Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ग्रहसंख्यावर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं विष्णोः प्रसादाद्वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः मेढीभूतो ग्राहाणां वै वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘ग्रहसंख्या-वर्णन’ नावाचा एकसष्टावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—आता सांगा, विष्णूच्या प्रसादाने बुद्धिमानांतील श्रेष्ठ ध्रुव कसा ग्रहांचा स्थिर धुरा (मेढी) झाला?

Verse 2

सूत उवाच एतमर्थं मया पृष्टो नानाशास्त्रविशारदः मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः

सूत म्हणाले—हे द्विज ऋषींनो! या विषयाबद्दल मी विचारले असता, अनेक शास्त्रांत पारंगत महर्षी मार्कंडेयांनी पूर्वी मला—श्रद्धेने ऐकणाऱ्यास—हे सांगितले.

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच सार्वभौमो महातेजाः सर्वशस्त्रभृतां वरः उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम्

मार्कंडेय म्हणाले—उत्तानपाद नावाचा राजा सार्वभौम, महातेजस्वी आणि शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ होता; तोच पृथ्वीचे पालन व रक्षण करीत असे.

Verse 4

तस्य भार्याद्वयम् अभूत् सुनीतिः सुरुचिस् तथा अग्रजायामभूत्पुत्रः सुनीत्यां तु महायशाः

त्याच्या दोन राण्या होत्या—सुनीती आणि सुरुची. ज्येष्ठ राणीपासून एक पुत्र झाला; आणि सुनीतीपासूनही महायशस्वी पुत्र जन्मला.

Verse 5

ध्रुवो नाम महाप्राज्ञः कुलदीपो महामतिः कदाचित् सप्तवर्षे ऽपि पितुरङ्कम् उपाविशत्

ध्रुव नावाचा बालक महाप्राज्ञ, कुलदीप आणि महामती होता. एकदा, केवळ सात वर्षांचा असूनही, तो पित्याच्या मांडीवर जाऊन बसला.

Verse 6

सुरुचिस्तं विनिर्धूय स्वपुत्रं प्रीतिमानसा न्यवेशयत्तं विप्रेन्द्रा ह्य् अङ्कं रूपेण मानिता

हे विप्रेंद्रांनो! सुरुचीने त्याला झटकून दूर केले आणि प्रसन्न मनाने आपल्या पुत्राला मांडीवर बसवले; रूपसौंदर्यामुळे ती मानिता होती.

Verse 7

अलब्ध्वा स पितुर्धीमान् अङ्कं दुःखितमानसः मातुः समीपमागम्य रुरोद स पुनः पुनः

ज्ञानी पित्याचा आलिंगन न मिळाल्याने, दुःखाने व्याकुळ मनाचा तो आईजवळ आला आणि पुन्हा पुन्हा रडू लागला।

Verse 8

रुदन्तं पुत्रमाहेदं माता शोकपरिप्लुता सुरुचिर्दयिता भर्तुस् तस्याः पुत्रो ऽपि तादृशः

शोकाने भरलेल्या मातेनं रडणाऱ्या पुत्राला असे म्हटले। ती सुरुची होती, पतीची लाडकी—आणि तिचा पुत्रही तसाच स्वभावाचा होता।

Verse 9

मम त्वं मन्दभाग्याया जातः पुत्रो ऽप्यभाग्यवान् किं शोचसि किमर्थं त्वं रोदमानः पुनः पुनः

तू माझ्या—मंदभाग्य स्त्रीच्या—पोटी जन्मलास; आणि तूही अभागी आहेस. तू का शोक करतोस? कोणत्या कारणाने पुन्हा पुन्हा रडतोस?

Verse 10

संतप्तहृदयो भूत्वा मम शोकं करिष्यसि स्वस्थस्थानं ध्रुवं पुत्र स्वशक्त्या त्वं समाप्नुयाः

दुःखाने जळालेलं हृदय घेऊन तू माझ्या शोकाचं कारण होशील. पण हे पुत्रा, स्वतःच्या शक्तीने तू नक्कीच तुझं ध्रुव, स्थिर स्थान प्राप्त करशील।

Verse 11

इत्युक्तः स तु मात्रा वै निर्जगाम तदा वनम् विश्वामित्रं ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्य यथाविधि

मातेनं असे सांगितल्यावर तो तेव्हा वनात निघून गेला. पुढे विश्वामित्रांना पाहून, विधिपूर्वक दंडवत् प्रणाम करून नम्र झाला।

Verse 12

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा भगवन् वक्तुमर्हसि सर्वेषामुपरिस्थानं केन प्राप्स्यामि सत्तम

हात जोडून तो म्हणाला— “हे भगवन्, कृपा करून सांगा; हे सत्तम, कोणत्या उपायाने मी सर्वांहून श्रेष्ठ असे परम पद प्राप्त करीन?”

Verse 13

पितुरङ्के समासीनं माता मां सुरुचिर्मुने व्यधूनयत्स तं राजा पिता नोवाच किंचन

हे मुने, मी पित्याच्या मांडीवर बसलो असता माझी माता सुरुचीने मला झटकून दूर केले; आणि राजा—माझे पिता—तिला काहीच बोलला नाही।

Verse 14

एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मंस् त्रस्तो ऽहं मातरं गतः सुनीतिराह मे माता मा कृथाः शोकमुत्तमम्

याच कारणामुळे, हे ब्राह्मण, मी घाबरून आईकडे गेलो. माझी माता सुनीती म्हणाली— “बाळा, अतिशय शोक करू नकोस.”

Verse 15

स्वकर्मणा परं स्थानं प्राप्तुमर्हसि पुत्रक तस्या हि वचनं श्रुत्वा स्थानं तव महामुने

“बाळा, आपल्या सत्कर्मानेच तू परम स्थान प्राप्त करण्यास योग्य आहेस. हे महामुने, तिचे वचन ऐकून ते पद तुझ्यासाठी निश्चित होते.”

Verse 16

प्राप्तो वनमिदं ब्रह्मन्न् अद्य त्वां दृष्टवान्प्रभो तव प्रसादात् प्राप्स्ये ऽहं स्थानमद्भुतमुत्तमम्

हे ब्राह्मण, आज मी या वनात आलो आणि हे प्रभो, तुमचे दर्शन झाले. तुमच्या कृपेनेच मी अद्भुत व उत्तम पद प्राप्त करीन।

Verse 17

इत्युक्तः स मुनिः श्रीमान् प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् राजपुत्र शृणुष्वेदं स्थानमुत्तममाप्स्यसि

असे सांगितल्यावर तो श्रीमान् मुनी हसत म्हणाला— “हे राजपुत्रा, हे ऐक; यामुळे तू परम उत्तम धाम प्राप्त करशील।”

Verse 18

आराध्य जगतामीशं केशवं क्लेशनाशनम् दक्षिणाङ्गभवं शंभोर् महादेवस्य धीमतः

जगतीचे ईश्वर, क्लेशनाशक केशव यांची आराधना करून—जो शंभूच्या दक्षिण अंगातून प्रकट झाले—तो धीमान् महादेव कृपा करतो।

Verse 19

जप नित्यं महाप्राज्ञ सर्वपापविनाशनम् इष्टदं परमं शुद्धं पवित्रममलं परम्

हे महाप्राज्ञा, याचा नित्य जप कर; हा सर्व पापांचा नाश करणारा, इष्ट फल देणारा, परम शुद्ध—अत्यंत पवित्र, निर्मळ व परात्पर आहे।

Verse 20

ब्रूहि मन्त्रमिमं दिव्यं प्रणवेन समन्वितम् नमो ऽस्तु वासुदेवाय इत्येवं नियतेन्द्रियः

प्रणवासह हा दिव्य मंत्र उच्चार— “ॐ नमोऽस्तु वासुदेवाय।” असे इंद्रिये संयमून जप कर।

Verse 21

ध्यायन्सनातनं विष्णुं जपहोमपरायणः इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं विश्वामित्रं महायशाः

सनातन विष्णूचे ध्यान करीत, जप व होम यांत तत्पर तो महायशस्वी—असे बोलून—महात्मा विश्वामित्राला प्रणाम करून बसला।

Verse 22

प्राङ्मुखो नियतो भूत्वा जजाप प्रीतमानसः शाकमूलफलाहारः संवत्सरमतन्द्रितः

पूर्वाभिमुख होऊन, संयमी व आत्मनियंत्रित असा तो भक्तिभावाने जप करू लागला। शाक, मूळ व फळ यांवर निर्वाह करून, वर्षभर निष्काळजीपणा न करता साधनेत स्थिर राहिला।

Verse 23

जजाप मन्त्रमनिशम् अजस्रं स पुनः पुनः वेताला राक्षसा घोराः सिंहाद्याश् च महामृगाः

तो मंत्राचा अखंड, अविरत जप पुन्हा पुन्हा करीत राहिला. तेव्हा भयानक वेताळ, राक्षस आणि सिंहादी महामृग विघ्नरूपाने उभे राहिले; पण दृढ मंत्रसाधनेपुढे ते निष्प्रभ झाले.

Verse 24

तमभ्ययुर्महात्मानं बुद्धिमोहाय भीषणाः जपन् स वासुदेवेति न किंचित् प्रत्यपद्यत

बुद्धीला मोह पाडण्यासाठी ते भयानक जीव त्या महात्म्यावर धावून आले; पण तो “वासुदेव” असा जप करीत किंचितही ढळला नाही.

Verse 25

सुनीतिर् अस्य या माता तस्या रूपेण संवृता पिशाचि समनुप्राप्ता रुरोद भृशदुःखिता

तेव्हा एक पिशाचिनी त्याच्या आई सुनीतीचेच रूप धारण करून, अतिशय दुःखाने व्याकुळ होऊन तेथे आली आणि मोठ्याने रडू लागली.

Verse 26

मम त्वमेकः पुत्रो ऽसि किमर्थं क्लिश्यते भवान् मामनाथामपहाय तप आस्थितवानसि

“तू माझा एकमेव पुत्र आहेस; मग तू असा स्वतःला का क्लेश देतोस? मला निराधार सोडून तू तपश्चर्येला का लागलास?”

Verse 27

एवमादीनि वाक्यानि भाषमाणां महातपाः अनिरीक्ष्यैव हृष्टात्मा हरेर्नाम जजाप सः

अशी वचने बोलली जात असता तो महातपस्वी मागे न पाहताच, हर्षाने भरलेल्या अंतःकरणाने, भक्तिभावाने हरिनामाचा जप करू लागला।

Verse 28

ततः प्रशेमुः सर्वत्र विघ्नरूपाणि तत्र वै ततो गरुडमारुह्य कालमेघसमद्युतिः

मग त्या ठिकाणी सर्वत्र विघ्नरूप अडथळे शांत झाले. त्यानंतर काळमेघासारख्या तेजाचा भगवान गरुडावर आरूढ होऊन प्रस्थान केला।

Verse 29

सर्वदेवैः परिवृतः स्तूयमानो महर्षिभिः आययौ भगवान्विष्णुः ध्रुवान्तिकम् अरातिहा

सर्व देवांनी वेढलेला व महर्षींनी स्तुत केलेला, अरातिहा भगवान विष्णू ध्रुवाजवळ आला. शैव दृष्टीने हेही पति (शिव) यांच्या संकल्पानेच घडते।

Verse 30

समागतं विलोक्याथ को ऽसावित्येव चिन्तयन् पिबन्निव हृषीकेशं नयनाभ्यां जगत्पतिम्

प्रभू आलेले पाहून तो विचार करू लागला—“हा कोण?” आणि जणू डोळ्यांनी पित असल्याप्रमाणे, जगत्पती हृषीकेशाचे दर्शन करू लागला।

Verse 31

जपन् स वासुदेवेति ध्रुवस्तस्थौ महाद्युतिः शङ्खप्रान्तेन गोविन्दः पस्पर्शास्यं हि तस्य वै

“वासुदेव” असा जप करत महाद्युती ध्रुव स्थिर उभा राहिला. तेव्हा गोविंदाने शंखाच्या अग्रभागाने त्याच्या मुखाला स्पर्श केला।

Verse 32

ततः स परमं ज्ञानम् अवाप्य पुरुषोत्तमम् तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा सर्वलोकेश्वरं हरिम्

त्यानंतर पुरुषोत्तमाचे परम ज्ञान प्राप्त करून, प्राञ्जली होऊन, सर्वलोकांचा ईश्वर हरि याची स्तुती केली।

Verse 33

प्रसीद देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर लोकात्मन् वेदगुह्यात्मन् त्वां प्रपन्नो ऽस्मि केशव

प्रसन्न व्हा, हे देवदेवेश! शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या; हे लोकात्मन्, वेदाच्या गुह्य सारस्वरूपा! हे केशवा, मी तुझ्या शरण आलो आहे।

Verse 34

न विदुस्त्वां महात्मानं सनकाद्या महर्षयः तत्कथं त्वामहं विद्यां नमस्ते भुवनेश्वर

हे महात्मन्! सनकादी महर्षींनाही तुला यथार्थ जाणता येत नाही; मग मी तुला कसा जाणू? हे भुवनेश्वर, तुला नमस्कार।

Verse 35

तमाह प्रहसन्विष्णुर् एहि वत्स ध्रुवो भवान् स्थानं ध्रुवं समासाद्य ज्योतिषाम् अग्रभुग् भव

तेव्हा विष्णू हसत म्हणाले—“ये वत्सा! तू निश्चयच ध्रुव होशील. ध्रुव पद प्राप्त करून, ज्योतींमध्ये अग्रभागी हो.”

Verse 36

मात्रा त्वं सहितस्तत्र ज्योतिषां स्थानमाप्नुहि मत्स्थानमेतत्परमं ध्रुवं नित्यं सुशोभनम्

मातेबरोबर तिथे जाऊन ज्योतींचे स्थान प्राप्त कर. हे माझेच परम धाम आहे—ध्रुव, नित्य आणि अत्यंत शोभायमान।

Verse 37

तपसाराध्य देवेशं पुरा लब्धं हि शङ्करात् वासुदेवेति यो नित्यं प्रणवेन समन्वितम्

तपस्येने देवेशाची आराधना करून त्याने पूर्वी शंकराकडून प्रणव (ॐ) युक्त “वासुदेव” हा नित्य-जपाचा मंत्र प्राप्त केला।

Verse 38

नमस्कारसमायुक्तं भगवच्छब्दसंयुतम् जपेदेवं हि यो विद्वान् ध्रुवं स्थानं प्रपद्यते

जो विद्वान् नमस्कारयुक्त आणि “भगवान्” शब्दासह अशा प्रकारे जप करतो, तो निश्चयाने ध्रुव—अचल पद प्राप्त करतो।

Verse 39

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः मात्रा सह ध्रुवं सर्वे तस्मिन् स्थाने न्यवेशयन्

त्यानंतर देव, गंधर्वांसह, सिद्ध आणि परमर्षी—सर्वांनी ध्रुवाला त्याच्या मातेसह त्या स्थानात प्रतिष्ठित केले।

Verse 40

विष्णोराज्ञां पुरस्कृत्य ज्योतिषां स्थानमाप्तवान् एवं ध्रुवो महातेजा द्वादशाक्षरविद्यया

विष्णूची आज्ञा अग्रस्थानी मानून ध्रुवाने ज्योतींच्या मध्ये स्थान प्राप्त केले; अशा रीतीने महातेजस्वी ध्रुवाने द्वादशाक्षर विद्येने ते पद मिळविले।

Verse 41

अवाप महतीं सिद्धिम् एतत्ते कथितं मया

त्याने महान सिद्धी प्राप्त केली; हे सर्व मी तुला सांगितले।

Verse 42

सूत उवाच तस्माद्यो वासुदेवाय प्रणामं कुरुते नरः स याति ध्रुवसालोक्यं ध्रुवत्वं तस्य तत्तथा

सूत म्हणाले—म्हणून जो मनुष्य वासुदेवाला भक्तिभावाने प्रणाम करतो, तो ध्रुवाच्या लोकात (सालोक्य) जातो आणि त्याला ध्रुवत्व—अचल स्थैर्य—प्राप्त होते; त्याच्यासाठी ते निश्चयाने तसेच आहे।