Adhyaya 36
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
नंदीश्वर कथा सांगतात—क्षुप राजाच्या पूजेमुळे प्रसन्न झालेला गरुडध्वज विष्णू श्री-भूमीसह प्रत्यक्ष दर्शन देतो. राजा विश्वमूर्ती रूपाने स्तुती करतो आणि सृष्टीतत्त्वे (महान्, तन्मात्रा, इंद्रिये) तसेच भगवंताच्या विराट्-देहाची कल्पना वर्णन करतो; फलश्रुतीसह हे वैष्णव स्तोत्र ‘सर्वपापप्रणाशन’ म्हटले आहे. पुढे क्षुप दधीच ब्रह्मर्षी अवध्य असल्याचे सांगून युद्धविजयाची याचना करतो; विष्णू रुद्रभक्तांना अभयत्व आहे असे सांगून राजाला निरुत्साहित करतो, तरी प्रयत्न करण्यास सांगतो. विष्णू ब्राह्मणरूपाने दधीचाश्रमात जाऊन वर मागतो; दधीच सर्वज्ञतेने त्याचे आगमन ओळखून निर्भयता प्रतिपादित करतो. दधीचच्या प्रभावाने सुदर्शनचक्र व इतर अस्त्रे निष्फळ ठरतात; देवसाहाय्य व विष्णूची बहुरूपेही उपयोगी पडत नाहीत. दधीच विश्वरूप-माया त्यागण्याचा उपदेश करून आपल्या देहात देव-रुद्र-कोटींचे दर्शन घडवतो; ब्रह्मा विष्णूला थांबवतो आणि विष्णू मुनिला प्रणाम करून परततो. क्षुप क्षमा मागतो; दधीच दक्षयज्ञ-विनाशाचा संकेत देत शाप देतो व ब्राह्मणबलाचे महत्त्व सांगतो. शेवटी स्थानेश्वर तीर्थमहात्म्य—शिवसायुज्य, अपमृत्युजय व ब्रह्मलोकगमन—फलश्रुतीसह वर्णिले आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे क्षुपाबिधनृपपराभववर्णनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः नन्द्युवाच पूजया तस्य संतुष्टो भगवान्पुरुषोत्तमः श्रीभूमिसहितः श्रीमाञ् शङ्खचक्रगदाधरः
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील ‘क्षुप नावाच्या राजाच्या पराभवाचे वर्णन’ हा पस्तीसावा अध्याय समाप्त झाला। नंदी म्हणाले—त्याच्या पूजेमुळे संतुष्ट होऊन श्रीमान् पुरुषोत्तम भगवान, श्री व भूमीदेवीसह, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे, प्रसन्न झाले।
Verse 2
किरीटी पद्महस्तश् च सर्वाभरणभूषितः पीतांबरश् च भगवान् देवैर्दैत्यैश् च संवृतः
मुकुटधारी, हातात कमळ धारण करणारे, सर्व अलंकारांनी भूषित, पीतांबर परिधान केलेले भगवान देव व दैत्यांनी वेढलेले असे विराजमान होते।
Verse 3
प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम्
गरुडध्वज भगवानांनी त्याला दिव्य दर्शन प्रदान केले; आणि त्या दिव्य दृष्टीनेच त्याने देव जनार्दनाचे साक्षात दर्शन घेतले।
Verse 4
तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम् त्वमादिस्त्वमनादिश् च प्रकृतिस्त्वं जनार्दनः
गरुडध्वजाला प्रणाम करून त्याने प्रिय वचनांनी स्तुती केली—“तू आदि आहेस, तू अनादी आहेस; हे जनार्दन, तूच प्रकृती आहेस।”
Verse 5
पुरुषस्त्वं जगन्नाथो विष्णुर्विश्वेश्वरो भवान् यो ऽयं ब्रह्मासि पुरुषो विश्वमूर्तिः पितामहः
तूच पुरुष आहेस, जगन्नाथ आहेस; तूच विष्णू, विश्वेश्वर आहेस। आणि तूच तो ब्रह्मा आहेस—विश्वमूर्ती पितामह, ज्याच्यामुळे सृष्टी प्रकटते।
Verse 6
तत्त्वमाद्यं भवानेव परं ज्योतिर्जनार्दन परमात्मा परं धाम श्रीपते भूपते प्रभो
आपणच आद्य तत्त्व, आपणच परम ज्योती आहात। हे जनार्दन, आपण परमात्मा व परम धाम—हे श्रीपते, सर्वभूतांचे भूपते, हे प्रभो।
Verse 7
त्वत्क्रोधसंभवो रुद्रस् तमसा च समावृतः त्वत्प्रसादाज्जगद्धाता रजसा च पितामहः
आपल्या क्रोधातून रुद्र उत्पन्न झाले, ते तमोगुणाने आच्छादित; आणि आपल्या प्रसादाने जगद्धाता पितामह ब्रह्मा रजोगुणयुक्त प्रकट झाले. हे पति, गुणलीलेने देवांचा उदय आपल्याच अधीन आहे.
Verse 8
त्वत्प्रसादात्स्वयं विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः कालमूर्ते हरे विष्णो नारायण जगन्मय
आपल्या प्रसादाने स्वयं विष्णु सत्त्वगुणात स्थित होऊन पुरुषोत्तम होतात। हे कालमूर्ते, हे हरि-विष्णो, हे नारायण, जगन्मय—हे सर्व पती-प्रभूच्या अनुग्रहानेच।
Verse 9
महांस् तथा च भूतादिस् तन्मात्राणीन्द्रियाणि च त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर
हे विश्वमूर्ती महेश्वर! महत्, भूतादि, तन्मात्रा आणि इंद्रिये—हे सर्व आपल्या अधिष्ठानानेच स्थित व नियंत्रित आहेत; आपणच त्यांचे अंतर्यामी स्वामी आहात.
Verse 10
महादेव जगन्नाथ पितामह जगद्गुरो प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर
हे महादेव, हे जगन्नाथ, हे पितामह, हे जगद्गुरो—प्रसन्न व्हा। हे देवदेवेश, हे परमेश्वर—कृपा करा, प्रसन्न व्हा।
Verse 11
प्रसीद त्वं जगन्नाथ शरण्यं शरणं गतः वैकुण्ठ शौरे सर्वज्ञ वासुदेव महाभुज
हे जगन्नाथ, प्रसन्न व्हा. मी शरण्य अशा तुझ्या चरणी शरणागत आहे. हे वैकुंठ, हे शौरी, हे सर्वज्ञ महाबाहु वासुदेव—माझे रक्षण कर.
Verse 12
संकर्षण महाभाग प्रद्युम्न पुरुषोत्तम अनिरुद्ध महाविष्णो सदा विष्णो नमो ऽस्तु ते
हे संकर्षण, हे महाभाग; हे प्रद्युम्न, हे पुरुषोत्तम; हे अनिरुद्ध, हे महाविष्णु, हे सदा-विष्णु—तुला माझा नमस्कार असो.
Verse 13
विष्णो तवासनं दिव्यम् अव्यक्तं मध्यतो विभुः सहस्रफणसंयुक्तस् तमोमूर्तिर्धराधरः
हे विष्णो, तुझे दिव्य आसन अव्यक्त आहे; त्याच्या मध्यभागी सर्वव्यापी प्रभू स्थित—सहस्र फणांनी युक्त, तमोमूर्ती, धराधर।
Verse 14
अधश् च धर्मो देवेश ज्ञानं वैराग्यमेव च ऐश्वर्यमासनस्यास्य पादरूपेण सुव्रत
हे देवेश, खाली धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि ऐश्वर्य—हे या पवित्र आसनाचे पादरूप आहेत, हे सुव्रत।
Verse 15
सप्तपातालपादस्त्वं धराजघनमेव च वासांसि सागराः सप्त दिशश्चैव महाभुजाः
तुझे पाय सप्त पाताळ आहेत; पृथ्वीचा घनभागच तुझे शरीर आहे. सात सागर तुझे वस्त्र, आणि सात दिशा तुझे महाबाहू आहेत.
Verse 16
द्यौर्मूर्धा ते विभो नाभिः खं वायुर्नासिकां गतः नेत्रे सोमश् च सूर्यश् च केशा वै पुष्करादयः
हे सर्वव्यापी विभो! द्यौः हे तुझे मस्तक, आकाश तुझी नाभी, आणि वायू तुझ्या नासिकेत वास करतो. चंद्र व सूर्य हे तुझे दोन नेत्र, आणि पुष्करादि पद्मज गण हे तुझे केश—असा हा विश्वदेह तुझाच आहे।
Verse 17
नक्षत्रतारका द्यौश् च ग्रैवेयकविभूषणम् कथं स्तोष्यामि देवेशं पूज्यश् च पुरुषोत्तमः
नक्षत्र-ताऱ्यांनी युक्त आकाश हे त्यांचे कंठभूषणासारखे अलंकार आहे. देवेश, पुरुषोत्तम—जो स्वतःच सदैव पूज्य आहे—त्याची स्तुती मी कशी पुरेशी करणार?
Verse 18
श्रद्धया च कृतं दिव्यं यच् छ्रुतं यच्च कीर्तितम् यदिष्टं तत्क्षमस्वेश नारायण नमो ऽस्तु ते
श्रद्धेने जे दिव्य कर्म केले, जे ऐकले आणि जे कीर्तन केले—यात काही अयोग्य असेल तर, हे ईश, ते क्षमा कर. हे नारायण, तुला नमस्कार असो.
Verse 19
शैलादिरुवाच इदं तु वैष्णवं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षुपेण परिकीर्तितम्
शैलादि म्हणाले—हे वैष्णव स्तोत्र सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. जो ते पठण करील, किंवा विधिपूर्वक गाताना ऐकेल, तोही पापापासून शुद्ध होतो.
Verse 20
श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या विष्णुलोकं स गच्छति
किंवा भक्तीने द्विजांना (ब्राह्मणांना) हे श्रवण करविल्यास, तो विष्णुलोकास जातो.
Verse 21
सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुत्वा स्तुतं देवमजेयमीशम् विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना
अशा रीतीने इंद्रादी त्रिदशेश्वरांसह विधिपूर्वक पूजन करून, स्तुत्य व अजेय परमेश्वराची स्तुती करून, त्याने भक्तिभावाने जनार्दनास पाहून मस्तकाने प्रणाम केला व आपली विनंती निवेदिली।
Verse 22
राजोवाच भगवन्ब्राह्मणः कश्चिद् दधीच इति विश्रुतः धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्
राजा म्हणाला—हे भगवन्! दधीचि या नावाने प्रसिद्ध असा एक ब्राह्मण आहे; तो धर्मवेत्ता व विनीत स्वभावाचा असून पूर्वी तो माझा मित्र होता।
Verse 23
अवध्यः सर्वदा सर्वैः शङ्करार्चनतत्परः सावज्ञं वामपादेन स मां मूर्ध्नि सदस्यथ
तो सर्वदा सर्वांकडून अवध्य आहे, कारण तो शंकरार्चनेत तत्पर असतो. तरीही त्याने अवमानाने मला डाव्या पायाने मस्तकावर दाबले।
Verse 24
ताडयामास देवेश विष्णो विश्वजगत्पते उवाच च मदाविष्टो न बिभेमीति सर्वतः
त्यानंतर देवेशाने विश्वजगत्पती विष्णूला प्रहार केला. आणि मदाने आविष्ट होऊन तो सर्वत्र म्हणाला—“मी भय मानत नाही.”
Verse 25
जेतुमिच्छामि तं विप्रं दधीचं जगदीश्वर यथा हितं तथा कर्तुं त्वमर्हसि जनार्दन
हे जगदीश्वर! मला त्या दधीचि विप्राला जिंकायचे आहे. हे जनार्दन! जे खरे हितकारक असेल तसे करणे केवळ तुम्हालाच योग्य आहे।
Verse 26
शैलादिरुवाच ज्ञात्वा सो ऽपि दधीचस्य ह्य् अवध्यत्वं महात्मनः सस्मार च महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः
शैलादि म्हणाले—महात्मा दधीचीची अवध्यता जाणून हरिनेही महेश्वराचा अतुल प्रभाव स्मरला।
Verse 27
एवं स्मृत्वा हरिः प्राह ब्रह्मणः क्षुतसंभवम् विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमेत्य महेश्वरम्
असे स्मरून हरि म्हणाला—“ब्रह्माच्या क्षुधेतून हा भयप्रसंग. राजेंद्र, विप्रांना भय नाही; महेश्वराची शरण जा.”
Verse 28
विशेषाद्रुद्रभक्तानाम् अभयं सर्वदा नृप नीचानामपि सर्वत्र दधीचस्यास्य किं पुनः
हे नृप, रुद्रभक्तांना विशेषतः सदैव अभय मिळते. सर्वत्र नीचांनाही रक्षण असेल, तर दधीचीला किती अधिक!
Verse 29
तस्मात्तव महाभाग विजयो नास्ति भूपते दुःखं करोमि विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे
म्हणून, हे महाभाग भूपते, तुझा विजय होणार नाही. माझ्या सासऱ्या विप्राच्या शापास फल यावे म्हणून मी दुःख करीत आहे.
Verse 30
भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरैः समम् विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च
हे राजेंद्र, त्याच्या शापाने दक्षयज्ञात देवांसह माझा विनाश होईल आणि पुन्हा माझे पुनरुत्थानही होईल.
Verse 31
तस्मात्समेत्य विप्रेन्द्रं सर्वयत्नेन भूपते करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते
म्हणून हे भूपते! सर्व प्रयत्नांनी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाजवळ जाऊन, हे राजेंद्र, दधीचीच्या सहाय्याने तुझ्या विजयासाठी मी यत्न करीन।
Verse 32
शैलादिरुवाच श्रुत्वा वाक्यं क्षुपः प्राह तथास्त्विति जनार्दनम् भगवानपि विप्रस्य दधीचस्याश्रमं ययौ
शैलादि म्हणाले—वचन ऐकून क्षुपाने जनार्दनास “तथास्तु” असे म्हटले. मग भगवानही दधीची ब्राह्मणाच्या आश्रमास गेले।
Verse 33
आस्थाय रूपं विप्रस्य भगवान् भक्तवत्सलः दधीचमाह ब्रह्मर्षिम् अभिवन्द्य जगद्गुरुः
भक्तवत्सल भगवानांनी विप्ररूप धारण केले. जगद्गुरूंनी ब्रह्मर्षि दधीचींना वंदन करून त्यांना असे म्हटले।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच भोभो दधीच ब्रह्मर्षे भवार्चनरताव्यय वरमेकं वृणे त्वत्तस् तं भवान्दातुमर्हति
श्रीभगवान म्हणाले—हे दधीच ब्रह्मर्षे! हे अव्यय, भव (शिव) पूजेत रत असणाऱ्या—मी तुझ्याकडून एक वर मागतो; कृपा करून तो दे।
Verse 35
याचितो देवदेवेन दधीचः प्राह विष्णुना ज्ञातं तवेप्सितं सर्वं न बिभेमि तवाप्यहम्
देवदेव विष्णूंनी मागितल्यावर दधीच म्हणाले—“तुझे अभिप्रेत सर्व मला ज्ञात आहे; मी तुझ्याही भयाने थरकत नाही।”
Verse 36
भवान् विप्रस्य रूपेण आगतो ऽसि जनार्दन भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन
हे जनार्दन, तू ब्राह्मणरूपाने येथे आला आहेस। हे देवेश जनार्दन, भूत‑भविष्य‑वर्तमान सर्व तू जाणतोस।
Verse 37
ज्ञातं प्रसादाद्रुद्रस्य द्विजत्वं त्यज सुव्रत आराधितो ऽसि देवेश क्षुपेण मधुसूदन
रुद्रकृपेने हे कळले—हे सुव्रत, ‘द्विज’पणाचा अभिमान सोड. हे देवेश मधुसूदन, या क्षुद्र अर्पणाने तू रुद्राची खरी आराधना केलीस।
Verse 38
जाने तवैनां भगवन् भक्तवत्सलतां हरे स्थाने तवैषा भगवन् भक्तवात्सल्यता हरे
हे भगवन्, हे हर, मला ठाऊक आहे—भक्तवत्सलता हाच तुझा स्वभाव. हे प्रभो, ही भक्तवात्सल्यता केवळ तुझ्यातच नित्य वसते.
Verse 39
अस्ति चेद्भगवन् भीतिर् भवार्चनरतस्य मे वक्तुमर्हसि यत्नेन वरदांबुजलोचन
हे भगवन्, भवा (शिव)‑अर्चनेत रत असलेल्या माझ्यात अजून काही भीती असेल, तर हे वरद कमलनेत्रा, कृपया ती यत्नाने मला सांग.
Verse 40
वदामि न मृषा तस्मान् न बिभेमि जनार्दन न बिभेमि जगत्यस्मिन् देवदैत्यद्विजादपि
मी असत्य बोलत नाही; म्हणून हे जनार्दन, मी घाबरत नाही. या जगात मी देव, दैत्य आणि द्विज यांच्यापासूनही भय मानत नाही.
Verse 41
नन्द्युवाच श्रुत्वा वाक्यं दधीचस्य तदास्थाय जनार्दनः स्वरूपं सस्मितं प्राह संत्यज्य द्विजतां क्षणात्
नंदी म्हणाला—दधीचीचे वचन ऐकून जनार्दनाने ते मान्य केले. क्षणातच त्याने द्विजवेष टाकून दिला आणि आपले खरे स्वरूप प्रकट करीत मंद हास्याने तो बोलला।
Verse 42
श्रीभगवानुवाच भयं दधीच सर्वत्र नास्त्येव तव सुव्रत भवार्चनरतो यस्माद् भवान् सर्वज्ञ एव च
श्रीभगवान म्हणाले—हे दधीची, हे सुव्रत! तुला कुठेही भय नाही; कारण तू भव (शिव) यांच्या अर्चनेत रत आहेस, म्हणून तू खरोखर सर्वज्ञ आहेस।
Verse 43
बिभेमीति सकृद्वक्तुं त्वमर्हसि नमस्तव नियोगान्मम विप्रेन्द्र क्षुपं प्रति सदस्यथ
तू फक्त एकदाच ‘मला भीती वाटते’ असे म्हणणे योग्य आहे. तुला नमस्कार. हे विप्रश्रेष्ठा, माझ्या आज्ञेने येथे या झुडपाकडे तोंड करून बस।
Verse 44
एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं सान्त्वं विष्णोर्महामुनिः न बिभेमीति तं प्राह दधीचो देवसत्तमम्
विष्णूची अशी सांत्वनपर वाणी ऐकूनही महामुनी दधीचीने देवश्रेष्ठाला म्हटले—“मला भीती नाही।”
Verse 45
प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोः साक्षात्पिनाकिनः शर्वस्य शङ्करस्यास्य सर्वज्ञस्य महामुनिः
देवदेव शंभू—साक्षात् पिनाकधारी शर्व, शंकर, सर्वज्ञ प्रभू—यांच्या प्रभावाने महामुनीला प्रत्यक्ष साक्षात्कार झाला।
Verse 46
ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः चक्रमुद्यम्य भगवान् दिधक्षुर्मुनिसत्तमम्
तेव्हा त्या मुनीचे वचन ऐकून भगवान् हरि अत्यंत क्रोधित झाले। चक्र उचलून ते श्रेष्ठ मुनीला दग्ध करण्यास उद्यत झाले।
Verse 47
अभवत्कुण्ठिताग्रं हि विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् प्रभावाद्धि दधीचस्य क्षुपस्यैव हि संनिधौ
दधीचीच्या महातेजाच्या प्रभावाने विष्णूचे सुदर्शन चक्र बोथट धार झाले, जणू काटेरी झुडपाजवळ तलवार कुंठित व्हावी।
Verse 48
दृष्ट्वा तत्कुण्ठिताग्रं हि चक्रं चक्रिणमाह सः दधीचः सस्मितं साक्षात् सदसद्व्यक्तिकारणम्
चक्राची कुंठित धार पाहून दधीची हसत चक्रधारीला म्हणाले—जो सत्-असत् व अव्यक्त-व्यक्त यांचे प्रत्यक्ष कारण आहेत।
Verse 49
भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णो प्रयत्नतः
हे भगवन्! आपणच प्रयत्नपूर्वक पूर्वी प्राचीन व अत्यंत भयानक, विष्णूचे ‘सुदर्शन’ नावाने प्रसिद्ध चक्र प्राप्त केले होते।
Verse 50
भवस्यैतच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह ब्रह्मास्त्राद्यैस्तथान्यैर्हि प्रयत्नं कर्तुमर्हसि
हे हरि! भव (शिव) यांचे हे शुभ चक्र मला येथे मारू इच्छित नाही. म्हणून ब्रह्मास्त्र इत्यादी अन्य अस्त्रांनीही प्रयत्न करणे तुला योग्य आहे।
Verse 51
शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा निर्वीर्यमायुधम् ससर्ज च पुनस्तस्मै सर्वास्त्राणि समन्ततः
शैलादि म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून आणि आयुध निष्प्रभ झालेले पाहून, त्याने पुन्हा सर्व बाजूंनी त्याच्यावर सर्व प्रकारची अस्त्रे सोडली।
Verse 52
चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोः साहाय्यमव्ययाः द्विजेनैकेन योद्धुं हि प्रवृत्तस्य महाबलाः
मग देव—अव्यय तेजाने युक्त महाबलवान—विष्णूची मदत घेऊ लागले; कारण तो एका अत्यंत सामर्थ्यवान द्विजाशी युद्धास प्रवृत्त झाला होता।
Verse 53
कुशमुष्टिं तदादाय दधीचः संस्मरन्भवम् ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थिः सर्वतो वशी
तेव्हा दधीचीने कुशाची मुठ घेतली व भव (शिव) यांचे स्मरण केले; सर्वतो वशी त्या ऋषींनी देवांना वज्रासमान आपली अस्थी अर्पण केली।
Verse 54
दिव्यं त्रिशूलम् अभवत् कालाग्निसदृशप्रभम् दग्धुं देवान्मतिं चक्रे युगान्ताग्निरिवापरः
कालाग्निसमान प्रभेचे एक दिव्य त्रिशूल प्रकट झाले; जणू युगांताग्नीच, त्याने देवांना दग्ध करण्याचा निश्चय केला।
Verse 55
इन्द्रनारायणाद्यैश् च देवैस्त्यक्तानि यानि तु आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस् त्रिशिखं मुने
हे मुने! इंद्र, नारायण इत्यादी देवांनी टाकून दिलेली सर्व आयुधे त्या त्रिशिख (त्रिशूल) पुढे नतमस्तक झाली।
Verse 56
देवाश् च दुद्रुवुः सर्वे ध्वस्तवीर्या द्विजोत्तम ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः
हे द्विजोत्तम! सर्व देवांचे वीर्य नष्ट झाले आणि ते पळून गेले. तेव्हा भगवान विष्णू, पुरुषोत्तम, यांनी आपल्या देहातून एक दिव्य प्रकट रूप सर्जिले।
Verse 57
आत्मनः सदृशान् दिव्यांल् लक्षलक्षायुतान् गणान् तानि सर्वाणि सहसा ददाह मुनिसत्तमः
स्वतःसारखे दिव्य, लक्ष-लक्ष संख्येने असलेल्या गणांना मुनिश्रेष्ठाने क्षणातच जाळून भस्म केले।
Verse 58
ततो विस्मयनार्थाय विश्वमूर्तिरभूद्धरिः तस्य देहे हरेः साक्षाद् अपश्यद्द्विजसत्तमः
मग विस्मय व बोध जागविण्यासाठी हरिने विश्वरूप धारण केले. त्या हरीच्या देहातच द्विजश्रेष्ठाने ते प्रत्यक्ष आपल्या नेत्रांनी पाहिले।
Verse 59
दधीचो भगवान्विप्रः देवतानां गणान् पृथक् रुद्राणां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तदा
तेव्हा भगवान् विप्र दधीचीने देवतांचे गण वेगवेगळे मोजून सांगितले; तसेच रुद्रांच्या कोट्यवधी संख्या आणि शिवगणांच्या कोट्यवधी संख्या देखील सांगितली।
Verse 60
अण्डानां कोटयश्चैव विश्वमूर्तेस्तनौ तदा दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिर् विस्मितं तदा
तेव्हा विश्वमूर्तीच्या देहात अंडरूप ब्रह्मांडांच्या कोट्यवधी संख्या पाहून—तेथेच अखिल जगताचे प्राकट्य निहारून—च्यावन त्या दर्शनाने अत्यंत विस्मित झाला।
Verse 61
विष्णुमाह जगन्नाथं जगन्मयमजं विभुम् अंभसाभ्युक्ष्य तं विष्णुं विश्वरूपं महामुनिः
जलाने अभ्युक्ष्य करून महर्षींनी विष्णूस म्हटले—हे जगन्नाथ, जगन्मय, अज व विभु, विश्वरूप विष्णो!
Verse 62
मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासा विचारतः विज्ञानानां सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव
हे महाबाहो माधवा, माया त्याग. प्रतीतींचा विचार केला तरी हजारो विद्या खऱ्या अर्थाने दुर्ज्ञेय ठरतात.
Verse 63
मयि पश्य जगत् सर्वं त्वया सार्धम् अनिन्दित ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते
हे अनिंदित, माझ्यात सर्व जगत्—तुझ्यासह—आणि ब्रह्मा तसेच रुद्र यांनाही पाहा. मी तुला दिव्य दृष्टि देतो.
Verse 64
इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः तं प्राह च हरिं देवं सर्वदेवभवोद्भवम्
असे बोलून मुनिंनी आपल्या देहात निखिल तत्त्वे प्रकट करून दाखविली. मग त्यांनी हरि देवास सांगितले—जो सर्व देवभावाचा उद्गम आहे.
Verse 65
मायया ह्यनया किं वा मन्त्रशक्त्याथ वा प्रभो वस्तुशक्त्याथ वा विष्णो ध्यानशक्त्याथ वा पुनः
हे प्रभो विष्णो, हे या मायेने होते की मंत्रशक्तीने, की वस्तूच्या स्वभावशक्तीने, अथवा पुन्हा ध्यानशक्तीने?
Verse 66
त्यक्त्वा मायामिमां तस्माद् योद्धुमर्हसि यत्नतः एवं तस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा माहात्म्यमद्भुतम्
म्हणून ही माया त्यागून प्रयत्नपूर्वक युद्ध करणे तुला योग्य आहे। त्याचे वचन ऐकून आणि ती अद्भुत महिमा पाहून तो अंतःकरणात दृढ निश्चयास पोहोचला।
Verse 67
देवाश् च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् वारयामास निश्चेष्टं पद्मयोनिर्जगद्गुरुः
देव पुन्हा घाईघाईने पळाले; आणि जगद्गुरू पद्मयोनी ब्रह्म्याने त्या देव नारायणाला आवरून निश्चेष्ट केले, जेणेकरून लोकमर्यादा ढळू नये।
Verse 68
निशम्य वचनं तस्य ब्रह्मणस्तेन निर्जितः जगाम भगवान् विष्णुः प्रणिपत्य महामुनिम्
ब्रह्म्याचे वचन ऐकून आणि त्याने जणू जिंकला गेल्याप्रमाणे भगवान विष्णू त्या महामुनीस प्रणाम करून तेथे गेले. अशा रीतीने जीव अहंकार सोडून विनयाने पती-परमेश्वराकडे वळतो।
Verse 69
क्षुपो दुःखातुरो भूत्वा सम्पूज्य च मुनीश्वरम् दधीचमभिवन्द्याशु प्रार्थयामास विक्लवः
दुःखाने व्याकुळ झालेला क्षुप मुनीश्वर दधीचींचे विधिपूर्वक पूजन करून, तत्क्षणी वंदन करून, कातर अवस्थेत विनवू लागला।
Verse 70
दधीच क्षम्यतां देव मयाज्ञानात्कृतं सखे विष्णुना हि सुरैर्वापि रुद्रभक्तस्य किं तव
दधीची म्हणाले—हे देव, हे सखा, अज्ञानाने माझ्याकडून जे घडले ते क्षमा कर. विष्णू असोत वा देवगण—रुद्रभक्तावर त्यांचे काय चालणार?
Verse 71
प्रसीद परमेशान दुर्लभा दुर्जनैर्द्विज भक्तिर्भक्तिमतां श्रेष्ठ मद्विधैः क्षत्रियाधमैः
हे परमेशान, प्रसन्न हो. हे भक्तांमध्ये श्रेष्ठ, दुर्जनांना भक्ती मिळणे कठीण असते. माझ्यासारख्या अधम क्षत्रियाला तर अशी भक्ती मिळणे अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 72
श्रुत्वानुगृह्य तं विप्रो दधीचस्तपतां वरः राजानं मुनिशार्दूलः शशाप च सुरोत्तमान्
हे ऐकून आणि त्याच्यावर कृपा करून, तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ आणि मुनींमध्ये वाघासारखे शूर असलेल्या विप्र दधीचींनी राजाला धीर दिला आणि श्रेष्ठ देवांना शाप दिला.
Verse 73
रुद्रकोपाग्निना देवाः सदेवेन्द्रा मुनीश्वरैः ध्वस्ता भवन्तु देवेन विष्णुना च समन्विताः
इंद्र आणि मुनीश्वरांसह सर्व देव, तसेच भगवान विष्णू यांच्यासहित, रुद्राच्या क्रोधाग्नीने भस्मसात होवोत.
Verse 74
प्रजापतेर् मखे पुण्ये दक्षस्य सुमहात्मनः एवं शप्त्वा क्षुपं प्रेक्ष्य पुनराह द्विजोत्तमः
महात्मा दक्ष प्रजापतीच्या त्या पवित्र यज्ञात, अशा प्रकारे शाप देऊन, द्विजोत्तम दधीचींनी क्षुपाकडे पाहून पुन्हा सांगितले.
Verse 75
देवैश् च पूज्या राजेन्द्र नृपैश् च विविधैर्गणैः ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः
हे राजेंद्र! ब्राह्मण हे देव, राजे आणि विविध गणांद्वारे पूजनीय आहेत. हे राजेंद्र! ब्राह्मणच खरोखर बलवान आणि प्रभावशाली असतात.
Verse 76
इत्युक्त्वा स्वोटजं विप्रः प्रविवेश महाद्युतिः दधीचमभिवन्द्यैव जगाम स्वं नृपः क्षयम्
असे बोलून महातेजस्वी ब्राह्मण आपल्या आश्रमात प्रवेशला। आणि राजा दधीचींना वंदन करून, देहधर्माचा नियत क्षय स्वीकारून, आपल्या धामास निघून गेला।
Verse 77
तदेव तीर्थमभवत् स्थानेश्वरमिति स्मृतम् स्थानेश्वरम् अनुप्राप्य शिवसायुज्यम् आप्नुयात्
तेच तीर्थ ‘स्थानेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. स्थानेश्वरास पोहोचल्यावर बंधनग्रस्त पशु-जीवही पाशहर पती शिवाशी शिवसायुज्य—पूर्ण एकत्व—प्राप्त करतो।
Verse 78
कथितस्तव संक्षेपाद् विवादः क्षुब्दधीचयोः प्रभावश् च दधीचस्य भवस्य च महामुने
हे महामुने, मी संक्षेपाने क्षुब्ध व दधीची यांचा विवाद, तसेच दधीची आणि भव (भगवान शिव) यांचा महिमा-प्रभाव सांगितला।
Verse 79
य इदं कीर्तयेद्दिव्यं विवादं क्षुब्दधीचयोः जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः
जो क्षुब्ध व दधीची यांच्या या दिव्य विवादाचे कीर्तन करतो, तो अकाली मृत्यूवर विजय मिळवून देहान्ती ब्रह्मलोकास जातो।
Verse 80
य इदं कीर्त्य संग्रामं प्रविशेत्तस्य सर्वदा नास्ति मृत्युभयं चैव विजयी च भविष्यति
जो या संग्राम-प्रसंगाचे कीर्तन करून युद्धात प्रवेश करतो, त्याला सदैव मृत्यूची भीती नसते आणि तो विजयी होतो. पाशहर पती शिवस्मरण देहधारी पशु-जीवासाठी संकटात कवच ठरते।
Frequently Asked Questions
It functions as a dharmic-theological proof-text: weapons and divine might are secondary to tapas and Rudra-bhakti. The episode asserts that Shiva’s grace (भवप्रसाद) can render even famed astras ineffective before a true devotee.
The site becomes a tirtha named Sthanesvara; the text promises Shiva-sayujya for one who reaches it with devotion, and the recitation of this ‘dispute/battle’ grants victory over untimely death and culminates in higher lokas such as Brahmaloka.