Adhyaya 30
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
शैलादि ऋषींना ब्रह्म्याने सांगितलेली श्वेतमुनिची पवित्र कथा सांगतात. वृद्ध श्वेत लिंगपूजा व रुद्रजपात तल्लीन असताना काळ येऊन ‘रौद्र’ कर्मांची निष्फळता सांगत यमलोकाला नेण्याचा अधिकार मिरवतो. श्वेत अढळ शैव-निष्ठेने म्हणतो—लिंगात स्वयं रुद्र विराजमान आहेत, देवांचेही मूळ तेच; म्हणून काळाने परत जावे. संतप्त काळ पाशाने बांधून लिंगस्थ देवतेच्या जणू निष्क्रियतेची थट्टा करतो. तेव्हाच अंबिका, नंदी व गणांसह सदाशिव प्रकट होऊन केवळ दृष्टिक्षेपाने अंतकाला दडपून मारतात व भक्ताचे रक्षण करतात. पुढे उपदेश—भुक्ती व मुक्तीसाठी मृत्युञ्जय शंकराची उपासना करा; वाद न करता एकांत भक्तीने भवाला शरण गेल्यास शोक नष्ट होतो. ब्रह्मा सांगतात की दान, तप, यज्ञ, वेद किंवा योगनियमांनीच नव्हे, मुख्यतः शिवप्रसादाने शिवभक्ती मिळते. पाशुपत भक्तीने चार पुरुषार्थ व मृत्यूवर विजय—दधीचि, ब्रह्मा व श्वेत हे उदाहरणे.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्राह्मणर्षभाः श्वेतस्य च कथां पुण्याम् अपृच्छन् परमर्षयः
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात एकोणतीसावा अध्याय आरंभ होतो. शैलादि म्हणाले—ब्रह्म्याने असे सांगितल्यावर ब्राह्मणऋषिश्रेष्ठ परमर्षींनी श्वेताची पवित्र कथा विचारली.
Verse 2
पितामह उवाच श्वेतो नाम मुनिः श्रीमान् गतायुर्गिरिगह्वरे सक्तो ह्यभ्यर्च्य यद्भक्त्या तुष्टाव च महेश्वरम्
पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले—श्वेत नावाचा एक श्रीमान् मुनी होता; तो वृद्धावस्थेला पोहोचून पर्वतगुहेत तल्लीन असे. भक्तीने अभ्यर्चना करून त्याने महेश्वराची स्तुती केली व त्यांना प्रसन्न केले.
Verse 3
रुद्राध्यायेन पुण्येन नमस्तेत्यादिना द्विजाः ततः कालो महातेजाः कालप्राप्तं द्विजोत्तमम्
हे द्विजांनो, ‘नमस्ते’ इत्यादीने आरंभ होणाऱ्या पुण्य रुद्राध्यायाच्या जपामुळे, तेव्हा महातेजस्वी काळ त्या द्विजोत्तमाजवळ आला, ज्याची नियत वेळ येऊन ठेपली होती.
Verse 4
नेतुं संचिन्त्य विप्रेन्द्राः सान्निध्यमकरोन्मुनेः श्वेतो ऽपि दृष्ट्वा तं कालं कालप्राप्तो ऽपि शङ्करम्
हे विप्रेन्द्रांनो, त्याला नेण्यासाठी विचार करून काळाने मुनिजवळ सान्निध्य केले. आणि श्वेतानेही तो काळ पाहून—जरी त्याची नियत वेळ आली होती—शंकरावरच चित्त स्थिर केले.
Verse 5
पूजयामास पुण्यात्मा त्रियंबकमनुस्मरन् त्रियंबकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्
तो पुण्यात्मा त्र्यंबकाचे निरंतर स्मरण करीत पूजन करू लागला. अशा प्रकारे सुगंधी व पुष्टिवर्धक त्र्यंबकाचे यजन करावे.
Verse 6
किं करिष्यति मे मृत्युर् मृत्योर्मृत्युरहं यतः तं दृष्ट्वा सस्मितं प्राह श्वेतं लोकभयंकरः
“मृत्यू माझे काय करील? कारण मीच मृत्यूचाही मृत्यू आहे।” त्याला पाहून लोकभयंकर प्रभूने श्वेताला मंद हास्याने म्हटले।
Verse 7
एह्येहि श्वेत चानेन विधिना किं फलं तव रुद्रो वा भगवान् विष्णुर् ब्रह्मा वा जगदीश्वरः
“ये, ये, हे श्वेत। या विधीने नियमानुसार कर्म करून तुला कोणते फळ हवे आहे? भगवान रुद्र, की विष्णू, की ब्रह्मा—जगदीश्वर—कोण?”
Verse 8
कः समर्थः परित्रातुं मया ग्रस्तं द्विजोत्तम अनेन मम किं विप्र रौद्रेण विधिना प्रभोः
“हे द्विजोत्तम, ज्याला मी ग्रासले आहे त्याला वाचविण्यास कोण समर्थ? आणि हे विप्र, प्रभूच्या या रौद्र विधीसमोर मी काय करू शकतो?”
Verse 9
नेतुं यस्योत्थितश्चाहं यमलोकं क्षणेन वै यस्माद्गतायुस्त्वं तस्मान् मुने नेतुमिहोद्यतः
“मी तुला क्षणात यमलोकात नेण्यासाठी उठलो आहे. तुझी आयु संपली आहे म्हणून, हे मुने, तुला नेण्यासाठी मी येथे उद्यत आहे.”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भैरवं धर्ममिश्रितम् हा रुद्र रुद्र रुद्रेति ललाप मुनिपुङ्गवः
ते वचन ऐकून—भैरवासारखे, तरी धर्ममिश्रित—मुनिश्रेष्ठ वारंवार आर्त हाक मारू लागला, “हा! रुद्र, रुद्र, हे रुद्र!”
Verse 11
तं प्राह च महादेवं कालं सम्प्रेक्ष्य वै दृशा नेत्रेण बाष्पमिश्रेण संभ्रान्तेन समाकुलः
कालरूप महादेवांना पाहून तो प्रभूकडे दृष्टी स्थिर करून, अश्रुमिश्रित नेत्रांनी, घाबरलेला व व्याकुळ होऊन त्यांना म्हणाला।
Verse 12
श्वेत उवाच त्वया किं काल नो नाथश् चास्ति चेद्धि वृषध्वजः लिङ्गे ऽस्मिन् शङ्करो रुद्रः सर्वदेवभवोद्भवः
श्वेत म्हणाला—“हे नाथ, काळाचे तुझ्यावर काय सामर्थ्य? जर आमचा स्वामी वृषध्वज आहेच, तर याच लिंगात शंकर रुद्र विराजमान आहेत; सर्व देवांच्या भाव‑शक्तींचा उगम तेच आहेत.”
Verse 13
अतीव भवभक्तानां मद्विधानां महात्मनाम् विधिना किं महाबाहो गच्छ गच्छ यथागतम्
हे महाबाहो, भव (शिव)भक्त, माझ्याच स्वरूपाचे महात्मे—त्यांच्यासाठी विधी‑विधानाची काय गरज? जा, जा—जसा आलास तसाच परत जा।
Verse 14
ततो निशम्य कुपितस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भयङ्करः श्रुत्वा श्वेतस्य तद्वाक्यं पाशहस्तो भयावहः
ते ऐकून तो क्रुद्ध झाला—तीक्ष्ण दातांचा, भयङ्कर। श्वेताचे वचन ऐकताच पाशहस्त तो भयावह अधिकच भयंकर झाला।
Verse 15
सिंहनादं महत्कृत्वा चास्फाट्य च मुहुर्मुहुः बबन्ध च मुनिं कालः कालप्राप्तं तमाह च
मोठा सिंहनाद करून आणि वारंवार बोटे चटकावून, काळाने मुनिला बांधले; आणि ज्याची वेळ आली होती, त्या मुनिला काळ म्हणाला।
Verse 16
मया बद्धो ऽसि विप्रर्षे श्वेतं नेतुं यमालयम् अद्य वै देवदेवेन तव रुद्रेण किं कृतम्
हे श्रेष्ठ विप्रऋषे! श्वेताला यमालयात नेण्यासाठी मी तुला बांधले आहे. पण आज देवदेव तुझ्या रुद्राने काय केले?
Verse 17
क्व शर्वस्तव भक्तिश् च क्व पूजा पूजया फलम् क्व चाहं क्व च मे भीतिः श्वेत बद्धो ऽसि वै मया
शर्वावरील तुझी भक्ती कुठे? पूजा कुठे आणि पूजेचे फळ कुठे? मी कुठे आणि माझी भीती कुठे? हे श्वेत, तू खरोखर माझ्यामुळे बांधला आहेस.
Verse 18
लिङ्गे ऽस्मिन् संस्थितः श्वेत तव रुद्रो महेश्वरः निश्चेष्टो ऽसौ महादेवः कथं पूज्यो महेश्वरः
हे श्वेत! या लिंगात तुझा रुद्र—महेश्वर, महादेव—प्रतिष्ठित आहे. पण तो निष्क्रिय व अचल आहे; मग तो महेश्वर कसा पूज्य?
Verse 19
ततः सदाशिवः स्वयं द्विजं निहन्तुमागतम् निहन्तुमन्तकं स्मयन् स्मरारियज्ञहा हरः
त्यानंतर स्वयं सदाशिव—हर, स्मराचा शत्रू व दक्षयज्ञाचा संहारक—हसत प्रकट झाला; त्या द्विजाला दंडित करण्यास आणि मारण्यासाठी आलेल्या अंतकाला (मृत्यूला)ही वश करण्यास।
Verse 20
त्वरन् विनिर्गतः परः शिवः स्वयं त्रिलोचनः त्रियंबको ऽम्बया समं सनन्दिना गणेश्वरैः
त्यानंतर परम शिव स्वयं—त्रिलोचन, त्र्यंबक—त्वरेने बाहेर आला; अंबेसह, तसेच नंदी व गणेश्वरांच्या संगतीने।
Verse 21
ससर्ज जीवितं क्षणाद् भवं निरीक्ष्य वै भयात् पपात चाशु वै बली मुनेस्तु संनिधौ द्विजाः
त्या महाबलीने भव (शिव) यांना पाहताच भयाने क्षणात प्राण सोडले; हे द्विज मुनीहो, तो मुनिसन्निधीतच त्वरेने कोसळून पडला।
Verse 22
ननाद चोर्ध्वमुच्चधीर् निरीक्ष्य चान्तकान्तकम् निरीक्षणेन वै मृतं भवस्य विप्रपुङ्गवाः
तो वर पाहून मोठ्याने गर्जला; हे विप्रश्रेष्ठहो, भवाने त्या अन्तकान्तकाकडे पाहताच भवाच्या केवळ दृष्टिनेच तो मारला गेला।
Verse 23
विनेदुरुच्चमीश्वराः सुरेश्वरा महेश्वरम् प्रणेमुरंबिकामुमां मुनीश्वरास्तु हर्षिताः
मग देव व सुरांचे अधिपती उच्चस्वराने स्तुतीध्वनी करू लागले; त्यांनी महेश्वराला प्रणाम केला, आणि हर्षित मुनीश्रेष्ठांनी अम्बिका उमा—परम शक्ती—हिला साष्टांग वंदन केले।
Verse 24
ससर्जुर् अस्य मूर्ध्नि वै मुनेर्भवस्य खेचराः सुशोभनं सुशीतलं सुपुष्पवर्षमंबरात्
मग आकाशचारी दिव्यांनी गगनातून भवस्वरूप मुनिच्या मस्तकावर सुंदर, शीतल, उत्तम पुष्पवृष्टी केली।
Verse 25
अहो निरीक्ष्य चान्तकं मृतं तदा सुविस्मितः शिलाशनात्मजो ऽव्ययं शिवं प्रणम्य शङ्करम्
“अहो!”—अन्तक मृत पडलेला पाहून शिलाशनाचा पुत्र अत्यंत विस्मित झाला; मग अव्यय शिव शंकराला प्रणाम करून त्याने श्रद्धेने वंदन केले।
Verse 26
उवाच बालधीर्मृतः प्रसीद चेति वै मुनेः महेश्वरं महेश्वर-स्य चानुगो गणेश्वरः
तेव्हा महादेवाचा अनुगामी गणेश्वर, बालसुलभ निरागस बुद्धीने, जणू मृत्युभयाने व्याकुळ होऊन, महेश्वरास म्हणाला—“हे देव, प्रसन्न व्हा”; आणि मुनीलाही तसेच विनविले।
Verse 27
ततो विवेश भगवान् अनुगृह्य द्विजोत्तमम् क्षणाद्गूढशरीरं हि ध्वस्तं दृष्ट्वान्तकं क्षणात्
मग भगवानांनी त्या श्रेष्ठ द्विजावर कृपा करून अंतर्धान केले; आणि क्षणात अंतकाला पाहून, देह गूढ ठेवतच, त्याचा संपूर्ण नाश केला।
Verse 28
तस्मान्मृत्युञ्जयं चैव भक्त्या सम्पूजये द्विजाः मुक्तिदं भुक्तिदं चैव सर्वेषामपि शङ्करम्
म्हणून, हे द्विजांनो, भक्तिभावाने मृत्युञ्जयाचे सम्यक् पूजन करा—तोच शंकर सर्वांना भुक्ती व मुक्ती देणारा, आणि मृत्यु व बंधनाचे पाश छेदणारा पति आहे।
Verse 29
बहुना किं प्रलापेन संन्यस्याभ्यर्च्य वै भवम् भक्त्या चापरया तस्मिन् विशोका वै भविष्यथ
अधिक बोलून काय उपयोग? सर्व काही संन्यासून भवाचेच पूजन करा; त्याच्यात अपरा, एकनिष्ठ भक्ती ठेवली तर तुम्ही निःशोक व्हाल।
Verse 30
शैलादिरुवाच एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवादिनः प्रसीद भक्तिर्देवेशे भवेद्रुद्रे पिनाकिनि
शैलादि म्हणाले—तेव्हा ब्रह्माने असे सांगितल्यावर ब्रह्मवादी ऋषींनी प्रार्थना केली—“हे प्रभु, प्रसन्न व्हा; देवेश, पिनाकधारी रुद्रावर आमची अचल भक्ती उत्पन्न होवो।”
Verse 31
केन वा तपसा देव यज्ञेनाप्यथ केन वा व्रतैर्वा भगवद्भक्ता भविष्यन्ति द्विजातयः
हे देव! कोणत्या तपाने, किंवा कोणत्या यज्ञाने, अथवा कोणत्या व्रतांनी द्विजाती जन भगवंताचे भक्त होतील—त्या पशुपतीचे, जो पाशबद्ध पशु-जीवांना पाशातून मुक्त करणारा पति आहे?
Verse 32
पितामह उवाच न दानेन मुनिश्रेष्ठास् तपसा च न विद्यया यज्ञैर् होमैर् व्रतैर् वेदैर् योगशास्त्रैर् निरोधनैः
पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठांनो! दानाने नाही, तपानेही नाही, विद्येनेही नाही; यज्ञ, होम, व्रत, वेद, योगशास्त्रे आणि केवळ निरोध-नियमांनीही (परम सिद्धी मिळत नाही)।
Verse 33
प्रसादे नैव सा भक्तिः शिवे परमकारणे अथ तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते परमर्षयः
त्याच्या (शिवाच्या) प्रसादावाचून परमकारण शिवामध्ये ती भक्ती उत्पन्न होत नाही. मग त्याचे वचन ऐकून ते सर्व परमर्षी (मान्य झाले/प्रत्युत्तर देऊ लागले)।
Verse 34
सदारतनयाः श्रान्ताः प्रणेमुश् च पितामहम् तस्मात्पाशुपती भक्तिर् धर्मकामार्थसिद्धिदा
श्रांत झालेल्या सदाराचे पुत्र पितामह (ब्रह्मा) यांना प्रणाम करू लागले. म्हणून पशुपतीची भक्ती धर्म, काम आणि अर्थ यांची सिद्धी देणारी आहे.
Verse 35
मुनेर् विजयदा चैव सर्वमृत्युजयप्रदा दधीचस्तु पुरा भक्त्या हरिं जित्वामरैर्विभुम्
ही भक्ती मुनीला विजय देते आणि सर्व प्रकारच्या मृत्यूवर जय प्रदान करते. पूर्वी दधीचीने भक्तीच्या बळावर, देवांच्या समक्ष, विभू हरिलाही जिंकले होते.
Verse 36
क्षयं जघान पादेन वज्रास्थित्वं च लब्धवान् मयापि निर्जितो मृत्युर् महादेवस्य कीर्तनात्
एका पादप्रहारानेच त्याने क्षयाचा नाश केला आणि वज्रासारखे अढळ देहस्थैर्य प्राप्त केले. मीही महादेव—पशूचे पाश छेदणारा पति—याच्या कीर्तनाने मृत्यूवर विजय मिळविला।
Verse 37
श्वेतेनापि गतेनास्यं मृत्योर्मुनिवरेण तु महादेवप्रसादेन जितो मृत्युर्यथा मया
मुनिवर श्वेत जेव्हा मृत्यूच्या मुखातही प्रवेशला, तेव्हाही महादेवाच्या प्रसादाने मृत्यू जिंकला गेला—जसा माझ्याद्वारे।
Frequently Asked Questions
Śiva manifests from the Liṅga-context as Sadāśiva with Ambikā and gaṇas and defeats Antaka not through extended battle but through sovereign presence and gaze, teaching that death is subordinate to Śiva when devotion is unwavering and grace is invoked.
The text explicitly states that supreme bhakti in Śiva does not arise merely from dāna, tapas, vidyā, yajña/homa, veda, or yogic restraints; it is fundamentally rooted in Śiva’s prasāda, though practices can become vehicles when aligned with surrender and Liṅga-upāsanā.
The line “त्रियंबकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्” echoes the well-known Tryambaka/Mṛtyuñjaya formulation, making this chapter highly relevant for searches on ‘Mahamrityunjaya meaning’, ‘Tryambakam yajamahe in Puranas’, and ‘Shiva protection from death’ within a canonical Purāṇic frame.