Adhyaya 7

Verse 1

सूत उवाच रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि भवस्यामिततेजसः प्रभावं शंकरस्याद्यं संक्षेपात्सर्वदर्शिनः

सूत म्हणाले—अमित तेजस्वी भव, सर्वदर्शी आद्य शंकर याचे रहस्य व प्रभाव मी तुम्हाला संक्षेपाने सांगतो।

Verse 2

योगिनः सर्वतत्त्वज्ञाः परं वैराग्यमास्थिताः

योगी—सर्व तत्त्वांचे ज्ञाते—परम वैराग्यात स्थित असतात; ते पाशबंधन सोडून पती परमेश्वरात परायण होतात।

Verse 3

प्राणायामादिभिश्चाष्टसाधनैः सहचारिणः

प्राणायामादि अष्टसाधनांसह ते पाशुपत मार्गी स्थिर सहचारी होऊन पाशबद्ध पशूला मुक्त करणाऱ्या पति—शिव—कडे प्रस्थान करतात।

Verse 4

करुणादिगुणोपेताः कृत्वापि विविधानि ते कर्माणि नरकं स्वर्गं गच्छन्त्येव स्वकर्मणा

करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असले तरी विविध कर्मे करून ते स्वकर्मप्रेरणेने नरक वा स्वर्गास जातातच; कर्मबंधरूप पाशाच्या बळाने पशु फलचक्रात फिरत राहतो, जोवर तो पति—शिव—कडे वळत नाही।

Verse 5

प्रसादाज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते योगेन जायते मुक्तिः प्रसादादखिलं ततः

प्रसादातून ज्ञान उत्पन्न होते, ज्ञानातून योग प्रवर्ततो। योगातून मुक्ती जन्मते; म्हणून हे सर्व अखेर प्रसादातूनच।

Verse 6

ऋषय ऊचुः प्रसादाद् यदि विज्ञानं स्वरूपं वक्तुमर्हसि दिव्यं माहेश्वरं चैव योगं योगविदां वर

ऋषी म्हणाले—हे योगविदांवर! प्रसादवश तुम्हाला योग्य वाटल्यास, दिव्य विज्ञानाचे स्वरूप—माहेश्वर तत्त्व—आणि तो माहेश्वर योगही सांगावा।

Verse 7

कथं करोति भगवान् चिन्तया रहितः शिवः प्रसादं योगमार्गेण कस्मिन्काले नृणां विभुः

चिंतन-कल्पनेपासून रहित भगवान शिव योगमार्गाने मनुष्यांवर प्रसाद कसा करतात, आणि तो सर्वव्यापी विभू कोणत्या वेळी तो प्रदान करतो?

Verse 8

रोमहर्षण उवाच देवानां च ऋषीणां च पितॄणां संनिधौ पुरा शैलादिना तु कथितं शृण्वन्तु ब्रह्मसूनवे

रोमहर्षण म्हणाले—पूर्वी देव, ऋषी आणि पितर यांच्या सान्निध्यात शैलादिने जे कथन केले, ते आता ब्रह्माच्या पुत्राच्या हितार्थ ऐका।

Verse 9

व्यासावताराणि तथा द्वापरान्ते च सुव्रताः योगाचार्यावताराणि तथा तिष्ये तु शूलिनः

हे सुव्रतांनो! द्वापरयुगाच्या शेवटी तो व्यास-अवताररूपाने प्रकट होतो; आणि तिष्यकाळातही शूलधारी प्रभू योगाचार्य-अवतार होऊन नियम-साधनेने पशूंना पती-परमेश्वराच्या मार्गावर नेतो।

Verse 10

तत्रतत्र विभोः शिष्याश् चत्वारः शमभाजनाः प्रशिष्या बहवस्तेषां प्रसीदत्येवमीश्वरः

इथे-तिथे सर्वव्यापी प्रभूचे चार शिष्य असतात—शम (अंतःसंयम) यांचे योग्य पात्र. त्यांच्यापासून अनेक प्रशिष्य होतात; अशा प्रकारे ईश्वर (पती) प्रसन्न होतो।

Verse 11

एवं क्रमागतं ज्ञानं मुखादेव नृणां विभोः वैश्यान्तं ब्राह्मणाद्यं हि घृणया चानुरूपतः

अशा रीतीने परंपरेने आलेले हे ज्ञान प्रभूच्या मुखातूनच मनुष्यांसाठी प्रकट झाले. ब्राह्मणापासून आरंभ करून वैश्यापर्यंत, करुणा व संयम यानुरूप प्रत्येकाला यथायोग्य दिले गेले।

Verse 12

ऋषय ऊचुः द्वापरे द्वापरे व्यासाः के वै कुत्रान्तरेषु वै कल्पेषु कस्मिन्कल्पे नो वक्तुमर्हसि चात्र तान्

ऋषी म्हणाले—“प्रत्येक द्वापरयुगात व्यास कोण असतात? ते कोणकोणत्या मन्वंतरांत, कोणकोणत्या कल्पांत, आणि विशेषतः कोणत्या कल्पात प्रकट होतात? आपण येथे त्यांचे वर्णन करण्यास योग्य आहात—कृपा करून सांगा।”

Verse 13

सूत उवाच शृण्वन्तु कल्पे वाराहे द्विजा वैवस्वतान्तरे व्यासांश् च साम्प्रतं रुद्रांस् तथा सर्वान्तरेषु वै

सूत म्हणाले—हे द्विज मुनीहो, ऐका; वाराहकल्पातील वैवस्वत मन्वंतरात मी आता व्यास आणि रुद्र यांचे, तसेच इतर सर्व मन्वंतरांतीलही, यथाक्रम वर्णन करीन।

Verse 14

वेदानां च पुराणानां तथा ज्ञानप्रदर्शकान् यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि सर्वावर्तेषु साम्प्रतम्

आता मी वेद व पुराणे, तसेच ज्ञान प्रकाशित करणारे शास्त्र, यथाक्रम सांगीन—जसे सध्या सर्व परंपरांत श्रवणास येते।

Verse 15

क्रतुः सत्यो भार्गवश् च अङ्गिराः सविता द्विजाः मृत्युः शतक्रतुर्धीमान् वसिष्ठो मुनिपुंगवः

तो क्रतु, सत्य, भार्गव आणि अङ्गिरा आहे; तो सविता आणि द्विज (अंतर्जागृती) आहे. तो मृत्यु, शतक्रतु, परम धीमान, वसिष्ठ आणि मुनींमध्ये श्रेष्ठ आहे।

Verse 16

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः शततेजाः स्वयंधर्मो नारायण इति श्रुतः

तो सारस्वत, त्रिधामा आणि त्रिवृत म्हणून प्रसिद्ध; तो मुनिपुंगव, शततेजस्वी, स्वयंधर्मस्वरूप आहे. तो नारायण असेही श्रुत—एकच पति अनेक नामांनी प्रकटतो।

Verse 17

तरक्षुश्चारुणिर्धीमांस् तथा देवः कृतंजयः ऋतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः

तसेच तरक्षु, धीमान चारुणि, देव, कृतंजय, ऋतंजय, भरद्वाज, गौतम आणि कविसत्तम—हेही (महर्षी) होते।

Verse 18

वाचश्रवा मुनिः साक्षात् तथा शुष्मायणिः शुचिः तृणबिन्दुर् मुनी रूक्षः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

या परंपरेत वाचश्रवा मुनी साक्षात् प्रकट झाले; तसेच शुचि शुष्मायणि, रूक्ष तपस्वी तृणबिंदु मुनी, आणि शाक्तेय म्हणून प्रसिद्ध शक्ती—जो उत्तरवर्ती आचार्यांमध्ये श्रेष्ठ होता।

Verse 19

जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात् कृष्णद्वैपायनो मुनिः व्यासास्त्वेते च शृण्वन्तु कलौ योगेश्वरान् क्रमात्

जातूकर्ण्य—जो साक्षात् हरिरूपाने प्रकट झाला—आणि मुनी कृष्णद्वैपायन, म्हणजे व्यास; कलियुगात ह्यांनाही क्रमाने योगेश्वर म्हणून ऐका व जाणून घ्या।

Verse 20

असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वान्तरेषु च कलौ रुद्रावताराणां व्यासानां किल गौरवात्

खरोखरच असंख्य कल्पांत, सर्वव्यापी विभूच्या प्रत्येक मन्वंतरात, कलियुगातही रुद्रावतार आणि व्यास असंख्य असतात—कारण त्यांचे गौरव अपरिमित आहे।

Verse 21

वैवस्वतान्तरे कल्पे वाराहे ये च तान् पुनः अवतारान् प्रवक्ष्यामि तथा सर्वान्तरेषु वै

वैवस्वत मन्वंतरात, वराह कल्पाच्या अंतर्गत जे अवतार झाले, ते मी पुन्हा सांगीन; तसेच इतर सर्व मन्वंतरांतही।

Verse 22

ऋषय ऊचुः मन्वन्तराणि वाराहे वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् तथैव चोर्ध्वकल्पेषु सिद्धान्वैवस्वतान्तरे

ऋषी म्हणाले—हे वराह! तुम्ही आता आम्हाला मन्वंतरांचे वर्णन करणे योग्य आहे; तसेच ऊर्ध्व कल्पांतील सिद्धगण, आणि वैवस्वत मन्वंतरातील प्रकट होणारेही सांगा।

Verse 23

रोमहर्षण उवाच मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यस् ततः स्वारोचिषो द्विजाः उत्तमस्तामसश्चैव रैवताश्चाक्षुषस् तथा

रोमहर्षण म्हणाला—आद्य मनु स्वायंभुव; त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, स्वारोचिष मनु येतो. मग उत्तम, तामस, रैवत आणि चाक्षुष मनु होतात.

Verse 24

वैवस्वतश् च सावर्णिर् धर्मः सावर्णिकः पुनः पिशङ्गश्चापिशङ्गाभः शबलो वर्णकस् तथा

तसेच वैवस्वत व सावर्णि; पुढे धर्म आणि पुन्हा सावर्णिक; पिशंग व अपिशंगाभ; शबल आणि वर्णक असेही (मनु) सांगितले आहेत.

Verse 25

औकारान्ता अकाराद्या मनवः परिकीर्तिताः श्वेतः पाण्डुस् तथा रक्तस् ताम्रः पीतश्च कापिलः

मनूंचे वर्णन ‘अ’पासून आरंभ होऊन ‘ओ’पर्यंत केले आहे. ते श्वेत, पांडु, रक्त, ताम्र, पीत आणि कापिल असे वर्णिले आहेत.

Verse 26

कृष्णः श्यामस् तथा धूम्रः सुधूम्रश् च द्विजोत्तमाः अपिशङ्गः पिशङ्गश् च त्रिवर्णः शबलस् तथा

हे द्विजोत्तमांनो, (तो) कृष्ण, श्याम, धूम्र व सुधूम्र; अपिशंग व पिशंग; तसेच त्रिवर्ण व शबल—ही नावे एकाच परब्रह्म शिवाच्या विविध वर्ण-रूप प्रकटतेचे द्योतक आहेत.

Verse 27

कालंधुरस्तु कथिता वर्णतो मनवः शुभाः नामतो वर्णतश्चैव वर्णतः पुनरेव च

अशा प्रकारे कालंधुर कथिला. शुभ मनूंचे निरूपणही—वर्ण (वर्ग) अनुसार, नावानुसार, आणि पुन्हा वर्गीकरणानुसार—केले आहे.

Verse 28

स्वरात्मानः समाख्याताश् चान्तरेशाः समासतः वैवस्वत ऋकारस्तु मनुः कृष्णः सुरेश्वरः

अशा रीतीने संक्षेपाने स्वप्रकाश अंतरेश (अंतर्यामी अधिपती) सांगितले गेले. त्यांमध्ये ऋक्-तत्त्वस्वरूप वैवस्वत हाच मनु, कृष्ण आणि देवांचा ईश्वर आहे; तोच अंतर्यामी होऊन प्राण्यांत धर्म-नियम धारण करतो.

Verse 29

सप्तमस्तस्य वक्ष्यामि युगावर्तेषु योगिनः समतीतेषु कल्पेषु तथा चानागतेषु वै

आता मी त्याच्या सातव्या योगरूपाचे वर्णन करतो—युगांच्या आवर्तनकाळी तो योगी (शिव, पति) जसा प्रकट होतो, तसाच गत कल्पांत आणि येणाऱ्या कल्पांतही।

Verse 30

वाराहः साम्प्रतं ज्ञेयः सप्तमान्तरतः क्रमात् योगावतारांश् च विभोः शिष्याणां संततिस् तथा

सध्याच्या क्रमात सातव्या मन्वंतर-चक्रात (भगवानाचे) प्राकट्य वराह-रूप म्हणून जाणावे. तसेच सर्वव्यापी विभु शिवाचे योगावतार आणि त्याच्या शिष्यांची परंपरागत संततीही क्रमाने समजावी.

Verse 31

सम्प्रेक्ष्य सर्वकालेषु तथावर्तेषु योगिनाम् आद्ये श्वेतः कलौ रुद्रः सुतारो मदनस् तथा

सर्व काळांत आणि योगिनांच्या आवर्ती चक्रांत पाहता (प्रभूची रूपे) अशी—आद्य युगात श्वेत; कलियुगात रुद्र; तसेच सुतार आणि मदन।

Verse 32

सुहोत्रः कङ्कणश्चैव लोकाक्षिर् मुनिसत्तमाः जैगीषव्यो महातेजा भगवान् दधिवाहनः

सुहोत्र आणि कङ्कण; तसेच लोकाक्षि—मुनिश्रेष्ठ; महातेजस्वी जैगीषव्य; आणि पूज्य भगवान् दधिवाहन—(अशी नावे)।

Verse 33

ऋषभश् च मुनिर्धीमान् उग्रश्चात्रिः सुबालकः गौतमश्चाथ भगवान् सर्वदेवनमस्कृतः

तेथे ऋषभ हा धीर मुनि, उग्र, अत्रि, सुबालक आणि गौतमही होते—सर्व देवांनी ज्यांना नमस्कार केला असा पूज्य भगवान।

Verse 34

वेदशीर्षश् च गोकर्णो गुहावासी शिखण्डभृत् जटामाल्यट्टहासश् च दारुको लाङ्गली तथा

तो वेदच शिरोभूषण असलेले; गोकर्ण नामाने प्रसिद्ध प्रभू; गुहावासी; शिखंड धारण करणारे; जटामालांनी शोभित; मुक्तिदायक अट्टहास करणारे; दारुक म्हणून ओळखले जाणारे; आणि नांगर धारण करणारे लाङ्गली—अशा नामांनी पति शिव स्तुत्य आहेत।

Verse 35

महाकायमुनिः शूली दण्डी मुण्डीश्वरः स्वयम् सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो जगद्गुरुः

तो महाकायमुनि—महादेहधारी मुनि; शूली—त्रिशूलधारी; दण्डी—दंड धारण करणारा तपस्वी; मुण्डीश्वर—मुण्डितव्रती संन्यासी-रूप ईश्वर; आणि स्वयं—स्वयंभू आहेत। ते सहिष्णु—सदा क्षमाशील; सोमशर्मा—सोमसंबंधी मंगलस्वरूप; आणि नकुलीश—जगद्गुरु, जो पशुला पाशबंधनातून पार नेतो।

Verse 36

वैवस्वते ऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मनः योगाचार्यावतारा ये सर्वावर्तेषु सुव्रताः

वैवस्वत मन्वंतरात परमात्म्याचे योगाचार्य-रूप अवतार सम्यक् रीतीने सांगितले आहेत—जे सुव्रती आचार्य प्रत्येक आवर्तात प्रकट होऊन संयमधर्म टिकवतात।

Verse 37

व्यासाश्चैवं मुनिश्रेष्ठा द्वापरे द्वापरे त्विमे योगेश्वराणां चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः

हे मुनिश्रेष्ठ! अशा रीतीने प्रत्येक द्वापर युगात हे व्यास प्रकट होतात; आणि योगेश्वरांचे चार शिष्य असतात—प्रत्येकजण आपल्या परंपरेत त्या अव्यय शैव परंपरेचा अच्युत वाहक असतो।

Verse 38

श्वेतः श्वेतशिखण्डी च श्वेताश्वः श्वेतलोहितः दुन्दुभिः शतरूपश् च ऋचीकः केतुमांस् तथा

तो श्वेत (निर्मळ), श्वेत-शिखाधारी, श्वेत अश्ववाहन, श्वेत-लोहितवर्ण आहे। तो पवित्र दुंदुभीसारखा नादमय, शतरूप, ऋक्-मंत्रांनी स्तुत्य आणि तेजस्वी केतुधारी—असा पति (शिव) या नामांनी स्मरणीय आहे।

Verse 39

विशोकश्च विकेशश् च विपाशः पापनाशनः सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः

तो विशोक (शोकहीन) व विकेश (अविकृत केशधारी) आहे; तो विपाश (बंधनातीत) व पापनाशक आहे। तो सुमुख (सौम्य मुख) आणि प्रसंगी दुर्मुख (भयानक मुख)ही; तो दुर्दम (अदम्य) व दुरतिक्रम (अतिक्रमण-अशक्य) आहे।

Verse 40

सनकश् च सनन्दश् च प्रभुर्यश् च सनातनः ऋभुः सनत्कुमारश् च सुधामा विरजास् तथा

सनक, सनंदन, प्रभु व सनातन; ऋभु, सनत्कुमार, तसेच सुधामा व विरजा—हे पूज्य ऋषी शैव-ज्ञानपरंपरेचे धारक आहेत; जे पशुला पाशापलीकडे नेऊन पति (शिव) साक्षात्काराच्या मार्गी प्रवृत्त करतात।

Verse 41

शङ्खपाद् वैरजश्चैव मेघः सारस्वतस् तथा सुवाहनो मुनिश्रेष्ठो मेघवाहो महाद्युतिः

शंखपाद, वैरज, मेघ व सारस्वत; तसेच सुवाहन—मुनिश्रेष्ठ—आणि महाद्युती मेघवाह—हे सर्व पति (शिव) यांच्याशी संबंधित शुभ अनुचर-परंपरेतील प्रमुख नाम आहेत; ज्यांची उपस्थिती शिवकार्याच्या विस्ताराला आधार देते।

Verse 42

कपिलश्चासुरिश्चैव तथा पञ्चशिखो मुनिः वाल्कलश् च महायोगी धर्मात्मानो महौजसः

कपिल व आसुरी, तसेच मुनि पंचशिख; आणि वाल्कल—महायोगी—हे सर्व धर्मात्मा व महौजस्वी होते, शैव-धारेत स्थित राहून पशुला पाशातून मुक्त करून पति (शिव) कडे नेणारे।

Verse 43

पराशरश् च गर्गश् च भार्गवश्चाङ्गिरास् तथा बलबन्धुर् निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

पराशर, गर्ग, भार्गव आणि अंगिरा; तसेच बलबंधु, निरामित्र व केतुशृंग—हे सर्व तपोधन ऋषी होते. ते शिवमार्गाचे धारक, तप-नियमांनी मोक्षसाधनेत तत्पर होते.

Verse 44

लम्बोदरश् च लम्बश्च लम्बाक्षो लम्बकेशकः सर्वज्ञः समबुद्धिश् च साध्यः सर्वस्तथैव च

तो लम्बोदर, लम्ब, लम्बाक्ष आणि लम्बकेशक आहे. तो सर्वज्ञ, समबुद्धी, साध्य आणि सर्व—सर्वव्यापी परम पति शिव, साधनेने साक्षात्कारी होणारा आहे.

Verse 45

सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजास् तथा अत्रिर् देवसदश्चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः कुणिश् च कुणिबाहुश् च कुशरीरः कुनेत्रकः

सूत म्हणाला—सुधामा, काश्यप, वसिष्ठ आणि विरजा; तसेच अत्रि व देवसद; मग श्रवण व श्रविष्ठक; कुणि व कुणिबाहु; कुशरीर व कुनेत्रक—हे सृष्टीच्या प्रवाहात मोजले गेले. पती प्रभूच्या अधीन या प्रजाप्रवाहांतून जीव देहधारण करतो.

Verse 46

कश्यपो ऽप्युशनाश्चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः उतथ्यो वामदेवश् च महायोगो महाबलः

काश्यप, उशनस् (शुक्र), च्यवन आणि बृहस्पती; तसेच उतथ्य व वामदेव—हे महाबलवान महायोगी ऋषी होते. पती शिवाच्या उपासनेने बांधलेल्या जीवाचे पाश छेदून मोक्षमार्गात स्थिर करीत.

Verse 47

वाचश्रवाः सुधीकश्च श्यावाश्वश् च यतीश्वरः हिरण्यनाभः कौशल्यो लोगाक्षिः कुथुमिस् तथा

वाचश्रवा, सुधीक, श्यावाश्व आणि यतीश्वर; हिरण्यनाभ, कौशल्य, लोगाक्षी आणि कुथुमी—हे शैव परंपरेतील पूज्य द्रष्टे आहेत. ते पती-ज्ञानाचा प्रसार करून जीवाला पाशबंधनातून मुक्त करतात.

Verse 48

सुमन्तुर्बर्बरी विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः प्लक्षो दाल्भ्यायणिश्चैव केतुमान् गोपनस् तथा

सुमंतु, विद्वान् बर्बरी, कबंध, कुशिकंधर, प्लक्ष, तसेच दाल्भ्यायणि—आणि केतुमान व गोपन—हे सर्व पवित्र ज्ञान-परंपरेतील श्रद्धेय प्रवर्तक मानले गेले आहेत।

Verse 49

भल्लावी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः उशिको बृहदश्वश् च देवलः कविरेव च

भल्लावी, मधुपिंग, तपोनिधी श्वेतकेतु, उशिक, बृहदश्व, देवल आणि कवी—हे सर्व शैव-दर्शन जपणाऱ्या पवित्र परंपरेतील ऋषी स्मरणात आहेत; तप-नियमांनी पति शिवाची अनुभूती घडवितात।

Verse 50

शालिहोत्रो ऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः छगलः कुण्डकर्णश् च कुम्भश्चैव प्रवाहकः

शालिहोत्र, अग्निवेश, युवनाश्व, शरद्वसु, छगल, कुंडकर्ण, कुंभ आणि प्रवाहक—हेही शिवाच्या योग-प्रवाहातील परंपरेत गणले आहेत; त्यांच्या अनुशासनाने बंधित जीव (पशु) पति शिवाकडे नेला जातो।

Verse 51

उलूको विद्युतश्चैव मण्डूको ह्याश्वलायनः अक्षपादः कुमारश् च उलूको वत्स एव च

उलूक, विद्युत, मांडूक व आश्वलायन; अक्षपाद व कुमार—तसेच उलूक आणि वत्स—हे नामनिर्दिष्ट आचार्य या शैव-शास्त्राच्या पवित्र परंपरेचे प्रसारक आहेत।

Verse 52

कुशिकश्चैव गर्भश् च मित्रः कौरुष्य एव च शिष्यास्त्वेते महात्मानः सर्वावर्तेषु योगिनाम्

कुशिक, गर्भ, मित्र आणि कौरुष्य—हे महात्मा शिष्य योगिनांच्या प्रत्येक आवर्तात प्रतिष्ठित आहेत; युगोयुग पाशुपत-योगाची धारा धारण करून साधकांना पति शिव-प्राप्तीच्या मार्गी स्थिर करतात।

Verse 53

विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः एते पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः

ते निर्मळ, ब्रह्मभावात स्थित आणि ज्ञानयोगात परायण आहेत। हे सिद्ध पाशुपत असून त्यांच्या देहावर पवित्र भस्माची विभूती आहे।

Verse 54

शिष्याः प्रशिष्याश्चैतेषां शतशो ऽथ सहस्रशः प्राप्य पाशुपतं योगं रुद्रलोकाय संस्थिताः

यांचे शिष्य व प्रशिष्य शेकडो, तसेच हजारो होते. पाशुपतयोग प्राप्त करून त्या अनुभूतीत स्थिर राहून ते रुद्रलोकास योग्य झाले.

Verse 55

देवादयः पिशाचान्ताः पशवः परिकीर्तिताः तेषां पतित्वात्सर्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः

देवांपासून पिशाचांपर्यंत सर्व देहधारी ‘पशु’ म्हणून कथिले आहेत. त्यांचा स्वामी असल्यामुळे सर्वेश्वर भव ‘पशुपती’ म्हणून स्मरला जातो.

Verse 56

तेन प्रणीतो रुद्रेण पशूनां पतिना द्विजाः योगः पाशुपतो ज्ञेयः परावरविभूतये

हे द्विजांनो, पशूंचा (बद्ध जीवांचा) पती रुद्र यांनी प्रवर्तित केलेला हा पाशुपतयोग जाणण्यास योग्य आहे—पर व अपर विभूतीच्या प्राप्तीसाठी.