Adhyaya 92

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे अरिष्टकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महामते वक्तुमर्हसि चास्माकं तत्प्रभावं हि सांप्रतम्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘अरिष्टकथन’ नावाचा एक्याण्णवावा अध्याय। ऋषी म्हणाले—हे महामती सूत, जर वाराणसी इतकी पुण्य असेल, तर तिचा प्रभाव आम्हाला आत्ताच सांगावा।

Verse 2

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शोभनम् विस्तरेण यथान्यायं श्रोतुं कौतूहलं हि नः

या अविमुक्त क्षेत्राचे शोभन माहात्म्य यथाक्रम व विस्ताराने ऐकण्याची आम्हांस तीव्र उत्सुकता आहे।

Verse 3

सूत उवाच देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् अविमुक्त वक्ष्ये संक्षेपतः सम्यक् वाराणस्याः सुशोभनम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथाह भगवान् भवः

सूत म्हणाले—मी आता संक्षेपाने व सम्यक् रीतीने वाराणसीचा सुशोभित वृत्तान्त, म्हणजे अविमुक्ताचे माहात्म्य, भगवान् भव (शिव) यांनी जसे सांगितले तसे सांगतो।

Verse 4

विस्तरेण मया वक्तुं ब्रह्मणा च महात्मना शक्यते नैव विप्रेन्द्रा वर्षकोटिशतैरपि

हे विप्रश्रेष्ठांनो! मी किंवा महात्मा ब्रह्मा—कोट्यवधी वर्षे झाली तरी—याचे पूर्ण विस्ताराने वर्णन करू शकत नाही।

Verse 5

देवः पुरा कृतोद्वाहः शङ्करो नीललोहितः हिमवच्छिखराद्देव्या हैमवत्या गणेश्वरैः

प्राचीन काळी देव शंकर—नीललोहित—यांचा देवी हैमवतीशी विधिपूर्वक विवाह झाला; आणि हिमवंताच्या शिखरावरून ते गणेश्वरांसह निघाले।

Verse 6

वाराणसीमनुप्राप्य दर्शयामास शङ्करः अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं वासं तत्र चकार सः

वाराणसीला पोहोचून शंकरांनी अविमुक्तेश्वर लिंग प्रकट केले आणि त्यांनी स्वतः तेथेच निवास केला।

Verse 7

वाराणसीकुरुक्षेत्रश्रीपर्वतमहालये तुङ्गेश्वरे च केदारे तत्स्थाने यो यतिर्भवेत्

जो वाराणसी, कुरुक्षेत्र, श्रीपर्वत, महालय, तुङ्गेश्वर व केदार येथे यती होऊन वास करतो, तो त्या त्या शिवपीठाचे पुण्यफळ प्राप्त करतो.

Verse 8

योगे पाशुपते सम्यक् दिनमेकं यतिर्भवेत् तस्मात्सर्वं परित्यज्य चरेत् पाशुपतं व्रतम्

पाशुपत-योगात सम्यक् स्थित झाल्यास मनुष्य एकाच दिवशी यती होतो; म्हणून सर्व आसक्ती त्यागून पशुपतीस अर्पित पाशुपत व्रत आचरावे.

Verse 9

देवोद्याने वसेत्तत्र शर्वोद्यानमनुत्तमम् मनसा निर्ममे रुद्रो विमानं च सुशोभनम्

तो तेथे देवोद्यानात, शर्वाच्या अनुपम उद्यानात वास करू लागला; आणि रुद्राने केवळ मनःसंकल्पाने अत्यंत शोभिवंत विमान निर्माण केले.

Verse 10

दर्शयामास च तदा देवोद्यानमनुत्तमम् हैमवत्याः स्वयं देवः सनन्दी परमेश्वरः

तेव्हा स्वयं देव परमेश्वर—सनन्दीसह—यांनी हैमवतीला ते अनुपम देवोद्यान दाखविले.

Verse 11

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शङ्करः उक्तवान्परमेशानः पार्वत्याः प्रीतये भवः

पार्वतीच्या प्रीत्यर्थ भव-शंकर परमेशान यांनी अविमुक्त या क्षेत्राचे माहात्म्य सांगितले—जे शिव कधीही न सोडणारे पावन क्षेत्र आहे.

Verse 12

प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं लताप्रतानादिमनोहरं बहिः विरूढपुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश् च केतकैः

बाहेरून तो उपवन अत्यंत मनोहर दिसत होते—नाना प्रकारच्या प्रफुल्लित झुडपांनी शोभलेले, पसरलेल्या लता-प्रतानांनी रम्य. सर्व बाजूंनी फुलांनी भरलेल्या प्रियंगु वनस्पतींनी आणि सुगंधी, पुष्पसमृद्ध व काटेरी केतकीच्या दाट झुडपांनी ते वेढलेले होते।

Verse 13

तमालगुल्मैर्निचितं सुगन्धिभिर् निकामपुष्पैर्वकुलैश् च सर्वतः अशोकपुन्नागशतैः सुपुष्पितैर् द्विरेफमालाकुलपुष्पसंचयैः

सुगंधी तमाल-झुडपांनी ते दाट भरलेले होते आणि सर्वत्र भरपूर फुलांनी नटलेल्या वकुल-वृक्षांनी वेढलेले. शेकडो अशोक व पुन्नाग वृक्षांच्या सुंदर फुलांनी ते समृद्ध झाले होते; फुलांच्या राशींवर मधमाश्यांच्या माळा गुंजारव करीत होत्या।

Verse 14

क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुभूषितैर् विहङ्गमैश् चानुकलप्रणादिभिः विनादितं सारसचक्रवाकैः प्रमत्तदात्यूहवरैश् च सर्वतः

काही ठिकाणी तो प्रदेश उमललेल्या कमळांच्या परागकणांनी भूषित होता आणि पक्ष्यांच्या मधुर, लयबद्ध किलबिलाटाने निनादत होता। सर्वत्र सारस व चक्रवाकांचे स्वर, तसेच आनंदित श्रेष्ठ दात्यूह पक्ष्यांचे नाद प्रतिध्वनित होत होते—असा पावन निनाद पशूला स्थिर करून मनाला पति श्रीशिवाकडे अंतर्मुख करतो।

Verse 15

क्वचिच्च केकारुतनादितं शुभं क्वचिच्च कारण्डवनादनादितम् क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतं मदाकुलाभिर् भ्रमराङ्गनादिभिः

कुठे शुभ केकारवाने निनादत होते, कुठे कारण्डव पक्ष्यांच्या नादाने गुंजत होते। तर कुठे मदमत्त मधमाश्यांच्या थव्यांनी ते दाट झाले होते, जणू मधुरसाने उन्मत्त भ्रामरी-अंगना त्याला चैतन्य देत आहेत—असा उपवन पाशबद्ध पशूंचे बंध सैल करणाऱ्या पति प्रभु शिवास शोभणाऱ्या पवित्र आनंदाने उजळून निघाला होता।

Verse 16

निषेवितं चारुसुगन्धिपुष्पकैः क्वचित् सुपुष्पैः सहकारवृक्षैः लतोपगूढैस्तिलकैश् च गूढं प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणम्

कुठे ते रम्य, सुगंधी फुलांनी नटलेले व वावरलेले होते; कुठे उत्तम फुलांनी भरलेल्या सहकार (आंबा) वृक्षांनी. लतांनी आच्छादित व तिळाच्या झाडांनी लपलेले ते पुण्यस्थान विद्याधर, सिद्ध व चारण यांच्या गीतांनी निनादत होते—पति श्रीशिवाच्या उपस्थितीस योग्य असे वातावरण।

Verse 17

प्रवृत्तनृत्तानुगताप्सरोगणं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् प्रनृत्तहारीतकुलोपनादितं मृगेन्द्रनादाकुलमत्तमानसैः

तेथे पुढे सरकणाऱ्या नृत्याच्या लयीला अनुसरून अप्सरांचे समूह नाचत होते; अनेक प्रकारचे पक्षी आनंदाने त्या स्थळी वावरत होते. नाचणाऱ्या हिरव्या पोपटांच्या किलबिलाटाने ते गजबजले होते आणि सिंहनादाच्या कोलाहलाने सर्वांची मने मदमत्त झाली—अशा अद्भुत-रसात पाशुजीवाचे पाश शिथिल होऊन तो पति, भगवान् शिव, यांच्याकडे अंतर्मुख होतो।

Verse 18

क्वचित् क्वचिद् गन्धकदम्बकैर् मृगैर् विलूनदर्भाङ्कुरपुष्पसंचयम् प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित्

कुठे कुठे कस्तुरी-मृगांचे कळप फिरत होते; कुठे उपटलेल्या दर्भ-अंकुरांचे व गोळा केलेल्या फुलांचे ढीग होते. आणि कुठे अनेक प्रकारच्या सुंदर, पूर्ण फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या सरोवर-तलावांनी तो प्रदेश शोभून दिसत होता—अशा विविध प्रकारे ते पवित्र क्षेत्र अलंकृत होते।

Verse 19

विटपनिचयलीनं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गं प्राप्तनादाभिरामम् कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं नवकिसलयशोभाशोभितं प्रांशुशाखम्

तो वृक्षसमूहांत गुंफलेला, नीलकंठ प्रभूच्या सान्निध्याने रमणीय होता; मदमस्त पक्षी मधुर नादांनी त्याला शोभा देत होते. फुललेल्या फांद्यांवर मत्त भुंगे गुंजारव करीत होते, आणि उंच शाखा नवकिसलयांच्या तेजाने उजळत होत्या—पति, पाश-विमोचक शिवाच्या उपासनेस योग्य असा मंगल उपवन।

Verse 20

क्वचिच्च दन्तक्षतचारुवीरुधं क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षकम् /* क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर् निषेवितं किंपुरुषाङ्गनाभिः

कुठे सुंदर वेलींवर दातांच्या खुणा उमटलेल्या होत्या; कुठे मनोहर वृक्ष वेलींनी आलिंगन दिल्यासारखे वेढलेले होते. आणि कुठे विलासपूर्ण, आळशी गतीने चालणाऱ्या किंपुरुष-युवती त्या प्रदेशात रमल्या होत्या—ही जगाची मोहकता पाशुला बांधते, जोवर तो पति शिवाकडे वळत नाही।

Verse 21

पारावतध्वनिविकूजितचारुशृङ्गैर् अभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसैर् विभ्राजितं त्रिदशदिव्यकुलैरनेकैः

तो तेजस्वी दिसत होता—पारव्यांच्या कूजनाने गूंजणारी त्याची सुंदर शिखरे, मेघांना स्पर्श करणारी, शुभ्र व मनोहर रूपाने उजळ. फुलांच्या राशींनी भरलेल्या ठिकाणी हंस वेगवेगळ्या थव्यांत विहरत होते, आणि अनेक त्रिदश-देवकुलांच्या दिव्यतेने तो अधिकच विभूषित होता. अशा पवित्र धामात पति शिव सर्वव्यापी प्रभू म्हणून अनुभूत होतात; आपल्या धामाच्या शुद्धता-शिस्तीने ते पाशूंना मुक्तीकडे ओढतात।

Verse 22

फुल्लोत्पलांबुजवितानसहस्रयुक्तं तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम् मार्गान्तराकलितपुष्पविचित्रपङ्क्तिसम्बद्धगुल्मविटपैर् विविधैरुपेतम्

तो दिव्य मार्ग सहस्रावधी फुललेल्या उत्पल-कमळांच्या वितानांनी युक्त होता. सर्व बाजूंनी तेजस्वी सरोवर-जलाशयांनी तो शोभून दिसत होता. उपमार्गांवर विविध रचनेतील पुष्पपंक्ती होत्या आणि अनेक प्रकारच्या झुडपे व वेलींनी तो समृद्ध होता—पती, भगवान शिवाच्या पूजेस योग्य असा मंगल पथ।

Verse 23

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्

उंच अशोकवृक्षांनी तो मनोहर विस्तार उजळून निघाला—गडद निळ्या पुष्पगुच्छांच्या भाराने त्यांच्या उंच फांद्या वाकल्या होत्या, आणि झुल्यांच्या टोकांवर घुमणारी निळसर गूंज कानांना सुख देत होती. रात्री तो चंद्रप्रभेशी एकरूप होत असे, जणू फुललेल्या तिलकचिन्हांनी अंकित. सावल्यांत हरिणकळप कधी झोपत, कधी जागून स्थिर उभे राहत; दूर्वा अंकुरांचे टोकही तुडवले जात नसे. अशा पवित्र शांततेत मन आपोआप पाशुचे पाश शिथिल करणाऱ्या पती, भगवान शिवाच्या सात्त्विक ध्यान-आराधनेकडे वळते।

Verse 24

हंसानां पक्षवातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं तोयानां तीरजातप्रचकितकदलीचाटुनृत्यन्मयूरम् मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदवनिगतै रञ्जितक्ष्माप्रदेशं देशे देशे विलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम्

तेथील पाणी विस्तीर्ण व स्वच्छ होते; हंसांच्या पंखांच्या वाऱ्याने कमळे थरथरत. काठावर केळीच्या बनांत मयूर चकित होऊनही आनंदाने नृत्य करत, ललित हालचालींनी डोलत. कुठे कुठे पडलेली मयूरपिसे चंद्रकलेसारखी भासून भूमीप्रदेश रंगवीत. सर्वत्र मदमस्त हिरव्या पोपटांचे थवे उपवनांत विलीन होऊन पुन्हा प्रकटत, हर्षाने उजळत—तो प्रदेश शिवसन्निधी व लिंगपूजेस योग्य असा प्रत्यक्ष मंगळक्षेत्र बनवीत।

Verse 25

सारङ्गैः क्वचिदुपशोभितप्रदेशं प्रच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिर् वीणाभिः सुमधुरगीतनृत्तकण्ठम्

कुठे तो प्रदेश सारंग-मृगांनी शोभून दिसत होता, कुठे विचित्र पुष्पराशीने आच्छादित. आणि कुठे हर्षित किन्नर-युवतींच्या कंठांनी तो निनादत होता—त्या वीणेच्या सुरांत अतिमधुर गीते गात नृत्य करत. असा रम्य प्रदेशही पती, भगवान शिवाच्या सान्निध्य व भक्तिरसाकडेच उन्मुख होता।

Verse 26

संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैर् आवासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् आ मूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैर् उत्तुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम्

कुठे मुनींची निवासस्थाने एकमेकांजवळ बांधलेली, फुलांनी लेपित व पुष्पांनी विखुरलेली होती; आश्रम वृक्षांनी वेढलेला होता. आणि कुठे उंच, विशाल फणसवृक्षांनी तो शोभत होता—मुळापासून शेंड्यापर्यंत फळांच्या राशींनी भरलेला. असे पवित्र उपवन पाशुपतयोगाच्या शांत साधनेस व शिवलिंग-आराधनेस सर्वथा मंगलमय होते।

Verse 27

फुल्लातिमुक्तकलतागृहनीतसिद्धसिद्धाङ्गनाकनकनूपुररावरम्यम् /* रम्यं प्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीकवलिताम्रकदम्बपुष्पम्

फुललेल्या अतिमुक्ता वेलींनी गुंफलेल्या कुंजांत वावरणाऱ्या सिद्धांगनांच्या सुवर्ण नूपुरांच्या रुणझुणीने तो उपवन रम्य झाला होता। प्रियंगु-मंजरींवर आसक्त भुंगे आणि आंबा-कदंब फुलांवर दाटलेल्या भृंगावलींनी तो अधिक शोभला—पशूच्या उन्नतीसाठी पति शिवपूजेस योग्य पावन वन।

Verse 28

पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं रम्यद्विरेफविनिपातितमञ्जुगुल्मम् गुल्मान्तरप्रसभभीतमृगीसमूहं वातेरितं तनुभृतामपवर्गदातृ

हे देहधारी जीवांना अपवर्ग देणाऱ्या प्रभो! पुष्पराशी वाहणाऱ्या वाऱ्याने लहरी उठलेल्या जलामुळे ते वन रम्य दिसे; भुंगे उतरल्याने कोवळे झुडपे अधिक शोभत. झुडपांत अचानक भयभीत झालेल्या हरिणींचे कळप पळत विखुरत; सर्व काही वाऱ्याने हलत—आणि आपणच पाशबद्ध पशूस मुक्त करणारे पति शिव आहात।

Verse 29

चन्द्रांशुजालशबलैस् तिलकैर् मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैर् अशोकैः चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः

चंद्रकिरणांच्या जाळ्यासारख्या चित्तरलेल्या, मनोहर तिलकचिन्हांनी ते अलंकृत होते. सिंदूर, कुंकुम व कुसुंभ-रंगासारखे तेजस्वी अशोक आणि सुवर्णकांतीसमान कर्णिकार यांच्या पुष्पराशीने विशाल पसरलेल्या फांद्या भरून गेल्या होत्या—अशा पावन शोभेत पशूचे मन आपोआप पति शिवोपासनेकडे वळते।

Verse 30

क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद् विद्रुमसन्निभैः क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैर् आचितभूतलम्

कुठे अंजनचूर्णासारखी, कुठे विद्रुम (प्रवाळ) सदृश, तर कुठे कांचनकांतीसारख्या फुलांनी भूमी आच्छादित झाली होती।

Verse 31

पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् रम्योपान्तक्लमहारभवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम्

पुन्नागवनात शेकडो पक्ष्यांचा किलबिलाट घुमत होता; लाल अशोक फुलगुच्छांच्या भाराने झुकले होते. जवळच थकवा हरवणारे रम्य निवासस्थान होते, आणि फुललेल्या कमळांत भुंगे खेळत होते—पाश शिथिल करणाऱ्या पति शिवाच्या ध्यानास योग्य पावन स्थळ।

Verse 32

सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं तुहिनशिखरपुत्र्या सार्धमिष्टैर्गणेशैः विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्नपुष्टैर् उपवनम् अतिरम्यं दर्शयामास देव्याः

त्या वेळी सकल भुवनांचा धर्ता लोकनाथ शंभू, हिमशिखरकन्येसह आणि प्रिय गणांसह, विविध वृक्षांनी विशाल, विपुल अन्नाने तृप्त होऊन उन्मत्त-हर्षित प्राण्यांनी भरलेले, अत्यंत रम्य असे उपवन देवीला दाखवू लागला।

Verse 33

पुष्पैर्वन्यैः शुभशुभतमैः कल्पितैर्दिव्यभूषैर् देवीं दिव्यामुपवनगतां भूषयामास शर्वः सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्यैः शुभतरतमैर् भूषयामास भक्त्या

अत्यंत शुभ अशा वनफुलांनी आणि त्यांच्यापासून घडविलेल्या दिव्य भूषणांनी, उपवनात आलेल्या दिव्य देवीला शर्वाने अलंकृत केले। आणि हिमगिरिसुतेनेही भक्तिभावाने देवदेव शंकराला अधिकच शुभ दिव्य पुष्पांनी सजविले।

Verse 34

सम्पूज्य पूज्यं त्रिदशेश्वराणां सम्प्रेक्ष्य चोद्यानम् अतीव रम्यम् गणेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च सार्धम् उवाच देवं प्रणिपत्य देवी

त्रिदशेश्वरांनाही पूज्य अशा देवाचे विधिवत पूजन करून, अत्यंत रम्य उद्यान पाहून, देवीने गणेश्वर व नंदिमुख यांच्यासह प्रणाम केला आणि मग देवाला म्हणाली।

Verse 35

श्रीदेव्युवाच उद्यानं दर्शितं देव प्रभया परया युतम् क्षेत्रस्य च गुणान्सर्वान् पुनर्मे वक्तुमर्हसि

श्रीदेवी म्हणाली— हे देव! आपण परम प्रभेने युक्त असे हे उद्यान मला दाखविले. आता या क्षेत्राचे सर्व गुण पुन्हा मला सविस्तर सांगण्यास आपण योग्य आहात।

Verse 36

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् अविमुक्तस्य सर्वथा वक्तुमर्हसि देवेश देवदेव वृषध्वज

हे देवेश, हे देवदेव, हे वृषध्वज! या अविमुक्त क्षेत्राचे माहात्म्य सर्व प्रकारे कृपया सांगावे।

Verse 37

सूत उवाच देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वरप्रभुः आघ्राय वदनाम्भोजं तदाह गिरिजां हसन्

सूत म्हणाले—देवीचे वचन ऐकून देवाधिदेव, वरद प्रभूने तिच्या मुखकमळाचा सुगंध घेतला आणि हसत हसत गिरिजेला म्हणाला।

Verse 38

होलिनेस्स् ओफ़् अविमुक्त श्रीभगवानुवाच इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा

श्रीभगवान म्हणाले—हे माझे परमगुह्य क्षेत्र आहे, माझी नित्य वाराणसी। सर्व प्राण्यांसाठी हे सदैव मोक्षाचे कारण आहे।

Verse 39

अस्मिन्सिद्धाः सदा देवि मदीयं व्रतमास्थिताः नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः

हे देवि, यामध्ये सिद्धजन सदैव माझ्या व्रतात स्थित असतात। ते नित्य नानाविध लिंगरूप धारण करून माझ्या लोकाची आकांक्षा करतात।

Verse 40

अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगशोभिते

तेथे युक्तात्मा, जितेंद्रिय साधक परम योगाचा अभ्यास करतात—अनेक वृक्षांनी भरलेल्या व नानाविध पक्ष्यांनी शोभलेल्या वनात।

Verse 41

कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे

कमळ व उत्पल पुष्पांनी समृद्ध सरोवरांनी अलंकृत ते शुभ स्थान सदैव अप्सरा व गंधर्वगणांनी सेविलेले असते।

Verse 42

रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु मन्मना मम भक्तश् च मयि नित्यार्पितक्रियः

ज्या आचरणाने माझे निवासस्थान सदैव प्रिय होते ते ऐक. तो मनाने माझ्यातच एकाग्र राहो, माझा भक्त होवो आणि सर्व कर्मे नित्य माझ्यात अर्पण करो.

Verse 43

यथा मोक्षमवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् कामं ह्यत्र मृतो देवि जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

जसा येथे मोक्ष मिळतो तसा अन्यत्र कधीच नाही. हे देवि, जो जीव येथे देहत्याग करतो तो त्याच कारणाने मोक्षास योग्य ठरतो.

Verse 44

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं महत् ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा मुमुक्षवः

हे माझे दिव्य नगर आहे—महान आणि गुह्याहूनही परम गुह्य. ब्रह्मा आदि देव आणि मोक्षाची इच्छा धरणारे सिद्धजन यास जाणतात.

Verse 45

अतः परमिदं क्षेत्रं परा चेयं गतिर्मम विमुक्तं न मया यस्मान् मोक्ष्यते वा कदाचन

म्हणून हे क्षेत्र परम आहे आणि हीच माझी परा गती आहे. जो येथे विमुक्त होतो त्याला मी कधीही सोडत नाही; तो पुन्हा कधीही बंधनात पडत नाही.

Verse 46

मम क्षेत्रमिदं तस्माद् अविमुक्तमिति स्मृतम् नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे

हे माझे क्षेत्र आहे; म्हणून यास ‘अविमुक्त’—जे मी कधीही सोडत नाही—असे म्हणतात. नैमिष, कुरुक्षेत्र, गंगाद्वार आणि पुष्कर येथेही माझी पावन उपस्थिती जाणावी.

Verse 47

स्नानात्संसेवनाद्वापि न मोक्षः प्राप्यते यतः इह सम्प्राप्यते येन तत एतद्विशिष्यते

केवळ स्नानाने किंवा बाह्य सेवा-उपासनेने मोक्ष मिळत नाही. ज्यायोगे इथेच परम तत्त्वाचा साक्षात्कार होतो—कृपा देणाऱ्या पति, भगवान शिवांच्या द्वारा—तेच साधन श्रेष्ठ मानले आहे।

Verse 48

प्रयागे वा भवेन्मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात् प्रयागादपि तीर्थाग्र्याद् अविमुक्तमिदं शुभम्

मोक्ष प्रयागातही होऊ शकतो, किंवा इथेच माझ्या कृपाग्रहणाने. हे शुभ अविमुक्त प्रयाग या तीर्थश्रेष्ठापेक्षाही श्रेष्ठ आहे।

Verse 49

धर्मस्योपनिषत् सत्यं मोक्षस्योपनिषच् छमः क्षेत्रतीर्थोपनिषदं न विदुर्बुधसत्तमाः

धर्माची उपनिषद्—अंतःसार—सत्य आहे; मोक्षाची उपनिषद् शम म्हणजे शांती-दम आहे. पण क्षेत्र-तीर्थाची उपनिषद् श्रेष्ठ पंडितांनाही कळत नाही।

Verse 50

कामं भुञ्जन् स्वपन् क्रीडन् कुर्वन् हि विविधाः क्रियाः अविमुक्ते त्यजेत्प्राणान् जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

भोग भोगत, खात, झोपत, खेळत आणि विविध कर्मे करत असतानाही, जर जीव अविमुक्तात प्राणत्याग करील, तर तो मोक्षास योग्य ठरतो।

Verse 51

कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना

हजारो पापे केली तरी मनुष्याला पिशाचत्वच अधिक बरे; पण काशीपुरीविना स्वर्गातील हजारो इंद्रपदही श्रेष्ठ नाही।

Verse 52

तस्मात्संसेवनीयं हि अविमुक्तं हि मुक्तये जैगीषव्यः परां सिद्धिं गतो यत्र महातपाः

म्हणून मुक्तीसाठी अविमुक्त (काशी) क्षेत्राचे नित्य सेवन करावे; तेथेच महातपस्वी जैगीषव्याने पाशच्छेदक पति-शिवाच्या कृपेने परम सिद्धी—मुक्ती—प्राप्त केली।

Verse 53

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद् भक्त्या च मम भावितः जैगीषव्यगुहा श्रेष्ठा योगिनां स्थानमिष्यते

या क्षेत्राच्या माहात्म्यामुळे आणि माझ्यात भावित झालेल्या भक्तीमुळे जैगीषव्याची श्रेष्ठ गुहा योग्यांचे परम स्थान मानली जाते।

Verse 54

ध्यायन्तस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम् कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम्

तेथे जे मला नित्य ध्यान करतात त्यांचा योगाग्नी अत्यंत प्रज्वलित होतो; ते परम कैवल्य प्राप्त करतात, जे देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 55

अव्यक्तलिङ्गैर्मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः इह सम्प्राप्यते मोक्षो दुर्लभो ऽन्यत्र कर्हिचित्

अव्यक्त लिंगनिष्ठ, सर्व सिद्धांत जाणणाऱ्या मुनींना येथेच मोक्ष प्राप्त होतो; अन्यत्र तो कधीही दुर्लभ आहे।

Verse 56

तेभ्यश्चाहं प्रवक्ष्यामि योगैश्वर्यमनुत्तमम् आत्मनश्चैव सायुज्यम् ईप्सितं स्थानमेव च

आणि त्यांना मी योगजन्य अनुत्तम ऐश्वर्य सांगीन; तसेच आत्म्याचे परमात्मा—पति-शिव—यांच्याशी सायुज्य आणि तेच इष्ट परम स्थानही।

Verse 57

कुबेरो ऽत्र मम क्षेत्रे मयि सर्वार्पितक्रियः क्षेत्रसंसेवनादेव गणेशत्वमवाप ह

येथे माझ्या या पुण्यक्षेत्रात कुबेराने सर्व कर्मे मला अर्पण केली; केवळ या क्षेत्रसेवेनेच त्याने गणेशत्व प्राप्त केले।

Verse 58

संवर्तो भविता यश् च सो ऽपि भक्तो ममैव तु इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम्

आणि जो ‘संवर्त’ नावाने प्रसिद्ध होईल तोही माझाच भक्त आहे. हे देवी, इथेच माझी आराधना करून तो अनुपम सिद्धी प्राप्त करील।

Verse 59

पराशरसुतौ योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः मम भक्तो भविष्यश् च वेदसंस्थाप्रवर्तकः

पराशरपुत्र योगी ऋषी व्यास, महातपस्वी, माझा भक्त होईल आणि वेदपरंपरेची स्थापना व प्रवर्तन करील।

Verse 60

रंस्यते सो ऽपि पद्माक्षि क्षेत्रे ऽस्मिन्मुनिपुङ्गवः ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः

हे पद्माक्षि, या पुण्यक्षेत्रात तो मुनिपुंगवही रमतो. ब्रह्मा देवर्षींंसह, विष्णू आणि दिवाकर (सूर्य)ही येथे क्रीडा करतात।

Verse 61

देवराजस्तथा शक्रो ये ऽपि चान्ये दिवौकसः उपासते महात्मानः सर्वे मामिह सुव्रते

हे सुव्रते, देवराज इंद्र (शक्र) तसेच इतर दिवौकसही—ते सर्व महात्मे—येथे माझी उपासना करतात।

Verse 62

अन्ये ऽपि योगिनो दिव्याश् छन्नरूपा महात्मनः अनन्यमनसो भूत्वा मामिहोपासते सदा

इतर दिव्य योगीही—गुप्तरूपाने वावरणारे महात्मे—मन एकाग्र करून या लोकी सदैव माझी उपासना करतात।

Verse 63

विषयासक्तचित्तो ऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः इह क्षेत्रे मृतः सो ऽपि संसारे न पुनर्भवेत्

विषयासक्त मनाचा, धर्मातील रती सोडलेला मनुष्यही—या पवित्र क्षेत्रात मरण पावला तर—तोही संसारात पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 64

ये पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था विजितेन्द्रियाः व्रतिनश् च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः

परंतु जे धीर, निर्मम, सत्त्वस्थ, इंद्रियजयी, व्रती आणि नव्या आरंभांच्या आसक्तीपासून मुक्त आहेत—ते सर्व माझ्यात भावित, अंतर्मुख लीन आहेत।

Verse 65

देवदेवं समासाद्य धीमन्तः संगवर्जिताः गता इह परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते

देवदेव शिवास समासादून, संगवर्जित धीमान जन—हे सुव्रते—माझ्या प्रसादाने इथेच परम मोक्षास प्राप्त झाले आहेत।

Verse 66

जन्मान्तरसहस्रेषु यं न योगी समाप्नुयात् तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते

हजारो जन्मांतरीही जे योगी प्राप्त करू शकत नाहीत—हे सुव्रते—तोच परम मोक्ष माझ्या प्रसादाने इथेच मिळतो।

Verse 67

गोप्रेक्षकम् इदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा कैलासभवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने

गोप्रेक्षक नावाचे हे पुण्य क्षेत्र पूर्वी ब्रह्म्याने स्थापिले. हे वरानने, येथे कैलासाचे दिव्य, तेजस्वी भवन पाहा.

Verse 68

गोप्रेक्षकम् अथागम्य दृष्ट्वा मामत्र मानवः न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते

गोप्रेक्षकास येऊन जो मनुष्य येथे माझे दर्शन करतो, तो दुर्गतीस जात नाही आणि कल्मषांपासूनही मुक्त होतो.

Verse 69

कपिलाह्रदम् इत्येवं तथा वै ब्रह्मणा कृतम् गवां स्तन्यजतोयेन तीर्थं पुण्यतमं महत्

अशा रीतीने यास ‘कपिलाह्रद’ असे नाव पडले आणि ते ब्रह्म्यानेच निर्माण केले. गायींच्या स्तन्यापासून उत्पन्न झालेल्या जलामुळे हे महान, अत्यंत पुण्य तीर्थ झाले.

Verse 70

अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः सान्निध्यं कृतवान् देवि सदाहं दृश्यते त्वया

हे देवि, येथेही मी स्वतः ‘वृषध्वज’ म्हणून स्मरणात आहे. मी येथे माझे सान्निध्य प्रस्थापित केले आहे; म्हणून मी तुला सदैव दिसतो.

Verse 71

भद्रतोयं च पश्येह ब्रह्मणा च कृतं ह्रदम् सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः

हे देवि, येथे हे मंगल जल आणि ब्रह्म्याने केलेला हा ह्रद पाहा. हे देवी, या प्रदेशात सर्व देवांनी मला प्रसन्न केले आहे.

Verse 72

गच्छोपशमम् ईशेति उपशान्तः शिवस् तथा अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना

“हे ईश, उपशमास जा—शांत हो.” असे म्हणताच शिव उपशांत झाला. मग ब्रह्म्याने मला येथे आणले आणि परमेष्ठीने मला प्रतिष्ठित केले, जेणेकरून पूजेसाठी प्रभूचे सान्निध्य स्थिर राहावे।

Verse 73

ब्रह्मणा चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ब्रह्मणापि ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा

मग ब्रह्म्याने सर्व व्यवस्था एकत्र करून विष्णूकडून ती पुन्हा स्थापित करून घेतली. त्यानंतर व्याकुळ मनाने ब्रह्मा विष्णूला म्हणाला—लोक प्रभू (पती)च्या अधीन पुन्हा स्थिर कसे होतील, तो मार्ग सांगावा।

Verse 74

मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवान् असि तमुवाच पुनर् विष्णुर् ब्रह्माणं कुपिताननम्

“हे लिंग मी आणले होते—तू ते का प्रतिष्ठित केलेस?” असे म्हणत विष्णूने पुन्हा रागाने लाल झालेल्या मुखाच्या ब्रह्म्याला सांगितले।

Verse 75

रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा मयैव स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति

रुद्रदेवावर माझी भक्ती अत्यंत परा व महान आहे. म्हणून माझ्याच हातून प्रतिष्ठित हे लिंग तुझ्याच नावाने प्रसिद्ध होईल।

Verse 76

हिरण्यगर्भ इत्येवं ततो ऽत्राहं समास्थितः दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोकं व्रजेन्नरः

अशा रीतीने “हिरण्यगर्भ” या नावाने मी येथे स्थिर झालो. जो मनुष्य या देवेशाचे—देवांचा स्वामी असलेल्या प्रभूचे दर्शन करतो, तो माझ्या लोकाला प्राप्त होतो।

Verse 77

ततः पुनरपि ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं शुभम् स्थापयामास विधिवद् भक्त्या परमया युतः

त्यानंतर ब्रह्म्याने पुन्हा परम भक्तीने युक्त होऊन विधिपूर्वक माझ्या या शुभ लिंगाची स्थापना केली।

Verse 78

स्वर्लीनेश्वर इत्येवम् अत्राहं स्वयमागतः प्राणान् इह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित्

“अशा प्रकारे हे स्थान ‘स्वर्लीनेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे मी स्वतः आलो आहे. जो मनुष्य येथे प्राणत्याग करतो, तो कुठेही पुन्हा जन्म घेत नाही.”

Verse 79

अनन्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव या स्मृता व्याघ्रेश्वर अस्मिन्नपि मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः

तीच त्याची अनन्य, एकमेव शरण मानली जाते—आणि तीच योगींची परम गती आहे. हे व्याघ्रेश्वरा, माझ्या या प्रदेशातही देवांना त्रास देणारा, विघ्नकारी एक दैत्य आहे.

Verse 80

व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यमत्राहमास्थितः

मी वाघाचे रूप धारण करून त्या गर्विष्ठ बलवानाला ठार केले. म्हणून मी ‘व्याघ्रेश्वर’ म्हणून ख्यात आहे आणि येथे सदैव वास करतो.

Verse 81

न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनं व्याघ्रमीश्वरम् उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा

या व्याघ्र-ईश्वराचे (वाघरूप शिवाचे) दर्शन घेतल्यास मनुष्य पुन्हा दुर्गतीला जात नाही. पूर्वी ब्रह्म्याने सांगितले होते की उत्पल व विदल हे दोन दैत्यही या दर्शनाने पतनातून मुक्त झाले.

Verse 82

स्त्रीवध्यौ दर्पितौ दृष्ट्वा त्वयैव निहतौ रणे सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं देहमास्थितम्

स्त्रीविषयी अपराधामुळे वधयोग्य असे ते गर्विष्ठ पाहून तूच रणांगणी त्यांचा वध केला; तरीही येथे अवमानाने केवळ एका चेंडूने तू त्याला ह्याच देहात प्रविष्ट केलेस।

Verse 83

आदावत्राहमागम्य प्रस्थितो गणपैः सह ज्येष्ठस्थानमिदं तस्माद् एतन्मे पुण्यदर्शनम्

आदि काळी मी येथे येऊन गणांसह प्रस्थित झालो; म्हणून हे ज्येष्ठस्थान—सर्वोच्च पवित्र आसन—आहे, आणि याचे दर्शन मला पुण्यदायक आहे।

Verse 84

देवैः समन्ताद् एतानि लिङ्गानि स्थापितान्यतः दृष्ट्वापि नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत्

म्हणून देवांनी सर्व बाजूंनी ही लिंगे स्थापित केली आहेत. जो मर्त्यही नियमबद्ध भक्तीने केवळ यांचे दर्शन करतो, तो देहत्यागी गण—शिवपरिवारातील सेवक—होतो।

Verse 85

पित्रा ते शैलराजेन पुरा हिमवता स्वयम् मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम्

पूर्वी तुझा पिता—शैलराज हिमवान—याने स्वतः हे स्थान माझ्यास (शिवाच्या) प्रिय व हितकर आहे असे जाणून येथे लिंग प्रतिष्ठित केले।

Verse 86

शैलेश्वरमिति ख्यातं दृश्यतामिह चादरात् दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुर्गतिमतो व्रजेत्

हे ‘शैलेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; म्हणून येथे आदराने याचे दर्शन कर. हे देवि, याचे दर्शन केल्यास मनुष्य दुर्गतीस जात नाही—पतन व दुर्भाग्याकडे वळत नाही।

Verse 87

नद्येषा वरुणा देवि पुण्या पापप्रमोचनी क्षेत्रमेतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता

हे देवी, ही वरुणा नदी परम पुण्यदायिनी व पापमोचक आहे. या पवित्र क्षेत्राला अलंकृत करून ती जाह्नवी (गंगा) हिच्याशी संगमात एकरूप होते.

Verse 88

स्थापितं ब्रह्मणा चापि संगमे लिङ्गमुत्तमम् संगमेश्वरम् इत्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम्

संगमस्थळी ब्रह्म्यानेही ते परम उत्तम लिंग स्थापित केले. म्हणून ते जगात ‘संगमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—सर्वांनी त्याचे दर्शन घ्यावे.

Verse 89

संगमे देवनद्या हि यः स्नात्वा मनुजः शुचिः अर्चयेत् संगमेश्वरं तस्य जन्मभयं कुतः

देवनदीच्या संगमात जो मनुष्य स्नान करून शुद्ध होतो आणि संगमेश्वराचे अर्चन करतो—त्याला जन्मभय कसे उरेल?

Verse 90

इदं मन्ये महाक्षेत्रं निवासो योगिनां परम् क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वाग्रमास्थितः

मी याला महाक्षेत्र मानतो—योग्यांचे परम निवासस्थान. कारण या क्षेत्राच्या मध्यभागी मी स्वयं प्रकट होऊन अग्रस्थानी प्रतिष्ठित आहे.

Verse 91

मध्यमेश्वरमित्येवं ख्यातः सर्वसुरासुरैः सिद्धानां स्थानमेतद्धि मदीयव्रतधारिणाम्

तो सर्व देव-दानवांमध्ये ‘मध्यमेश्वर’ या नावाने ख्यात आहे. हे माझ्या आज्ञेने व्रत धारण करणाऱ्या सिद्धांचे पवित्र स्थान आहे.

Verse 92

योगिनां मोक्षलिप्सूनां ज्ञानयोगरतात्मनाम् दृष्ट्वैनं मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति

मोक्षाची इच्छा धरणारे आणि ज्ञानयोगात अंतःकरणाने तल्लीन झालेले योगी, या मध्यमेशान—अंतर्यामी ईशान शिव—याचे दर्शन घेऊन पुन्हा जन्माबद्दल शोक करीत नाहीत.

Verse 93

स्थापितं लिङ्गमेतत्तु शुक्रेण भृगुसूनुना नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामरार्चितम्

हे लिंग भृगुनंदन शुक्राचार्यांनी स्थापित केले; ते ‘शुक्रेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध असून सर्व सिद्ध व अमर (देव) यांच्याकडून पूजिले जाते.

Verse 94

दृष्ट्वैनं नियतः सद्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः मृतश् च न पुनर्जन्तुः संसारी तु भवेन्नरः

नियमित मनाने याचे (शिवलिंगाचे) दर्शन घेताच मनुष्य तत्काळ सर्व पापांपासून मुक्त होतो; आणि मृत्यूनंतर तो जीव पुन्हा जन्म घेत नाही, संसारभ्रमणात पडत नाही.

Verse 95

पुरा जम्बूकरूपेण असुरो देवकण्टकः ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुर्बन्धशङ्कितः

पूर्वी देवांना त्रास देणारा एक असुर जंबूक (कोल्हा) रूप धारण करून होता. ब्रह्माकडून वर मिळवूनही तो बंधनाच्या भीतीने, सापळ्याचा संशय घेणाऱ्या कोल्ह्यासारखा सदैव साशंक असे.

Verse 96

निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बूकेशस्ततो ह्यहम् अद्यापि जगति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

हे हिमवानकन्ये! जंबूकेशाचा वध करून मी तेव्हा ‘जंबूकेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झालो. आजही जगात मी विख्यात आहे; देव आणि असुर—दोघेही मला नमस्कार करतात.

Verse 97

दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ग्रहैः शुक्रपुरोगैश् च एतानि स्थापितानि ह

या देवेश्वराचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व अभिष्ट कामना पूर्ण होतात. शुक्र अग्रस्थानी असलेल्या ग्रहशक्तींनी ही (पवित्र लिंगे) येथे स्थापिली आहेत.

Verse 98

पश्य पुण्यानि लिङ्गानि सर्वकामप्रदानि तु एवमेतानि पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति

हे पार्वती, ही पुण्य लिंगे पाहा—ती निश्चयच सर्व धर्म्य कामना देणारी आहेत. अशा प्रकारे, हे पार्वती, ही पवित्र रूपे माझीच निवासस्थाने आहेत.

Verse 99

कथितानि मम क्षेत्रे गुह्यं चान्यदिदं शृणु चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम्

माझ्या या क्षेत्राविषयी सांगितले आहे; आता याचे आणखी एक गुपित ऐक. हे पवित्र क्षेत्र चारही दिशांना चार क्रोशपर्यंत विस्तारलेले असे प्रसिद्ध आहे.

Verse 100

योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकाले ऽमृतप्रदम् महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम्

हे चार्वंगी, जाण—एक योजनाच्या परिघात, मृत्युकाळी मी अमृतत्व प्रदान करतो. मी महालय पर्वतावर अधिष्ठित आहे आणि केदारातही प्रतिष्ठित आहे.

Verse 101

गणत्वं लभते दृष्ट्वा ह्य् अस्मिन्मोक्षो ह्यवाप्यते गाणपत्यं लभेद्यस्माद् यतः सा मुक्तिरुत्तमा

याचे दर्शन केल्याने भक्ताला गणत्व प्राप्त होते; येथे निश्चयच मोक्ष मिळतो. यामुळे गणपती-स्वरूप प्रभूच्या गणाचा अनुचरभाव मिळतो, कारण तीच मुक्ति सर्वोत्तम आहे.

Verse 102

ततो महालयात् तस्मात् केदारान्मध्यमादपि स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रम् अविमुक्तं वरानने

त्यानंतर त्या महालयापलीकडे, केदार व मध्यम क्षेत्रापलीकडेही, हे वरानने, ‘अविमुक्त’ (काशी) हे परम पुण्यतम क्षेत्र स्मरणात आहे। तेथे पति-परमेश्वर पशु-जीवांना कधीही सोडत नाहीत व पाशबंधन तोडून मोक्ष देतात।

Verse 103

केदारं मध्यमं क्षेत्रं स्थानं चैव महालयम् मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम्

केदार हे मध्यम (केंद्रीय) क्षेत्र आहे आणि हेच स्थान महालय आहे। भूतलावरील माझ्या सर्व पुण्यतीर्थांमध्ये हेच सर्वश्रेष्ठ आहे।

Verse 104

यतः सृष्टास्त्विमे लोकास् ततः क्षेत्रमिदं शुभम् कदाचिन्न मया मुक्तम् अविमुक्तं ततो ऽभवत्

ज्याच्यापासून हे लोक उत्पन्न झाले, म्हणून हे क्षेत्र शुभ आहे। कारण मी याला कधीही सोडले नाही, म्हणूनच हे ‘अविमुक्त’—‘कधी न त्यागलेले’—असे प्रसिद्ध झाले।

Verse 105

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते

येथे माझे ‘अविमुक्तेश्वर’ लिंग जो मनुष्य दर्शन करतो, तो तत्क्षणी पापमुक्त होतो आणि पशु-जीवाचे पाशबंधनही तुटून मुक्त होतो।

Verse 106

शैलेशं संगमेशं च स्वर्लीनं मध्यमेश्वरम् हिरण्यगर्भम् ईशानं गोप्रेक्षं वृषभध्वजम्

मी शिवाला शैलेश—पर्वताधिपती; संगमेश—पवित्र संगमाचा स्वामी; स्वर्लीन—स्वर्गधामात स्थित; मध्यमेश्वर—अंतर्यामी मध्यस्थ ईश्वर; हिरण्यगर्भ—सुवर्ण सृष्टिबीज; ईशान—सर्वाधिपती; गोप्रेक्ष—गोरक्षा व धर्मरक्षक; आणि वृषभध्वज—वृषभध्वजधारी—या रूपांनी नमस्कार करतो।

Verse 107

उपशान्तं शिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम्

मी पूर्ण शांत व मंगलमय शिवाला नमस्कार करतो, जो ज्येष्ठ-स्थान या आद्य पवित्र पीठात निवास करतात; विख्यात शुक्रेश्वराला, व्याघ्र-देशात पूजिला जाणारा व्याघ्रेशाला, आणि जंबु-वनाचा अधिपती जंबुकेश्वराला—हे सर्व पशूला बांधणारे पाश शिथिल करणाऱ्या पतीचे प्रकट लिंग-स्वरूप आहेत.

Verse 108

दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे सूत उवाच एवम् उक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत्

ते (तत्त्व) पाहिल्यावर मर्त्य दुःखसागररूप संसारात पुन्हा जन्म घेत नाही. सूत म्हणाले—असे बोलून महादेवांनी सर्व दिशांकडे दृष्टि टाकली.

Verse 109

विलोक्य संस्थिते पश्चाद् देवदेवे महेश्वरे अकस्मादभवत्सर्वः स देशोज्ज्वलितो यथा

देवाधिदेव महेश्वर तेथे स्थित आहेत असे पाहताच, अकस्मात तो सारा प्रदेश असा उजळून निघाला जणू सर्वत्र प्रकाश पसरला.

Verse 110

ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यङ्गसितप्रभाः माहेश्वरा महात्मानस् तथा वै नियतव्रताः

मग सिद्ध पाशुपत प्रकट झाले—देहावर भस्माभ्यंगाने शुभ्र प्रभा धारण करणारे; ते माहेश्वर, महात्मे, आणि नियत व्रतांत दृढ होते.

Verse 111

बहवः शतशो ऽभ्येत्य नमश्चक्रुर्महेश्वरम् पुनर्निरीक्ष्य योगेशं ध्यानयोगं च कृत्स्नशः

अनेक—शेकडोच्या संख्येने—येऊन महेश्वराला नमस्कार करू लागले. मग योगेश्वराला पुन्हा निहारून त्यांनी ध्यान-योगाची संपूर्ण साधना पाहिली—पती शिवच समाधीचा स्वरूप व स्रोत म्हणून प्रकट झाले.

Verse 112

तस्थुरात्मानमास्थाय लीयमाना इवेश्वरे स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः

ते आत्मस्वरूपात स्थित होऊन ईश्वरात जणू लीन झाले. तेथेच स्थिर झालेल्यांसाठी देवदेव उमापती, परम पती, त्या समाधि-स्थितीतच प्रकट झाले.

Verse 113

स बिभ्रत्परमां मूर्तिं बभूव पुरुषः प्रभुः कृत्स्नं जगदिहैकस्थं कर्तुम् अन्त इव स्थितः

तो प्रभु पुरुष परम मूर्ती धारण करून, जणू प्रलयाच्या काठावर उभा राहिला—हे संपूर्ण जग येथे एकाच अवस्थेत एकवटण्यास सिद्ध।

Verse 114

तस्य तां परमां मूर्तिम् आस्थितस्य जगत्प्रभोः न शशाक पुनर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा

जगत्प्रभूंनी तो परम रूप धारण केल्यावर, रोमांचित झालेली गिरीन्द्रजा गिरिजा ते रूप पुन्हा पाहू शकली नाही.

Verse 115

ततस्त्वदृष्टमाकारं बुद्ध्वा सा प्रकृतिस्थितम् प्रकृतेर्मूर्तिमास्थाय योगेन परमेश्वरी

मग प्रकृतीत स्थित असलेला तो अदृष्ट आकार जाणून, परमेश्वरीने योगबलाने प्रकृतीचीच मूर्ती धारण केली.

Verse 116

तं शशाक पुनर्द्रष्टुं हरस्य च महात्मनः ततस्ते लयमाधाय योगिनः पुरुषस्य तु

तेव्हा ती महात्मा हराचे पुन्हा दर्शन घेऊ शकली. त्यानंतर ते योगी लय धारण करून त्या योगिन—परम पुरुषात—विलीन झाले.

Verse 117

विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः पञ्चाक्षरस्य वै बीजं संस्मरन्तः सुशोभनम्

ते सर्व हृदय-गुहेत प्रविष्ट झाले; त्यांचे संसारबीज दग्ध झाले होते. ते शिवाच्या पञ्चाक्षर-मंत्राचे तेजस्वी बीज अखंड स्मरत होते।

Verse 118

सर्वपापहरं दिव्यं पुरा चैव प्रकाशितम् नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे वपुः शुभम्

जे दिव्य प्राकट्य प्राचीन काळी प्रकट होऊन सर्वपापहर म्हणून प्रसिद्ध आहे, ते नीललोहित मूर्तीत स्थित राहून पुन्हा शुभ देह धारण करू लागले।

Verse 119

तं दृष्ट्वा शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा स्तुवती चरणौ नत्वा क इमे भगवन्निति

त्यांना पाहताच शैलजेच्या सर्व अंगावर रोमांच उभे राहिले. प्रभूची स्तुती करीत ती चरणांशी नतमस्तक होऊन म्हणाली—“हे भगवन्, हे कोण आहेत?”

Verse 120

तामुवाच सुरश्रेष्ठस् तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् श्रीभगवानुवाच मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर् द्विजोत्तमैः

तेव्हा देवश्रेष्ठाने गिरींद्रकन्या देवीला सांगितले. श्रीभगवान म्हणाले—“माझ्या व्रताचा आश्रय घेऊन भक्तियुक्त श्रेष्ठ द्विज त्याचे फळ प्राप्त करतात.”

Verse 121

यैर्यैर्योगा इहाभ्यस्तास् तेषाम् एकेन जन्मना क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन भक्त्या च मम भामिनि

हे भामिनि, येथे जे जे योग अभ्यासले गेले, या क्षेत्राच्या प्रभावाने आणि माझ्यावरील भक्तीने, ते सर्व एका जन्मातच सिद्ध होतात।

Verse 122

अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मूर्तितः स्वयम् तस्माद् एतन् महत् क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेवितं तथा

मी स्वतः मूर्तिरूपाने अशा प्रकारे अनुग्रह करतो. म्हणून हे महान् क्षेत्र ब्रह्मा आदि देवांनीही सेविले व पूजिले आहे.

Verse 123

श्रुतिमद्भिश् च विप्रेन्द्रैः संसिद्धैश् च तपस्विभिः प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

वेदज्ञ द्विजश्रेष्ठ व सिद्ध तपस्वी प्रतिमास अष्टमीस तसेच प्रतिमास चतुर्दशीसही हा नियम भक्तिभावाने पाळतात.

Verse 124

उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यामुपास्यते शशिभानूपरागे च कार्तिक्यां च विशेषतः

हे देवी, वाराणसीत शुक्ल व कृष्ण—दोन्ही पक्षांत उपासना करावी; चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी आणि विशेषतः कार्तिक महिन्यात.

Verse 125

सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु च पृथिव्यां सर्वतीर्थानि वाराणस्यां तु जाह्नवीम्

सर्व पुण्य पर्वसंधींमध्ये, विषुवकाळी व अयनकाळी पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे उपस्थित होतात; परंतु वाराणसीत जाह्नवी (गंगा) विशेषत्वे प्रकट असते.

Verse 126

उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिःसृताम् पितुस्ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम्

ती पुण्यधारा उत्तरवाहिनी आहे, माझ्या जटामुकुटातून प्रकट झालेली; ती शुभा, तुझ्या पित्याच्या—गिरिराज हिमवंताच्या—कन्या आहे.

Verse 127

पुण्यस्थानस्थितां पुण्यां पुण्यदिक्प्रवहां सदा भजन्ते सर्वतो ऽभ्येत्य ये ताञ्छृणु वरानने

हे वरानने! ते वर ऐक—जे सर्व दिशांनी येऊन पुण्यस्थानी स्थित असलेल्या त्या पवित्र पुण्य-प्रवाहाची नित्य भक्तीने उपासना करतात; तो सर्वत्र शुभता वाहणारा प्रवाह आहे.

Verse 128

संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा पुष्करं निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम्

तो कुरुक्षेत्राला शेकडो तीर्थांसह एकत्र करतो; तसेच पुष्कर, नैमिष, प्रयाग आणि पृथूदक—ही सर्व प्रसिद्ध तीर्थे येथे त्यांच्या पुण्य-शुद्धीकरण-शक्तीसह समवेत होतात, जिथे पति शिव पाशूला पवित्र करतात.

Verse 129

द्रुमक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं नैमिषं तीर्थसंयुतम् क्षेत्राणि सर्वतो देवि देवता ऋषयस् तथा

हे देवि! द्रुमक्षेत्र, कुरुक्षेत्र आणि तीर्थांनी युक्त नैमिष—ही सर्वत्र पवित्र क्षेत्रे आहेत, जिथे देवता व ऋषीही सदैव उपस्थित असतात.

Verse 130

संध्या च ऋतवश्चैव सर्वा नद्यः सरांसि च समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः

येथे संध्याकाळी/संध्या, ऋतु, सर्व नद्या व सरोवरे आणि सातही समुद्र—हे सर्व पूर्णतः देवतीर्थरूपाने उपस्थित आहेत.

Verse 131

भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु सुव्रते अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा चैव त्रिविष्टपम्

हे सुव्रते! ते प्रत्येक पर्वकाळी भागीरथीच्या तिरी येतात; अविमुक्तेश्वराचे वारंवार दर्शन घेतल्याने ते त्रिविष्टप (स्वर्ग)ही पाहतात.

Verse 132

कालभैरवमासाद्य धूतपापानि सर्वशः भवन्ति हि सुरेशानि सर्वपर्वसु पर्वसु

कालभैरवाचे आश्रय घेतल्यास सर्व पापे पूर्णतः झडून जातात; हे देवेशांनो, प्रत्येक पर्वकाळी, प्रत्येक पवित्र संधिकाळी हे फल निश्चयाने प्रकट होते।

Verse 133

पृथिव्यां यानि पुण्यानि महान्त्यायतनानि च प्रविशन्ति सदाभ्येत्य पुण्यं पर्वसु पर्वसु अविमुक्तं क्षेत्रवरं महापापनिबर्हणम्

पृथ्वीवरील जितकी महान् पुण्यतीर्थे व पवित्र आयतने आहेत, ती सर्व वारंवार तेथे प्रविष्ट होऊन प्रत्येक पर्वकाळी आपले पुण्य अर्पित करतात। ते श्रेष्ठ क्षेत्र ‘अविमुक्त’—क्षेत्रांमध्ये परम—महापापांचाही नाश करणारे आहे।

Verse 134

केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये

केदारातील जे लिंग आणि महालयातील जे लिंग—ही दोन्ही एकाच परमेश्वराची प्रकट रूपे आहेत; तोच परम पति आपल्या लिंग-चिन्हाद्वारे बंधित पशु-जीवांना मोक्ष देतो।

Verse 135

मध्यमेश्वरसंज्ञं च तथा पाशुपतेश्वरम् शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा ह्युभौ

तो ‘मध्यमेश्वर’ या नावाने, तसेच ‘पाशुपतेश्वर’—बंधित जीवांचा स्वामी—या रूपानेही प्रसिद्ध आहे। तो ‘शङ्कुकर्णेश्वर’ आणि त्याचप्रमाणे दोन्ही ‘गोकर्ण’ रूपांतही पूजिला जातो, भक्तांच्या मोक्षासाठी प्रकट होऊन।

Verse 136

द्रुमचण्डेश्वरं नाम भद्रेश्वरम् अनुत्तमम् स्थानेश्वरं तथैकाग्रं कालेश्वरम् अजेश्वरम्

‘द्रुमचण्डेश्वर’ नावाचा, परमोत्कृष्ट ‘भद्रेश्वर’, ‘स्थानेश्वर’, तसेच ‘एकाग्र’, ‘कालेेश्वर’ आणि ‘अजेश्वर’—हे सर्व एकाच पति शिवाचे लिंग-स्वरूप आहेत, जे कल्याण देतात व पाशातून पशु-आत्म्याला मुक्त करतात।

Verse 137

भैरवेश्वरम् ईशानं तथौंकारकसंज्ञितम् अमरेशं महाकालं ज्योतिषं भस्मगात्रकम्

मी भैरवेश्वर, ईशान तसेच ‘ॐकार’ म्हणून प्रसिद्ध प्रभूला; अमरेश, महाकाळ, ज्योतिर्मय व भस्मगात्रधारी शिवाला नमस्कार करतो.

Verse 138

यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले अष्टषष्टिसमाख्यानि रूढान्यन्यानि कृत्स्नशः

माझ्या भूतलावर जी इतर पुण्य तीर्थस्थाने आहेत, ती सर्व मिळून—संपूर्णपणे—अडुसष्ट प्रसिद्ध पवित्र स्थाने आहेत, जी आपापल्या नावांनी दृढपणे रूढ आहेत.

Verse 139

तानि सर्वाण्यशेषाणि वाराणस्यां विशन्ति माम् सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम्

ती सर्व (तीर्थफळे व पुण्य) शेष न ठेवता वाराणसीत माझ्यात विलीन होतात. सर्व पवित्र पर्व व शुभ काळांविषयी हे गूढ उपदेश म्हणून सांगितले आहे.

Verse 140

तेनेह लभते जन्तुर् मृतो दिव्यामृतं पदम् स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे

यामुळे जीव—मृत्यूनंतरही—दिव्य अमृतपद प्राप्त करतो. हे शुभे, गंगेत स्नान करून आणि माझे (शिवाचे) दर्शन घेणाऱ्यास हे फळ मिळते.

Verse 141

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यम् इष्टैः शतसहस्रशः सद्य एव समाप्नोति किं ततः परमाद्भुतम्

तो तत्क्षणी सर्व यज्ञफळांच्या तुल्य पुण्य प्राप्त करतो—जणू शतसहस्र वेळा यज्ञ केले असावेत. याहून परम अद्भुत काय असू शकते?

Verse 142

सर्वायतनमुख्यानि दिवि भूमौ गिरिष्व् अपि परात्परतरं देवी बुध्यस्वेति मयोदितम्

स्वर्गात, भूमीत व पर्वतांवर असलेली सर्व प्रमुख पवित्र आयतनेही त्या ‘परात्पर’ तत्त्वापुढे कमीच आहेत. हे देवी, हे जाणून घे—असे मी सांगितले आहे.

Verse 143

अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः तेन मुक्तं मया जुष्टम् अविमुक्तम् अत उच्यते

द्विज वेदवचनावरून सांगतात की ‘अवि’ हा शब्द पाप दर्शवितो. म्हणून माझ्या प्रिय व निवासस्थान असलेले हे धाम ‘अवि (पाप) पासून मुक्त’ आहे; म्हणूनच ते ‘अविमुक्त’ म्हणतात.

Verse 144

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रः सर्वलोकमहेश्वरः सुदृष्टं कुरु देवेशि अविमुक्तं गृहं मम

असे बोलून सर्वलोकांचे महेश्वर भगवान रुद्र म्हणाले—हे देवेशी, माझ्या ‘अविमुक्त’ गृहधामावर शुभदृष्टी टाक आणि ते सुसंरक्षित व मंगलमय कर.

Verse 145

श्रीशैल इत्युक्त्वा भगवान् देवस् तया सार्धम् उमापतिः दर्शयामास भगवान् श्रीपर्वतमनुत्तमम्

‘श्रीशैल’ असे उच्चारून, उमापती भगवान शिवांनी तिच्यासह अनुपम पवित्र ‘श्रीपर्वत’ प्रकट करून दाखविला.

Verse 146

अविमुक्तेश्वरे नित्यम् अवसच्च सदा तया सर्वगत्वाच्च सर्वत्वात् सर्वात्मा सदसन्मयः

अविमुक्तेश्वरात तो नित्य वास करतो—सदा प्रकट आणि अप्रकट अशा दोन्ही रूपांनी. सर्वव्यापक व सर्वस्व असल्याने तो सर्व जीवांचा अंतरात्मा आहे, सत्-असत् उभयमय.

Verse 147

श्रीपर्वतमनुप्राप्य देव्या देवेश्वरो हरः क्षेत्राणि दर्शयामास सर्वभूतपतिर्भवः

देवीसह श्रीपर्वतास येऊन देवांचा स्वामी हर, सर्वभूतपति भव यांनी तिला पावन क्षेत्रांचे दर्शन घडविले।

Verse 148

कुण्डीप्रभं च परमं दिव्यं वैश्रवणेश्वरम् आशालिङ्गं च देवेशं दिव्यं यच्च बिलेश्वरम्

त्यांनी परम तेजस्वी कुण्डीप्रभ, दिव्य वैश्रवणेश्वर, देवेश आशालिंग आणि तो दिव्य बिलेश्वर—अशा पावन लिंगस्थळांचेही दर्शन घडविले।

Verse 149

रामेश्वरं च परमं विष्णुना यत्प्रतिष्ठितम् दक्षिणद्वारपार्श्वे तु कुण्डलेश्वरमीश्वरम्

येथे परम रामेश्वर आहे, जो विष्णूंनी प्रतिष्ठित केला; आणि दक्षिण द्वाराच्या बाजूस ईश्वर कुण्डलेश्वर विराजमान आहे।

Verse 150

पूर्वद्वारसमीपस्थं त्रिपुरान्तकमुत्तमम् विवृद्धं गिरिणा सार्धं देवदेवनमस्कृतम्

पूर्व द्वाराजवळ उत्तम त्रिपुरान्तक विराजमान होते—महान, गिरिराज हिमालयासह, आणि देवदेवांनीही नमस्कार केलेला।

Verse 151

मध्यमेश्वरमित्युक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम्

यास ‘मध्यमेश्वर’ असे म्हणतात, जो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे; आणि वरद ‘अमरेश्वर’ देवांनी पूर्वी प्रतिष्ठित केला होता।

Verse 152

गोचर्मेश्वरम् ईशानं तथेन्द्रेश्वरम् अद्भुतम् कर्मेश्वरं च विपुलं कार्यार्थं ब्रह्मणा कृतम्

ब्रह्म्याने कार्यसिद्धीसाठी गोचर्मेश्वर नावाचा अद्भुत ईशान, तसेच विलक्षण इंद्रेश्वर आणि विशाल कर्मेश्वर यांची स्थापना केली—हे सर्व पाशबद्ध पशूंचे बंध तोडणाऱ्या पति-स्वरूप महेश्वराच्या लिंगमूर्ती आहेत।

Verse 153

श्रीमत्सिद्धवटं चैव सदावासो ममाव्यये अजेन निर्मितं दिव्यं साक्षादजबिलं शुभम्

“हा श्रीमंत सिद्धवट माझाच सदैवचा निवास आहे—अव्यय। अज (ब्रह्मा) यांनी निर्मिलेला हा दिव्य आहे; हा प्रत्यक्ष शुभ अजबिलच आहे, जो डोळ्यांसमोर प्रकटतो।”

Verse 154

तत्रैव पादुके दिव्ये मदीये च बिलेश्वरे तत्र शृङ्गाटकाकारं शृङ्गाटाचलमध्यमे

तेथेच दिव्य पादुका आहेत आणि माझेच बिलेश्वराचे धाम आहे। शृंगाट पर्वताच्या मध्यभागी शृंगाटकाकार पावन स्वरूप स्थित आहे—जिथे भक्तीने पशु (जीव) पतीकडे उन्मुख होऊन मोक्षमार्गी प्रवृत्त होतो।

Verse 155

शृङ्गाटकेश्वरं नाम श्रीदेव्या तु प्रतिष्ठितम् मल्लिकार्जुनकं चैव मम वासमिदं शुभम्

“याचे नाव शृंगाटकेश्वर; श्रीदेवीने याची प्रतिष्ठा केली आहे. येथे मल्लिकार्जुनकही आहे—हे शुभ स्थान माझेच निवासस्थान आहे।”

Verse 156

रजेश्वरं च पर्याये रजसा सुप्रतिष्ठितम् गजेश्वरं च वैशाखं कपोतेश्वरमव्ययम्

आणि क्रमाने रजेश्वर—जो रजस्-शक्तीने दृढ प्रतिष्ठित आहे; तसेच गजेश्वर, वैशाख आणि अव्यय कपोतेश्वर—या प्रतिष्ठित लिंगांमध्ये शिव सदैव विराजमान आहेत।

Verse 157

कोटीश्वरं महातीर्थं रुद्रकोटिगणैः पुरा सेवितं देवि पश्याद्य सर्वस्मादधिकं शुभम्

हे देवी, आज कोटीश्वर हे महातीर्थ पाहा; पूर्वी काळी रुद्रांच्या कोटी गणांनी याची सेवा केली होती. हे सर्व तीर्थांपेक्षा अधिक परम शुभ आहे.

Verse 158

द्विदेवकुलसंज्ञं च ब्रह्मणा दक्षिणे शुभम् उत्तरे स्थापितं चैव विष्णुना चैव शैलजम्

ते शुभ स्थान ‘द्विदेवकुल’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. दक्षिण दिशेस ब्रह्म्याने स्थापना केली आणि उत्तर दिशेस विष्णूनेही शैलज (शिवस्वरूप) प्रतिष्ठित केला.

Verse 159

महाप्रमाणलिङ्गं च मया पूर्वं प्रतिष्ठितम् पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रह्मेश्वरमलेश्वरम्

महाप्रमाण लिंग मी पूर्वी प्रतिष्ठित केले होते. पश्चिमेकडील पर्वतावर ब्रह्मेश्वर आणि अलेश्वर पाहा.

Verse 160

अलंकृतं त्वया ब्रह्मन् पुरस्तान् मुनिभिः सह इत्युक्त्वा तद्गृहे तिष्ठद् अलंगृहमिति स्मृतम्

ते ब्रह्माला म्हणाले—“हे ब्रह्मन्, पूर्वी तू मुनिंसह हे स्थान अलंकृत केलेस.” असे म्हणून ते त्या गृही राहिले; म्हणून ते ‘अलंगृह’ म्हणून स्मरणात राहिले.

Verse 161

तत्रापि तीर्थं तीर्थज्ञे व्योमलिङ्गं च पश्य मे कदम्बेश्वरम् एतद्धि स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम्

हे तीर्थज्ञ, तिथेही एक तीर्थ आहे; माझे व्योमलिंग पाहा. हेच कदंबेश्वर असून ते स्कंदानेच प्रतिष्ठित केले आहे.

Verse 162

गोमण्डलेश्वरं चैव नन्दाद्यैः सुप्रतिष्ठितम् देवैः सर्वैस्तु शक्राद्यैः स्थापितानि वरानने

हे वरानने! गोमंडलाचे ईश्वर नंदी आदींनी दृढपणे प्रतिष्ठित केले; शक्र (इंद्र) आदींसह सर्व देवांनीही त्यांची स्थापना केली।

Verse 163

श्रीमद्देवह्रदप्रान्ते स्थानानीमानि पश्य मे तथा हारपुरे देवि तव हारे निपातिते

श्रीमन् देवह्रदाच्या तीरावर माझी ही पवित्र स्थाने पाहा; आणि हे देवी, हारपुरातही—तुझा हार पडला तेव्हा—तेथेही पुण्यस्थान प्रकट झाले।

Verse 164

त्वया हिताय जगतां हारकुण्डमिदं कृतम् शिवरुद्रपुरे चैव तत्कायोपरि सुव्रते

सर्व जगतांच्या हितासाठी तू हे हारकुंड निर्माण केलेस; आणि हे सुव्रते, शिव-रुद्रपुरातही—त्याच्या देहावरच—पावित्र्य स्थापन केलेस।

Verse 165

तत्र पित्रा सुशैलेन स्थापितं त्वचलेश्वरम् अलंकृतं मया ब्रह्म पुरस्तान् मुनिभिः सह

तेथे माझ्या पिता सुशैल यांनी अचलेश्वराची स्थापना केली; आणि हे ब्रह्मा, तुझ्या समोर मी मुनिंसह त्या अचल शिवाला अलंकृत केले।

Verse 166

चण्डिकेश्वरकं देवि चण्डिकेशा तवात्मजा चण्डिकानिर्मितं स्थानम् अंबिकातीर्थम् उत्तमम्

हे देवी, हेच चण्डिकेश्वरक आहे; चण्डिकेशा तुझीच कन्या आहे. चण्डिकेने निर्माण केलेले हे स्थान परम अंबिका-तीर्थ आहे।

Verse 167

रुचिकेश्वरकं चैव धारैषा कपिला शुभा एतेषु देवि स्थानेषु तीर्थेषु विविधेषु च

रुचिकेश्वर, धारा आणि शुभ कपिला—हीही आहेत. हे देवी, या विविध पवित्र स्थानी व नाना तीर्थांमध्ये प्रभूची पावनता विशेष प्रकट होते.

Verse 168

पूजयेन्मां सदा भक्त्या मया सार्धं हि मोदते श्रीशैले संत्यजेद् देहं ब्राह्मणो दग्धकिल्बिषः

जो मला सदैव भक्तीने पूजतो तो खरोखर माझ्यासह आनंदित होतो. आणि जो ब्राह्मण श्रीशैलात देहत्याग करतो, त्याची पापे दग्ध होऊन तो परम पदाला पोहोचतो.

Verse 169

मुच्यते नात्र संदेहो ह्य् अविमुक्ते यथा शुभम् महास्नानं च यः कुर्याद् घृतेन विधिनैव तु

यात संशय नाही—अविमुक्तात जसे शुभ मोक्ष मिळतो, तसेच जो विधिपूर्वक तुपाने महास्नान करतो तोही मुक्त होतो.

Verse 170

स याति मम सायुज्यं स्थानेष्वेतेषु सुव्रते स्नानं पलशतं ज्ञेयम् अभ्यङ्गं पञ्चविंशति

हे सुव्रते, या स्थानी स्नान करणारा माझे सायुज्य प्राप्त करतो. जाणावे, स्नानाचे फळ शंभर पल आणि अभ्यंग-स्नानाचे फळ पंचवीस (पल) आहे.

Verse 171

पलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम् स्नाप्य लिङ्गं मदीयं तु गव्येनैव घृतेन च

दोन हजार पलांचे फळ ‘महास्नान’ असे सांगितले आहे. माझ्या लिंगास स्नान घालून, गो-उत्पादांनी आणि तुपानेही अभिषेक करावा.

Verse 172

विशोध्य सर्वद्रव्यैस्तु वारिभिर् अभिषिञ्चति संमार्ज्य शतयज्ञानां स्नानेन प्रयुतं तथा

सर्व शुद्धिकारक द्रव्यांनी प्रथम लिंग व पूजास्थान विशोधून, नंतर जलांनी अभिषेक करावा। योग्य रीतीने संमार्जन करून केलेले हे स्नान शतयज्ञसम पुण्य देणारे असून, स्नानक्रियेमुळे ते अयुतगुण वाढते—पाशबद्ध पशूला मुक्त करणाऱ्या पति-परमेश्वराच्या भक्तीने केले असता।

Verse 173

पूजया शतसाहस्रम् अनन्तं गीतवादिनाम् महास्नाने प्रसक्तं तु स्नानमष्टगुणं स्मृतम्

पूजेमुळे पुण्य शतसाहस्रगुण होते, आणि गीत-वाद्यस्तुतीने ते अनंत होते. महास्नानात जो प्रवृत्त असतो, त्याचे स्नान अष्टगुण फल देणारे असे स्मृत आहे।

Verse 174

जलेन केवलेनैव गन्धतोयेन भक्तितः अनुलेपनं तु तत् सर्वं पञ्चविंशत्पलेन वै

केवळ शुद्ध जलाने—किंवा सुगंधित जलाने—भक्तीने अर्पण केल्यास, ते सर्व अनुलेपन (लिंगलेपन) पंचवीस पल प्रमाणानेच करावे।

Verse 175

शमीपुष्पं च विधिना बिल्वपत्रं च पङ्कजम् अन्यान्यपि च पुष्पाणि बिल्वपत्रं न संत्यजेत्

विधिपूर्वक शमीपुष्प, बिल्वपत्र आणि कमळ अर्पण करावे. इतर पुष्पेही अर्पण करावीत; तरीही लिंगपूजेत बिल्वपत्र कधीही सोडू नये।

Verse 176

चतुर्द्रोणैर् महादेवम् अष्टद्रोणैरथापि वा दशद्रोणैस् तु नैवेद्यम् अष्टद्रोणैरथापि वा

चार द्रोण सामग्रीने महादेवाची पूजा करावी—किंवा आठ द्रोणांनीही. नैवेद्यासाठी दहा द्रोणांचे विधान आहे—किंवा आठ द्रोणही.

Verse 177

शतद्रोणसमं पुण्यम् आढके ऽपि विधीयते वित्तहीनस्य विप्रस्य नात्र कार्या विचारणा

वित्तहीन ब्राह्मणाने आढकभर अर्पण केले तरी त्याचे पुण्य शतद्रोणाइतके मानले जाते। येथे भावच प्रधान आहे; म्हणून शंका वा चौकशी करू नये।

Verse 178

भेरीमृदङ्गमुरजतिमिरापटहादिभिः वादित्रैर्विविधैश्चान्यैर् निनादैर्विविधैरपि

भेरी, मृदंग, मुरज, तिमिरा-ढोल, पटह इत्यादी व इतर अनेक वाद्यांनी त्यांनी विविध निनाद केला—पती भगवान् शिवाच्या उत्सवासाठी अर्पित मंगलध्वनी।

Verse 179

जागरं कारयेद्यस्तु प्रार्थयेच्च यथाक्रमम् स भृत्यपुत्रदारैश् च तथा संबन्धिबान्धवैः

जो पवित्र जागरण करवितो व यथाक्रम प्रार्थना करतो, तो सेवक, पुत्र, पत्नी तसेच नातेवाईक-बांधवांसह शिवानुग्रहाचा पात्र होतो; त्या कृपेने पाश शिथिल होतात आणि पशु पतीकडे वळतो।

Verse 180

सार्धं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेल्लिङ्गम् उत्तमम् द्रव्यहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं सुरेश्वर

विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करून उत्तम लिंगास प्रार्थना करावी—“हे सुरेश्वर! मी द्रव्यहीन, क्रियाहीन आणि श्रद्धाहीनही आहे; तरीही माझी ही शरणागती स्वीकारा।”

Verse 181

कृतं वा न कृतं वापि क्षन्तुमर्हसि शङ्कर इत्युक्त्वा वै जपेद्रुद्रं त्वरितं शान्तिमेव च

“केले असो वा न केले असो—हे शंकर, तू क्षमा करण्यास योग्य आहेस।” असे म्हणून रुद्रजप करावा; त्याने शीघ्रच शांती प्राप्त होते।

Verse 182

जपित्वैवं महाबीजं तथा पञ्चाक्षरस्य वै स एवं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम्

अशा रीतीने महाबीज व पवित्र पंचाक्षरीचा जप केल्यास साधकाला सर्व तीर्थे व सर्व यज्ञ यांचे जे फळ, तेच फळ प्राप्त होते।

Verse 183

तत्फलं समवाप्नोति वाराणस्यां यथा मृतः तथैव मम सायुज्यं लभते नात्र संशयः

तोच फल तो प्राप्त करतो, जसे वाराणसीत मृत्यू पावलेल्याला मिळते। तसेच तो माझे सायुज्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 184

मत्प्रियार्थमिदं कार्यं मद्भक्तैर्विधिपूर्वकम् ये न कुर्वन्ति ते भक्ता न भवन्ति न संशयः

हे कर्म माझ्या प्रियासाठी, माझ्या भक्तांनी विधिपूर्वक करावे. जे ते करीत नाहीत, ते (खरे) भक्त होत नाहीत—यात संशय नाही।

Verse 185

सूत उवाच निशम्य वचनं देवी गत्वा वाराणसीं पुरीम् अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं पयसा च घृतेन च

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून देवी वाराणसी नगरीस गेल्या आणि अविमुक्तेश्वर लिंगाची दूध व तुपाने पूजा केली।

Verse 186

अर्चयामास देवेशं रुद्रं भुवननायकम् अविमुक्ते च तपसा मन्दरस्य महात्मनः

अविमुक्त (काशी) येथे महात्मा मंदराने तपस्येच्या बळावर देवेश रुद्र—भुवननायक—याची आराधना केली।

Verse 187

कल्पयामास वै क्षेत्रं मन्दरे चारुकन्दरे तत्रान्धकं महादैत्यं हिरण्याक्षसुतं प्रभुः

प्रभूंनी मंदर पर्वताच्या रम्य गुहेत पवित्र क्षेत्राची स्थापना केली; तेथे हिरण्याक्षाचा पुत्र महादैत्य अंधकास नेमले।

Verse 188

अनुगृह्य गणत्वं च प्रापयामास लीलया एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमादरात्

अनुग्रह करून प्रभूंनी लीलया त्यास गणत्व—शिवगणपद—प्राप्त करून दिले. आदराने मी तुम्हांस हे सर्व, कथेचे सार, सांगितले।

Verse 189

यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् सर्वक्षेत्रेषु यत्पुण्यं तत्सर्वं सहसा लभेत्

जो हा उत्तम क्षेत्र-माहात्म्याचा पाठ करील किंवा ऐकेल, तो सर्व क्षेत्रदर्शनाने जे पुण्य मिळते ते सर्व तत्क्षणी प्राप्त करतो।

Verse 190

श्रावयेद्वा द्विजान्सर्वान् कृतशौचान् जितेन्द्रियान् स एव सर्वयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

किंवा जो मनुष्य शुद्ध व जितेन्द्रिय सर्व द्विजांना याचे श्रवण/पाठ करवितो, तोच सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।