Adhyaya 6

Verse 1

सूत उवाच पवमानः पावकश् च शुचिरग्निश् च ते स्मृताः निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

सूत म्हणाले—पवमान, पावक आणि शुचि—हे अग्नीचे रूप म्हणून स्मरणात आहेत. त्यांत पवमान हा मंथनातून उत्पन्न अग्नी, आणि पावक हा विद्युत्जन्य अग्नी मानला जातो.

Verse 2

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते पुत्रैः पौत्रैस्त्विहैतेषां संख्या संक्षेपतः स्मृता

शुचि हा सूर्याचा पुत्र आहे असे जाणावे. ते तिघेही स्वाहेचे पुत्र म्हणून सांगितले आहेत; आणि येथे त्यांच्या पुत्र-पौत्रांची संख्या संक्षेपाने स्मरण केली आहे.

Verse 3

विसृज्य सप्तकं चादौ चत्वारिंशन्नवैव च इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्ते ऽध्वरेषु च

प्रथम सात (पवित्र) अग्नी, आणि नंतर एकोणपन्नास (४९)ही मांडून—हे सर्व ‘वह्नी’ म्हणून सांगितले आहेत; आणि यज्ञकर्मात विधिपूर्वक प्रतिष्ठित करून उपयोगात आणले जातात.

Verse 4

सर्वे तपस्विनस्त्वेते सर्वे व्रतभृतः स्मृताः प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्रात्मकाः स्मृताः

हे सर्व खचित तपस्वी आहेत; हे सर्व व्रतधारी म्हणून स्मृत आहेत. हे सर्व प्रजांचे अधिपती आहेत आणि सर्व रुद्रात्मक—रुद्रतत्त्वाने युक्त—असे स्मरणात येतात.

Verse 5

अयज्वानश् च यज्वानः पितरः प्रीतिमानसाः अग्निष्वात्ताश् च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः

पितर दोन प्रकारचे—अयज्वान (यज्ञ न करणारे) आणि यज्वान (यज्ञ करणारे); सर्वांचे मन प्रसन्न असते. त्यांतील अग्निष्वात्त पितर हे यज्वान, आणि उरलेले बर्हिषद म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 6

मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा अग्निष्वात्तात्मजा मेना मानसी लोकविश्रुता

त्यांच्यापासून स्वधाने मनोजात (मानसी) मेना हिला उत्पन्न केले. अग्निष्वात्त वंशातील ही मानसी मेना सर्व लोकांत विख्यात झाली.

Verse 7

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजामुमाम् गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्

मेनाने मैनाक व क्रौञ्च यांना जन्म दिला आणि त्यांची अनुजा उमा हिलाही. हिमवतापासून हैमवती गंगा उत्पन्न झाली—भव (शिव) यांच्या अंगस्पर्शाने परम पावन झालेली.

Verse 8

धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञयाजिनीम् स्वधा सा मेरुराजस्य पत्नी पद्मसमानना

स्वधा—मेरुराजाची पद्मसमान मुखवाली पत्नी—हिने मनोजात (मानसी) धरणीला जन्म दिला, जी यज्ञयाजिनी, यज्ञकर्मात प्रवृत्त आहे.

Verse 9

पितरो ऽमृतपाः प्रोक्तास् तेषां चैवेह विस्तरः ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत्सुविस्तरम्

पितरांना अमृतपान करणारे असे म्हटले आहे; आणि येथे त्यांचा सविस्तर वृत्तांत सांगितला आहे। ऋषींची संपूर्ण कुलपरंपराही तुम्ही पूर्ण विस्ताराने ऐका॥

Verse 10

वदामि पृथगध्यायसंस्थितं वस्तदूर्ध्वतः दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती

मी आता सांगतो—जे वेगळ्या अध्यायात मांडले आहे आणि पुढेही येईल: दाक्षायणी सती पुन्हा रुद्राच्या पार्श्वास गेली आणि पार्वती झाली॥

Verse 11

पश्चाद्दक्षं विनिन्द्यैषा पतिं लेभे भवं तथा तां ध्यात्वा व्यसृजद्रुद्रान् अनेकान्नीललोहितः

त्यानंतर तिने दक्षाची निंदा करून भवं (शिव) यांना पती म्हणून प्राप्त केले। तिचे ध्यान करून नीललोहिताने अनेक रुद्रांची उत्पत्ती केली॥

Verse 12

आत्मनस्तु समान्सर्वान् सर्वलोकनमस्कृतान् याचितो मुनिशार्दूला ब्रह्मणा प्रहसन् क्षणात्

हे मुनिशार्दूलांनो! ब्रह्माने विनंती केल्यावर—जे त्याच्या समान मानलेले आणि सर्व लोकांनी नमस्कारलेले—ते क्षणात हसले, जणू संमतीच दिली॥

Verse 13

तैस्तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान्नीललोहितान्

त्यांच्यामुळे चतुर्दशविध संपूर्ण जग आच्छादित व व्यापून गेले। ते विविध रुद्र पाहून—निर्मळ आणि नीललोहित वर्णाचे—(द्रष्ट्याने प्रभूची अनेक रूपे पाहिली)॥

Verse 14

जरामरणनिर्मुक्तान् प्राह रुद्रान्पितामहः नमो ऽस्तु वो महादेवास् त्रिनेत्रा नीललोहिताः

पितामह ब्रह्मदेवांनी जरा-मरणमुक्त रुद्रांना म्हटले—“हे महादेवांनो, तुम्हांला नमस्कार; हे त्रिनेत्रा, नील व लोहितवर्णा।”

Verse 15

सर्वज्ञाः सर्वगा दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः हिरण्यकेशा दृष्टिघ्ना नित्या बुद्धाश् च निर्मलाः

ते सर्वज्ञ व सर्वव्यापी आहेत; कधी दीर्घ, कधी ह्रस्व, कधी वामनरूप—सदैव शुभ। सुवर्णकेशी, दृष्टीला परास्त करणारे; नित्य, प्रबुद्ध व निर्मळ स्वभावाचे।

Verse 16

निर्द्वंद्वा वीतरागाश् च विश्वात्मानो भवात्मजाः एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान् रुद्रं चाह भवं शिवम् प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान्कनकाण्डजः

भवाचे पुत्र द्वंद्वमुक्त, विरक्त व विश्वात्म्यात स्थित होऊन अशा रीतीने रुद्रांची स्तुती करू लागले. स्तुती करून मग भगवान् कनकाण्डजांनी प्रदक्षिणा घालून रुद्र—भव, शुभ शिव—यांना संबोधिले.

Verse 17

नमो ऽस्तु ते महादेव प्रजा नार्हसि शंकर मृत्युहीना विभो स्रष्टुं मृत्युयुक्ताः सृज प्रभो

हे महादेव, तुम्हांला नमस्कार। हे शंकर, मृत्युरहित प्रजा निर्माण करू नका. हे सर्वव्यापी प्रभो, हे स्वामी—मृत्युसहित प्रजांची सृष्टी करा.

Verse 18

ततस्तमाह भगवान् न हि मे तादृशी स्थितिः स त्वं सृज यथाकामं मृत्युयुक्ताः प्रजाः प्रभो

तेव्हा भगवान् त्याला म्हणाले—“माझी तशी अवस्था नाही. म्हणून, हे प्रभो, तू इच्छेनुसार मृत्युसहित प्रजांची सृष्टी कर.”

Verse 19

लब्ध्वा ससर्ज सकलं शंकराच्चतुराननः जरामरणसंयुक्तं जगदेतच्चराचरम्

शंकरांकडून सृजनशक्ती व आज्ञा प्राप्त करून चतुरानन ब्रह्मदेवांनी जरा-मरणयुक्त असे हे सर्व चराचर जगत् निर्माण केले।

Verse 20

शंकरो ऽपि तदा रुद्रैर् निवृत्तात्मा ह्यधिष्ठितः स्थाणुत्वं तस्य वै विप्राः शंकरस्य महात्मनः

तेव्हा रुद्रांनी अधिष्ठित होऊन आणि अंतर्मुख (निवृत्तात्मा) झालेला शंकर स्थाणुत्व—अचल, ध्रुव रूप—धारण करू लागला, हे विप्रहो।

Verse 21

निष्कलस्यात्मनः शम्भोः स्वेच्छाधृतशरीरिणः शं रुद्रः सर्वभूतानां करोति घृणया यतः

कारण शंभूंचे आत्मस्वरूप निष्कल, निराकार आहे; तरीही ते स्वेच्छेने देह धारण करतात आणि करुणेने सर्व भूतांचे कल्याण-मंगल करतात; म्हणून त्यांना ‘रुद्र’ म्हणतात।

Verse 22

शंकरश्चाप्रयत्नेन तदात्मा योगविद्यया वैराग्यस्थं विरक्तस्य विमुक्तिर्यच्छमुच्यते

शंकर—जे त्या परम तत्त्वाशी एकरूप आहेत—योगविद्येने वैराग्यात स्थित विरक्त जीवाला सहजपणे मुक्ति देतात; तीच मुक्ति परम शम, परम मंगल-शांती असे सांगितले आहे।

Verse 23

अणोस्तु विषयत्यागः संसारभयतः क्रमात् वैराग्याज्जायते पुंसो विरागो दर्शनान्तरे

संसारभयामुळे मनुष्य क्रमाक्रमाने विषयांचा त्याग सुरू करतो—अणुमात्रही. त्या वैराग्यातून पुढे गाढ विराग उत्पन्न होतो आणि दृष्टीचे रूपांतर होऊन अन्य दर्शन प्रकटते।

Verse 24

विमुख्यो विगुणत्यागो विज्ञानस्याविचारतः तस्य चास्य च संधानं प्रसादात्परमेष्ठिनः

विषयांपासून विमुख होणे, दोषयुक्त गुणांचा त्याग आणि केवळ बौद्धिक ज्ञानाचा विचार न करणे—त्या परतत्त्व व या जीवाचे यथार्थ संधान परमेष्ठी पति (शिव) यांच्या कृपेने होते।

Verse 25

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यं शंकरादिह स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी नीललोहितः

इथे धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि ऐश्वर्य—हे सर्व शंकरापासूनच प्रकट होते. तोच साक्षात् शंकर—पिनाकधारी नीललोहित महादेव आहे।

Verse 26

ये शंकराश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः न गच्छन्त्येव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्

जे सर्व शंकराच्या आश्रयाला येतात, ते निःसंशय मुक्त होतात. ते घोर पापी असले तरीही भयानक नरकात जात नाहीत।

Verse 27

आश्रिताः शंकरं तस्मात् प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम् ऋषय ऊचुः मायान्ताश्चैव घोराद्या ह्य् अष्टविंशतिरेव च

म्हणून जे शंकराचा आश्रय घेतात, ते शाश्वत पद प्राप्त करतात. ऋषी म्हणाले—‘घोर इत्यादी परंपरा आणि मायान्त—हे मिळून एकूण अठ्ठावीसच आहेत।’

Verse 28

कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः अनाश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्

नरकांच्या तर कोट्यवधी कोटी आहेत; त्यांत पापी भाजले जातात—जे शिव, रुद्र, शंकर, नीललोहित यांचा आश्रय घेत नाहीत।

Verse 29

आश्रयं सर्वभूतानाम् अव्ययं जगतां पतिम् पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्

मी सर्वभूतांचा आधार, अव्यय, जगतांचा स्वामी—परम पुरुष, सर्वांतरी आत्मा, अनेकांनी आवाहिलेला व ज्ञानीजनांनी स्तुत केलेला शिव पशुपती याच्या शरणास जातो; तो पशूला पाशबंधनातून मुक्त करतो।

Verse 30

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्

तमोगुणाने तो ‘कालरुद्र’, रजोगुणाने ‘कनकाण्डज’ (हिरण्यगर्भ-ब्रह्मा), सत्त्वगुणाने सर्वव्यापी ‘विष्णु’; आणि निर्गुण स्वरूपात तो ‘महेश्वर’—गुणातीत परम पती आहे।

Verse 31

केन गच्छन्ति नरकं नराः केन महामते कर्मणाकर्मणा वापि श्रोतुं कौतूहलं हि नः

हे महामते! कोणत्या कारणाने मनुष्य नरकात जातात आणि कोणत्या कारणाने त्यापासून वाचतात? कर्माने की अकर्माने? आम्हाला ऐकण्याची मोठी उत्सुकता आहे।