप करावा.

Verse 192

अर्कैरष्टशतं जप्त्वा जुह्वन्व्याधेर्विमुच्यते समस्तव्याधिशान्त्यर्थं पलाशसमिधैर् नरः

अर्क-मंत्राचा आठशे वेळा जप करून नंतर हवन केल्यास मनुष्य रोगातून मुक्त होतो. सर्व व्याधी शांत करण्यासाठी पलाशाच्या समिधांनी होम करावा.

Verse 193

हुत्वा दशसहस्रं तु निरोगी मनुजो भवेत् नित्यमष्टशतं जप्त्वा पिबेद् अम्भो ऽर्कसन्निधौ

दहा हजार आहुती दिल्यास मनुष्य निरोगी होतो. आणि दररोज आठशे जप करून अर्क (सूर्य) सान्निध्यात पाणी प्यावे.

Verse 194

औदर्यैर्व्याधिभिः सर्वैर् मासेनैकेन मुच्यते एकादशेन भुञ्जीयाद् अन्नं चैवाभिमन्त्रितम्

उदराशी संबंधित सर्व व्याधींमधून तो एका महिन्यात मुक्त होतो. एकादश-विधीचे पालन करून मंत्राभिमंत्रित अन्नच सेवन करावे.

Verse 195

भक्ष्यं चान्यत्तथा पेयं विषमप्यमृतं भवेत् जपेल् लक्षं तु पूर्वाह्णे हुत्वा चाष्टशतेन वै

भक्ष्य व पेय इत्यादी जे काही असेल ते, विषारी असले तरी अमृततुल्य होते. पूर्वाह्नी एक लक्ष जप करून, नंतर अग्नीत आठशे आहुती द्याव्यात.

Verse 196

सूर्यं नित्यमुपस्थाय सम्यगारोग्यमाप्नुयात् नदीतोयेन सम्पूर्णं घटं संस्पृश्य शोभनम्

नित्य सूर्याचे उपस्थान केल्याने सम्यक् व पूर्ण आरोग्य प्राप्त होते. नदीजलाने भरलेला शोभन घट स्पर्श केल्याने शुद्धी होऊन पूजेसाठी शुभभाव निर्माण होतो.

Verse 197

जप्त्वायुतं च तत्स्नानाद् रोगाणां भेषजं भवेत् अष्टाविंशज्जपित्वान्नम् अश्नीयाद् अन्वहं शुचिः

दहा हजार जप करून व त्यानुसार स्नान केल्याने ते रोगांचे खरे औषध ठरते. नंतर अठ्ठावीस वेळा जप करून, शुचिर्भूत होऊन दररोज अन्न सेवन करावे.

Verse 198

हुत्वा च तावत्पालाशैर् एवं वारोग्यम् अश्नुते चन्द्रसूर्यग्रहे पूर्वम् उपोष्य विधिना शुचिः

तेवढ्याच पलाश समिधांनी हवन केल्याने अशा रीतीने निरोगता मिळते. चंद्र किंवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी प्रथम विधिपूर्वक उपवास करून शुचि राहावे.

Verse 199

यावद्ग्रहणमोक्षं तु तावन्नद्यां समाहितः जपेत्समुद्रगामिन्यां विमोक्षे ग्रहणस्य तु

ग्रहण सुरू झाल्यापासून मोक्ष (समाप्ती) होईपर्यंत नदीत स्थित राहून मन एकाग्र ठेवावे. आणि समुद्रगामी नदीत ग्रहणमोक्ष होईपर्यंत जप करीत राहावे.

Verse 200

अष्टोत्तरसहस्रेण पिबेद्ब्राह्मीरसं द्विजाः ऐहिकां लभते मेधां सर्वशास्त्रधरां शुभाम्

अष्टोत्तर सहस्र (१००८) संख्येने ब्राह्मी-रसाचे पान केल्यास द्विजास ऐहिक मेधा प्राप्त होते—शुभ आणि सर्वशास्त्र धारण करणारी।