Adhyaya 9

Verse 1

सूत उवाच आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः

सूत म्हणाले—प्रथम आलस्य उत्पन्न होते, त्यानंतर रोगपीडा जन्मास येते. मग प्रमाद येतो; आणि संशय मनात ठाण मांडला की धर्म व शिवमार्गात चित्त स्थिर राहत नाही.

Verse 2

अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता

त्या (अंतःपतन) पासून त्रिविध दुःख उत्पन्न होते—श्रद्धेचा क्षय, सम्यक्-दर्शनाचा भ्रम, आणि भ्रांती; त्यानंतर नैराश्य येते व अयोग्य विषयांतही ‘योग्यता’ असल्याचा मिथ्या भाव निर्माण होतो.

Verse 3

दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः

योगाभ्यास करणाऱ्या मुनीसाठी योगातील अडथळे दहा प्रकारांनी उत्पन्न होतात. त्यांत आलस्य व अप्रवृत्तीही आहेत, जी देह-मनाच्या जडत्वातून जन्मतात; त्यामुळे पशु पती—शिव—कडे वळत नाही.

Verse 4

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्

रोग धातूंच्या वैषम्यातून उत्पन्न होतात; काही कर्मजन्य व काही दोषजन्यही असतात. पण प्रमाद म्हणजे समाधीच्या साधनांचे अभावन—म्हणजे त्यांचा अभ्यास न करणे; त्यामुळे योगीचा भगवंत पतीमध्ये लय अडतो.

Verse 5

इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः

हे तथाकथित ‘विज्ञान’ द्वैताने स्पर्शलेले, विरोधी टोकांत गुंतलेले असते; त्यातून आपल्या स्थानाविषयी संशय उत्पन्न होतो. मग चित्त अस्थिर होते आणि योगीची अप्रतिष्ठा होते; पशु जेव्हा पती—शिव—मध्ये विश्रांती पावतो, तेव्हाच स्थैर्य शक्य होते.

Verse 6

लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च

भूमी वा अवस्था मिळूनही चित्त भवबंधनाने बांधलेले असेल, तर साधनांतील वृत्ती अश्रद्धाभावापासून मुक्त ठेवावी; सर्व साधनांत श्रद्धाहीनता-रहित वृत्तीच योग्य आहे.

Verse 7

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते

चित्ताचे साध्य सिद्ध करावयाचे असताना, गुरु तसेच ज्ञान-आचार व शिवतत्त्व इत्यादींबाबत उलटे ज्ञान उत्पन्न झाले, तर त्यास ‘भ्रान्तिदर्शन’ (मोहदर्शन) म्हणतात.

Verse 8

अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्

अज्ञानामुळे जे अनात्म आहे त्यात आत्मज्ञानाचा आरोप होतो; त्या भ्रान्तीच्या सान्निध्यात दुःख उत्पन्न होते—आध्यात्मिकही आणि अधिभौतिकही.

Verse 9

आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्

ज्याला ‘आधिदैविक’ म्हणतात, ते पुन्हा सहज व त्रिविध असे सांगितले आहे. इच्छेच्या विघातामुळे चित्तात जो क्षोभ होतो—तेच याचे लक्षण आहे.

Verse 10

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्

दौर्मनस्य (मनाचा विषाद) परम वैराग्याने आवरावा. जो मन तमस व रजसाने स्पर्शलेला आहे, तोच ‘दुर्मन’ (अशुद्ध, व्याकुळ मन) म्हणून स्मरला जातो.

Verse 11

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः

तेव्हा मनात जे उत्पन्न होते, ते ‘दौर्मनस्य’ म्हणजे विषाद असे स्मृत आहे. योग्य-अयोग्य विवेक सोडून हठाने स्वीकार केल्याने ते उत्पन्न होते.

Verse 12

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्

विविध विषयांत जीवाची विषयलोलता ‘अंतराय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. योगिनांच्या योगमार्गात ह्याच खऱ्या अडथळे ठरतात.

Verse 13

अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः

अत्यंत उत्साहयुक्त साधकाचे अंतराय नष्ट होतात—यात संशय नाही. हे द्विजांनो, अडथळे नष्ट झाल्यावर तो पुढे खरोखर योगी होतो.

Verse 14

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता

उपसर्ग (बाधा) जेव्हा उद्भवतात, ते सर्व असिद्धीचे सूचक असतात. सिद्धींमध्ये पहिली ‘प्रतिभा’ आणि दुसरी ‘श्रवणा’—पवित्र श्रवण—अशी स्मृत आहे.

Verse 15

वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

हे विप्रेन्द्रांनो, तिसरी सिद्धी ‘वार्ता’—वाणीचा प्रकटाव—अशी सांगितली आहे. चौथी येथे ‘दर्शन’, पाचवी ‘आस्वाद’ आणि सहावी ‘वेदना’ (अनुभूती) अशी स्मृत आहे.

Verse 16

स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः

लघु षट्सिद्धींचा संग त्यागल्याने मुनीस खऱ्या सिद्धिदायिनी सिद्धी प्राप्त होतात—प्रतिभा, प्रतिभावृत्ती आणि प्रतिभाव; हीच प्रतिष्ठित स्थिती आहे।

Verse 17

बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते

ज्या विवेचक शक्तीने ज्ञेयाचे ज्ञान होते तिला ‘बुद्धी’ म्हणतात. ती सूक्ष्म, आडलेले, अतीत, दूरस्थ आणि अनागत यांनाही जाणते।

Verse 18

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः

योग्यास सर्वत्र सर्वदा ज्ञान प्रतिभेच्या क्रमिक उन्मेषाने प्रकट होते; आणि केवळ ऐकण्यानेच सर्व शब्दांचे अर्थ सहज कळतात. ही शैवयोगजन्य सिद्धी पाश शिथिल करून पशूला संसारबंधनातून सोडवते व मनाला पति-शिवाकडे वळवते।

Verse 19

ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता

ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत इत्यादी ध्वनींचे गूढ भेद केवळ ऐकण्यानेही स्पर्शाचे ज्ञान उत्पन्न होते; अशा रीतीने वेदना-प्रक्रिया सिद्ध होते. येथे तन्मात्रांच्या पाशबंधनाखाली पशूची गती दाखविली आहे, जोपर्यंत तो त्यांना अतिक्रमण करणाऱ्या पति-शिवाकडे वळत नाही।

Verse 20

दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः

दिव्य रूपांचे दर्शन होताच त्यांचे साक्षात्कार सहज होतात; आणि संवित् जेव्हा त्या दिव्य रसात स्थिर होते, तेव्हा त्याचा आस्वादही आपोआप होतो।

Verse 21

वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः

दिव्य सुगंधांची सूक्ष्म ‘वार्ता’—म्हणजे तन्मात्रा—योगी प्रबुद्ध बुद्धि-संविदेने जाणतात. म्हणून, हे द्विजांनो, ते ब्रह्मलोकापर्यंतचे लोकही अनुभवीत होतात।

Verse 22

जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः

या जगात देहात समरूप असे चौंसष्ट जन्मजात (औपसर्गिक) गुण असतात. हे द्विजांनो, देही याच गुणांनुसार मोजला व वर्गीकृत केला जातो।

Verse 23

संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः

म्हणून, हे द्विजांनो, आत्म्यावर येणारे सर्व औपसर्गिक दोष सर्वथा त्यागावेत—ते पैशाचिक मलिनता असो वा राक्षसांच्या पुरांत आढळणारा स्थूल पार्थिव कलुष असो।

Verse 24

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्

यक्ष-क्रमात ते तेजस-स्वरूप सांगितले आहे; गान्धर्व-क्रमात ते श्वास-वायु-स्वभावाचे आहे. ऐन्द्र-क्रमात सर्व व्योम-स्वरूप; आणि सौम्य-क्रमात ते मनोमय म्हटले आहे।

Verse 25

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्

प्राजापत्य-क्रमात अहंकार उत्पन्न होतो; ब्राह्म-क्रमात अनुत्तम बोध (बुद्धि) प्रकट होतो. पहिल्यात आठ रूपे, दुसऱ्यातही आठ; तसेच सोळा-रूपात्मक रचना सांगितली आहे।

Verse 26

चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्

तिसऱ्यात चोवीस, चौथ्यात बत्तीस आणि पाचव्यात चाळीस तत्त्व सांगितली आहेत. हे पाचवे भूत-मात्रा (सूक्ष्म तन्मात्रा) स्वरूप असे स्मरण केले आहे.

Verse 27

गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः

गंध, रस, रूप, शब्द आणि स्पर्श—ही पाचही प्रत्येक अष्टधा प्रकारे पाचव्या तत्त्वात सिद्ध आहेत. हे शतक्रतु (इंद्रा), तत्त्व-विभागात हा उपदेश आहे, ज्याने पशु जीव पतीपासून भोग्य-क्षेत्राचा विवेक करील.

Verse 28

तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः

अशा प्रकारे श्रेष्ठ द्विज ब्राह्म्य-पुण्य अठ्ठेचाळीसपट, छप्पन्नपट तसेच चौसष्टपट वाढून प्राप्त करतो.

Verse 29

औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्

योगवित् पुरुषाने लोकांचे अवलोकन करून ब्रह्मलोकापर्यंतचे औपसर्गिक क्लेश त्यागावेत आणि योगाने परम सुख प्राप्त करावे. शैव सिद्धान्तानुसार हा विवेक पाश शिथिल करून पशु जीवाला पती-शिवाकडे वळवितो.

Verse 30

स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्

स्थूलता, ह्रस्वता, बाल्य, वार्धक्य व यौवन—तसेच नाना जातींची रूपे—यांद्वारे जीवाचे देहधारण चतुर्विध होते; हे सर्व पती (शिव) यांच्या अधीन व कर्म-पाशानुसार आहे.

Verse 31

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्

पार्थिव अंशाविना तो नित्य सुगंधित व गंधयुक्त आहे. हे अष्टगुणयुक्त महान् पार्थिव ऐश्वर्य म्हणून सांगितले आहे.

Verse 32

जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

जसे पाण्यात राहूनही कोणी भूमीवर बाहेर येऊ शकतो, तसे इच्छाशक्तिस्वरूप प्रभू कधीही बांधला जात नाही; तो इच्छिल्यास एकटाच अनायासे समुद्रही पिऊ शकतो.

Verse 33

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः

या जगात तो जिथे इच्छा करतो तिथेच त्याच्या समोर पाणी प्रकट होते. जी जी वस्तू तो घेऊन भोगू इच्छितो ती तो आपल्या इच्छेनुसार भोगतो.

Verse 34

तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्

आपापल्या रसांनी युक्त होऊन तो तिघांच्या देहधारणाचा आधार होतो. आणि कोणतेही भांडे नसताना, स्वतःच्या हाताने जलपिंड धारण करतो.

Verse 35

अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्

शरीराचे अव्रणत्व (जखम-रहितपणा) आणि पार्थिव संपदेसह हा सोळा गुणांचा समूह ‘आप्य’ तत्त्वाचे उत्तम ऐश्वर्य म्हणून सांगितला आहे.

Verse 36

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः

देहातून अग्नी उत्पन्न होतो, तरी तो ताप-भयविरहित असतो. तो लोक दग्ध करील, तरीही जे अन्य परम तत्त्व आहे ते स्वविधानाने अदग्धच राहते—प्रलयातीत पति-स्वरूप।

Verse 37

जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः

पाण्यातही हुतवह ठेवला तरी संरक्षण होते. हातातही अग्नीचा निग्रह होतो—केवळ स्मरणमात्राने सिद्ध होणारा हा आगम-प्रभाव आहे.

Verse 38

भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः

भस्म झालेल्यातूनही तो इच्छेने पूर्वीप्रमाणेच निर्माण पुन्हा प्रकट करतो. पण आत्म्याचे रूप केवळ दोन घटकांनी सिद्ध होत नाही; आत्म्याच्या त्या तीन अंतर्निहित तत्त्वांशिवाय ते अशक्य आहे.

Verse 39

चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा

हे मुनिपुंगवांनो, हे तैजस तत्त्व चतुर्विंशात्मक सांगितले आहे. ते भूतांना मनोगती देते आणि त्यांच्या अंतरी अंतर्निवासी होऊन वसते.

Verse 40

पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्

पुन्हा पर्वतादि महाभार खांद्यावर उचलणे; इच्छेनुसार लघुत्व व गुरुत्व प्राप्त करणे; आणि हातांनी वायू धारण वा रोखणे—या योगजन्य सिद्धी आहेत, परंतु सत्य पति शिव सर्व सिद्धींपलीकडील अधिपती आहेत.

Verse 41

अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः

बोटाच्या टोकाच्या आघाताने पृथ्वी सर्वत्र कंपित होते; आणि एका संकल्पानेच देहाची निर्मिती होते. हे वायुतत्त्वातून उत्पन्न झालेले ‘वायु-ऐश्वर्य’ असे पंडित सांगतात.

Verse 42

छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्

तो छायाविना प्रकट होतो; इंद्रिये व अंतःकरणाचे व्यवहार प्रत्यक्ष दिसू लागतात. तो नित्य आकाशमार्गे गमन करतो, तरीही इंद्रियविषयांबाबत समर्थ राहतो. ही पति (शिव) भक्ती व पाशुपत-योगनियमांनी प्राप्त सिद्धीची लक्षणे आहेत.

Verse 43

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

तो दूरवरूनही शब्द ग्रहण करतो आणि सर्व शब्दांचे अवगाहन करतो. तो तन्मात्ररूप सूक्ष्म लिंग ग्रहण करतो आणि त्याद्वारे सर्व प्राण्यांतील अंतर्यामी साक्षीचे दर्शन घेतो.

Verse 44

ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः

याला ‘ऐन्द्र-ऐश्वर्य’ असे म्हटले आहे. या शक्तींनी आद्य प्रभूचे वर्णन होते—जशी इच्छा तशी प्राप्ती, आणि जशी इच्छा तसा निर्गम किंवा निवृत्ती.

Verse 45

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्

तो सर्वत्र अजेय आहे आणि सर्व गुप्त गोष्टींचेही दर्शन घडवतो. तो भक्ताच्या इच्छेनुसार रूप-निर्माण करतो, वशीकरण-शक्ती देतो, आणि हृदयाला प्रिय असे मंगल दर्शन प्रदान करतो.

Verse 46

संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्

हेच संसारदर्शन आहे—गुणलक्षणांनी युक्त अशी मानसी अवस्था—जी ‘छेदन’, ‘ताडन’ व ‘बंधन’ म्हणून प्रकट होऊन जीवाला पुन्हा पुन्हा संसारचक्रात फिरविते।

Verse 47

सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्

हे सर्वभूतांवर प्रसाद (अनुग्रह) करीत असून नियत मृत्युकालावरही जय मिळवून देते। यास प्राजापत्य तत्त्व म्हणतात—अहंकारोत्पन्न शक्तींमध्ये उत्तम।

Verse 48

अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्

अकारण जगत्सृष्टी, तसेच अनुग्रह; प्रलय, अधिकार (ईश्वरी अधिष्ठान) आणि लोकवृत्ती/धर्माचे प्रवर्तन—ही (त्याची) कार्ये आहेत।

Verse 49

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्

हे व्यक्त जगत् असादृश्ययुक्त आहे; याची निर्मिती वेगवेगळी, पृथक् पृथक् प्रकटते। आणि संसारचक्राचे कर्तृत्व ‘ब्राह्म’ म्हणतात—उत्तम नियामक तत्त्व; परंतु शैवसिद्धान्तानुसार तेही पति भगवान् शिवांच्या अधीनच कार्य करते।

Verse 50

एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते

इतके तत्त्व सांगितले: आद्य प्रधानास ‘वैष्णव पद’ म्हणतात। त्याचे गुण ब्रह्मा जाणू शकतात; इतरांना ते जाणणे शक्य नाही।

Verse 51

विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्

ते परम शैव तत्त्व विद्यमान आहे; विष्णूलाही ते पूर्णपणे अवगत होत नाही। ते शुद्ध, असंख्य गुणांनी युक्त आहे—त्या शिवात्म स्वरूपाला यथार्थपणे कोण जाणू शकेल?

Verse 52

व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु

योगातून विचलित झालेल्या अवस्थेत (व्युत्थान) ह्याच सिद्धी उपसर्ग, म्हणजे अडथळे, असे सांगितले आहे। म्हणून परम वैराग्याने दृढ प्रयत्न करून त्यांना आवर घालावा।

Verse 53

नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः

विषयांमध्ये विनाशाची तीव्र निश्चितता आणि त्यांच्याशी जोडलेली भीती जाणून, त्यांच्यावर अश्रद्धा ठेवून सर्व त्यागावे—असा पुरुष ‘विरक्त’ म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 54

वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः

पुरुषामध्ये वैतृष्ण्य (तृष्णारहितता) प्रसिद्ध आहे; त्यास गुणांविषयीचे वैतृष्ण्य म्हणतात। आणि वैराग्यानेच उपसर्गरूप सिद्धीही त्याज्य आहेत।

Verse 55

औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः

उपसर्गरूप आसक्ती—ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचलेल्या असल्या तरी—त्यागाव्यात। इंद्रिये व मन आवरून जेव्हा सर्व सोडले जाते, तेव्हा महेश्वर प्रसन्न होतात।

Verse 56

प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः

पतीस्वरूप प्रभू प्रसन्न झाला की परम वैराग्याने निर्मळ, निष्कलंक मुक्ती प्राप्त होते. अथवा, हे मुनी, ती अनुग्रहासाठी आणि प्रभूच्या लीलार्थही तेव्हा घडते.

Verse 57

अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया

जो संयम न ठेवता वागतो, तोही अशा प्रकारे सुखी होऊ शकतो; आणि कधी भूमी सोडून, श्रीसमृद्ध होऊन आकाशात क्रीडा करतो.

Verse 58

उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः

कधी तो वेदांचे उच्चारण करतो, कधी त्यांच्या सूक्ष्म अर्थांचा संक्षेपाने बोध करतो. आणि कधी श्रुती ऐकून, तिच्या अभिप्रायानुसार श्लोक-रचना करतो.

Verse 59

क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति

कधी तो दण्डक-बन्ध नावाची बन्ध-क्रिया वारंवार, सहस्र वेळा करतो; आणि मग तो मृग व पक्ष्यांच्या समूहांच्या आवाजांचे ज्ञान प्राप्त करतो.

Verse 60

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः

ब्रह्मापासून स्थावरांपर्यंत सर्व काही हातातील आवळ्यासारखे स्पष्ट होते. अधिक काय सांगावे—हजारो प्रकारची विज्ञाने प्राप्त होतात.

Verse 61

उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्

हे मुनिश्रेष्ठा! त्या महात्मा मुनीपासून सत्य अनुभूती प्रकट होते; अखंड अभ्यासानेच विवेकयुक्त आध्यात्मिक ज्ञान शुद्ध व स्थिर होते.

Verse 62

तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः

योगविद् सर्व काही तेजोमय रूपाने पाहतो; तो सर्वत्र—अनेक देवप्रतिबिंब आणि सहस्रशः दिव्य विमाने—दर्शन करतो.

Verse 63

पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः

तो ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र, यम, अग्नी, वरुण इत्यादी देवांचे दर्शन करतो; तसेच ग्रह, नक्षत्रे, तारे आणि सहस्रशः भुवने पाहतो—पती शिवाच्या कृपेने पाशातून उन्नत झालेल्या पशूमध्ये ही दृष्टी प्रकटते.

Verse 64

पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु

समाधिस्थ तो पाताळतलांतील लोकही पाहतो; आत्मविद्येच्या दीपाने—स्वस्थ, आत्मनिष्ठ व अचल राहून—दर्शन करतो.

Verse 65

प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्

जेव्हा मनाचे पात्र सत्त्वात स्थिर होऊन प्रसादामृताने परिपूर्ण होते, तेव्हा पुरुष तमाचा नाश करून आत्म्यातच ईश्वर—पती—दर्शन करतो.

Verse 66

तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा

त्याच्या प्रसादाने धर्म, ऐश्वर्य, सत्यज्ञान, वैराग्य आणि अपवर्ग (मोक्ष)ही प्राप्त होतो; याविषयी संशय वा अधिक विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 67

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः

अयुत वर्षेही याचा विस्तार सांगता येत नाही; म्हणून हे मुनीश्वरांनो, पाशुपत-योगात निष्ठेने स्थिर राहावे।