Adhyaya 54
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
सूत नैमिषारण्यात ऋषींना अंडस्थ ज्योतिर्गणांच्या गतीचा संक्षेप सांगतो. दिशांतील देव-क्षेत्रे/पुर्या नमूद करून सूर्याची दक्षिणायन-गती बाणासारखी तीव्र आणि उत्तरायण-गती कुलालचक्राच्या नाभीच्या उपमेने मंद अशी वर्णितो. दिन-रात्र मुहूर्तमान, नक्षत्रपरिभ्रमण आणि ध्रुव (औत्तानपाद) यांच्या ध्रुवत्व-प्रसादाने ग्रहचक्राची स्थिरता प्रतिपादित होते. पुढे सूर्याचे जलग्रहण, चंद्रक्रमाने जलपरिवर्तन, धूम-अग्नि-वायु-संयोगाने मेघनिर्मिती व वृष्टीचे प्रकार—हितकारी वर्षा आणि अभिचार-धूमजन्य अशुभ फल देणारी—यांचे विवेचन येते. अध्याय शिवाला ‘अपां अधिपति’ व जगतहितार्थ गती-विधानकर्ता घोषित करून नैसर्गिक प्रक्रियांना शैव-तत्त्वात प्रतिष्ठित करतो; पुढील प्रसंगांसाठी सृष्टिपालनाचे नियम व उपासना/धर्मफळ अधिक स्पष्ट होण्याचा आधार घालतो.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशविन्यासनिर्णयो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ज्योतिर्गणप्रचारं वै संक्षिप्याण्डे ब्रवीम्यहम् देवक्षेत्राणि चालोक्य ग्रहचारप्रसिद्धये
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘भुवनकोश-विन्यास-निर्णय’ नावाचा त्रिपंचाशत्तम अध्याय. सूत म्हणाले—या ब्रह्मांड-अंडात ज्योतिर्गणांचा प्रवास मी संक्षेपाने सांगतो; आणि देवक्षेत्रे पाहून ग्रहगतीची योग्य प्रसिद्धी व्हावी म्हणून वर्णन करतो।
Verse 2
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी
मानस सरोवराच्या वर, पूर्व दिशेला मेरूची पुरी ‘माहेन्द्री’ आहे. दक्षिणेला भानुपुत्र व वरुण यांची ‘वारुणी’ नगरी आहे।
Verse 3
सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
सौम्य उत्तर दिशेत सोमाचा विशाल लोक आहे. तेथे दिग्देवता वास करतात; आणि क्रमाने अमरावती, संयमनी, सुखा व विभा ही नगरे स्थित आहेत।
Verse 4
लोकपालोपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर् या तां निबोधत
आता लोकपालांच्या वर, सर्वत्र दक्षिणायनकाळी, सूर्य जेव्हा काष्ठा (दिशेची सीमा) गाठतो, तेव्हा त्याची जी गती होते ती जाणून घ्या।
Verse 5
दक्षिणप्रक्रमे भानुः क्षिप्तेषुरिव धावति ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
दक्षिणायनाच्या प्रवाहात भानू सुटलेल्या बाणासारखा वेगाने धावतो. तो ज्योतींचे चक्र धारण करून सतत परिभ्रमण करीत, पति शिवाच्या नियमानुसार विश्वाची लय टिकवितो.
Verse 6
पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः सर्वैः सायमनैः सौरो ह्य् उदयो दृश्यते द्विजाः
हे द्विजांनो, भानू नगरांत (क्षितिज) गाठून शक्र (इंद्र) यांच्या अधीन झाला की, सायंकालीन संध्या करणाऱ्यांना ‘सौर उदय’ दिसतो—काळाच्या वळणाचा शुभ संकेत।
Verse 7
स एव सुखवत्यां तु निशान्तस्थः प्रदृश्यते अस्तमेति पुनः सूर्यो विभायां विश्वदृग् विभुः
सुखवतीमध्ये तोच एक निशांतकाळी स्थित दिसतो. मग सूर्य पुन्हा अस्ताला जातो; तरीही तो सर्वव्यापी, विश्वदर्शी प्रभू आपल्या तेजानेच प्रकाशतो.
Verse 8
मया प्रोक्तो ऽमरावत्यां यथासौ वारितस्करः तथा संयमनीं प्राप्य सुखां चैव विभां खगः
अमरावतीत मी जसे सांगितले की तो चोर रोखला गेला, तसेच संयमनीला पोहोचून त्या खगाने सुख आणि तेज—दोन्ही प्राप्त केले.
Verse 9
यदापराह्णस्त्वाग्नेय्यां पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः तदा त्वपररात्रश् च वायुभागे सुदारुणः
हे द्विजांनो, अपराह्न आग्नेय दिशेत आणि पूर्वाह्न नैऋत्येत दिसू लागला, तर वायुभागात उत्तररात्रही अत्यंत भयंकर होते—हा काळाचा विपर्यास उग्र निमित्त मानला जातो.
Verse 10
ईशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषा च सर्वतः एवं पुष्करमध्ये तु यदा सर्पति वारिपः
ईशान (ईशान्य) दिशेत रात्रिच्या पहिल्या प्रहराची ही गती सांगितली आहे; हा नियम सर्वत्र मान्य आहे. तसेच पुष्कराच्या मध्यभागी जेव्हा प्रभुतुल्य जल सरकत-सरकत प्रवाहित होते, तेव्हा हाच नियत क्रम दिसून येतो।
Verse 11
त्रिंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्तेनैव गच्छति योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत
पृथ्वीवर (निर्धारित मापाचा) एक-त्रिंशांश भाग केवळ एका मुहूर्तात पार होतो. आता मुहूर्तानुसार योजनांची ही संख्या जाणून घ्या।
Verse 12
पूर्णा शतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु सा स्मृता पञ्चाशच्च तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
तो पूर्ण एकूण योग एकतीस ‘शत-सहस्र’ (लाख) असा स्मरणात आहे; आणि त्यात आणखी पन्नास हजार अधिक आहेत।
Verse 13
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा भास्करस्य महात्मनः एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
ही महात्मा भास्कर (सूर्य) याची मुहूर्त-मान गती आहे. याच गतीयोगाने तो जेव्हा दक्षिण काष्ठा (नियत सीमा/विभाग) प्राप्त करतो, तेव्हा नियतीनुसार काळगणना प्रवर्तते।
Verse 14
पर्यपृच्छेत् पतङ्गो ऽपि सौम्याशां चोत्तरे ऽहनि मध्ये तु पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
पतंग (सूर्य) जणू शोध घेत उत्तरायणात सौम्य उत्तर दिशेकडे सरकतो; पण दक्षिणायनात तो पुष्कराच्या मध्याभोवती भ्रमण करतो असे सांगितले आहे।
Verse 15
मानसोत्तरशैले तु महातेजा विभावसुः मण्डलानां शतं पूर्णं तदशीत्यधिकं विभुः
मानसोत्तर पर्वतावर महातेजस्वी विभावसु (सूर्य), सर्वव्यापी प्रभू, शंभर मण्डलांची परिक्रमा पूर्ण करतो आणि त्याहून अधिक आणखी ऐंशीही करतो।
Verse 16
बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तम् उत्तरायणदक्षिणे प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु
सौर मण्डले दोन प्रकारची सांगितली आहेत—बाह्य व आभ्यंतर—उत्तरायण व दक्षिणायनानुसार. सूर्य दररोज चालत त्या मण्डलांतच परिभ्रमण करतो।
Verse 17
कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणप्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते
जसा कुंभाराचा चाक सर्व बाजूंनी वेगाने फिरतो, तसा दक्षिण-प्रक्रमात देव—शिव, पति—शीघ्र प्रवर्ततो आणि पशुला लवकर फल देतो।
Verse 18
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने
म्हणून दक्षिणायनात सूर्य अल्प काळातच पृथ्वीचा उत्कृष्ट प्रदेश वेगाने पार करतो—बारा मुहूर्तांत. काळाच्या अशा मापाने देहधारी पशूत परिवर्तन होते; परंतु परम पति शिव सर्वकाळाचा अविकार आधार आहे।
Verse 19
त्रयोदशार्धमृक्षाणाम् अह्ना तु चरते रविः मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्
दिवसा रवि तेरा व अर्ध नक्षत्रे चालतो. रात्री चालत तोच नक्षत्रांचा भाग अठरा मुहूर्तांत पार करतो।
Verse 20
कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः
जसा कुंभाराच्या चाकाचा मध्यभाग मंदपणे पुढे सरकतो, तसाच उदगयनकाळी सूर्यही मृदू व मोजक्या वेगाने पुढे सरकतो।
Verse 21
तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति स रथो धिष्ठितो भानोर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा
म्हणून दीर्घ काळात तो रथ पृथ्वीचा केवळ थोडाच भाग पार करतो; भानूचा तो रथ आदित्य व मुनि यांच्या आधाराने धारण व नियंत्रित होतो।
Verse 22
गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः प्रदीपयन् सहस्रांशुर् अग्रतः पृष्ठतो ऽप्यधः
गंधर्व, अप्सरा, ग्रामणी, सर्प व राक्षस यांच्यासह सहस्रांशु पुढे, मागे आणि खालीही प्रकाश पसरवीत तेजस्वी झाला।
Verse 23
ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम् अंभोभिर् मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्
ब्रह्माच्या अनुपम दिव्य सभेत हात वर उचलून, संध्याकाळी मुनिंनी पवित्र करून टाकलेल्या जलाने त्याने निशाचरांना दूर हाकलले, जेणेकरून संध्याविधी निर्विघ्न राहावा।
Verse 24
हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैश्चरते रविः अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम्
समोर येणाऱ्यांना पुन्हा पुन्हा नष्ट करीत, ब्राह्मणांच्या विधानाने प्रेरित होऊन रवी चालतो; तो अठरा मुहूर्तांपर्यंत उत्तरायण व पश्चिम मार्गाने गमन करतो।
Verse 25
अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन्
हेच ‘अहः’ (दिवस) होय. मंद गतीने चालणारा रवि रात्री बारा मुहूर्तांत तेरा व अर्ध नक्षत्रे पार करतो; आणि दिवसा अठरा मुहूर्तांत तितक्याच नक्षत्रपर्यंत भ्रमण करतो.
Verse 26
ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
मग जसे चाक नाभीभोवती अधिक मंद गतीने फिरते, तसेच मध्यस्थ ध्रुव मातीच्या गोळ्यासारखा स्थिर असूनही परिभ्रमण करतो.
Verse 27
त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु
पुरातन जाणकार सांगतात की अहोरात्र तीस मुहूर्तांचे असते; आणि दोन्ही काष्ठांच्या मधल्या अवकाशात मण्डले (चक्रे) परिभ्रमण करतात.
Verse 28
कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः
जसे कुंभाराच्या चाकाची नाभी तिथेच स्थिर असते, तसेच उत्तानपादपुत्र ध्रुव—ग्रहांमध्ये अग्रणी—स्थिर धुरीसारखा राहतो आणि ग्रह त्याच्या भोवती एकत्र फिरतात.
Verse 29
गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति
मुनी व ज्योतीष्कांचा तो गण त्याच्या मनोसंकल्पानेच चालतो. आणि त्याच्याच अधिष्ठानाने भानु (सूर्य) आपले नियत कार्य स्वीकारून नियत स्थानी स्थित राहतो.
Verse 30
सोन्ने-रेगेन्-क्रेइस्लौफ़् किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः
आपल्या किरणांनी तो देव सर्वत्र जल पसरवितो आणि चलत्या वाऱ्यासह जगाचा नियम धारण करतो. त्याच्याच प्रसादाने उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव सदैवचे ध्रुवत्व प्राप्त करून लोकांचा अचल ध्रुवपद झाला।
Verse 31
विष्णोरौत्तानपादेन चाप्तं तातस्य हेतुना आपः पीतास्तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात्
विष्णूने ते उत्तानपादाच्या माध्यमातून, पित्याच्या हेतुकरिता प्राप्त करून दिले. सूर्याने पिलेले जलही चंद्राच्या नियत क्रमाने पुन्हा प्रवाहित होते—अशा रीतीने पति-स्वरूप प्रभूच्या अधीन जगाचा ताल अखंड राहतो।
Verse 32
निशाकरान्निस्रवन्ते जीमूतान्प्रत्यपः क्रमात् वृन्दं जलमुचां चैव श्वसनेनाभिताडितम्
चंद्रापासून जणू जल क्रमाने मेघांकडे झिरपत जाते. आणि जलवाहक मेघांचे समूह प्रचंड वाऱ्याच्या आघाताने ताडित होऊन इकडे-तिकडे ढकलले जातात—तत्त्वांच्या क्रीडेत हा घोर क्षोभ आहे।
Verse 33
क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते ऽभासयत्तेन भास्करः तोयस्य नास्ति वै नाशः तदैव परिवर्तते
पृथ्वीवर तो सृष्टीचा विस्तार करतो आणि त्याच्यामुळे सूर्य ती प्रकाशित करतो. पाण्याचा नाश होत नाही; त्या क्षणी ते केवळ रूपांतरित होते।
Verse 34
हिताय सर्वजन्तूनां गतिः शर्वेण निर्मिता भूर्भुवः स्वस् तथा ह्यापो ह्य् अन्नं चामृतमेव च
सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी शर्व (शिव) यांनी त्यांची गती-व्यवस्था निर्माण केली—भूः, भुवः, स्वः लोक; तसेच जल, अन्न आणि अमृतही. हे सर्व पति-स्वरूप शिवाचेच विधान आहे।
Verse 35
प्राणा वै जगतामापो भूतानि भुवनानि च बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत्
प्राण हा जगताचा आधार आहे—आप, भूत-प्राणी आणि सर्व भुवने त्यावरच टिकली आहेत. अधिक काय सांगावे? हे चराचर संपूर्ण विश्व प्राणानेच धारण झाले आहे; आणि तो प्राणही अंतःयामी पति भगवान् शिवाच्या अधीन आहे.
Verse 36
अपां शिवस्य भगवान् आधिपत्ये व्यवस्थितः अपां त्वधिपतिर्देवो भव इत्येव कीर्तितः
आपतत्त्वाच्या आधिपत्यात भगवान् शिवच दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत. म्हणून जलांचे अधिपती देव ‘भव’ या नावानेच कीर्तित आहेत.
Verse 37
भवात्मकं जगत्सर्वम् इति किं चेह चाद्भुतम् नारायणत्वं देवस्य हरेश्चाद्भिः कृतं विभोः जगतामालयो विष्णुस् त्व् आपस्तस्यालयानि तु
सर्व जगत् ‘भव’स्वरूप आहे, यात आश्चर्य ते काय? महाविभू हरि ‘नारायण’ म्हणून ओळखला जातो, कारण ‘नार’ म्हणजे आप हे त्याचे निवास मानले गेले. विष्णु हा जगतांचा आलय आहे आणि आप हे त्याचे आलय-स्थान आहेत.
Verse 38
दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूमभूतास् त्वथनिष्क्रमन्ति या या ऊर्ध्वं मारुतेनेरिता वै तास्तास्त्वभ्राण्यग्निना वायुना च
चराचर सर्व प्राणी दग्ध होत असता ते धुरकट पुंजांसारखे बाहेर पडतात. वाऱ्याच्या वेगाने जे जे वर उचलले जातात, ते अग्नी व वायूच्या संयोगाने मेघरूप होतात.
Verse 39
अतो धूमाग्निवातानां संयोगस्त्वभ्रमुच्यते वारीणि वर्षतीत्यभ्रम् अभ्रस्येशः सहस्रदृक्
म्हणून धूर, अग्नी आणि वायू यांचा संयोग ‘अभ्र’ म्हणजे मेघ म्हणतात. जो पाणी वर्षतो म्हणून तो ‘अभ्र’ कहलातो. मेघांचा अधीश्वर ‘सहस्रदृक्’—सहस्र नेत्रांचा—आहे.
Verse 40
यज्ञधूमोद्भवं चापि द्विजानां हितकृत्सदा दावाग्निधूमसम्भूतम् अभ्रं वनहितं स्मृतम्
यज्ञधुरापासून उत्पन्न झालेले मेघ द्विजांचे सदैव हित करणारे, धर्म व यज्ञक्रम टिकविणारे असतात. परंतु दावाग्नीच्या धुरापासून उठलेले मेघ वनाच्या हितासाठी—अरण्याला पोसणारे—म्हणून स्मरणात आहेत.
Verse 41
मृतधूमोद्भवं त्वभ्रम् अशुभाय भविष्यति अभिचाराग्निधूमोत्थं भूतनाशाय वै द्विजाः
हे द्विजहो, मृतधुरापासून उत्पन्न मेघ अशुभ ठरतो; आणि अभिचार-अग्नीच्या धुरातून उठलेला मेघ भूतप्राण्यांच्या नाशाचे सूचक होतो. शैव दृष्टीने असे तामस लक्षण धर्म व शिवपूजा दुर्लक्षित झाल्यास पशूवर पाश अधिक घट्ट होतो, असे दर्शविते.
Verse 42
एवं धूमविशेषेण जगतां वै हिताहितम् तस्मादाच्छादयेद्धूमम् अभिचारकृतं नरः
अशा रीतीने धुराच्या विशेषतेने जगाचे हित-अहित सूचित होते. म्हणून अभिचाराने निर्माण झालेला धूर मनुष्याने झाकावा किंवा दाबावा, जेणेकरून त्याची अपायकारक शक्ती पसरून पशूवर पाशबंधन होऊ नये.
Verse 43
अनाछाद्य द्विजः कुर्याद् धूमं यश्चाभिचारिकम् एवमुद्दिश्य लोकस्य क्षयकृच्च भविष्यति
जर एखादा द्विज योग्य आच्छादन (पवित्र आवरण) न घेता अभिचारासाठी धूमकर्म करील, तर अशा रीतीने लोकाविरुद्ध उद्देश करून तो प्राण्यांच्या क्षयाचा कर्ता ठरतो.
Verse 44
अपां निधानं जीमूताः षण्मासानिह सुव्रताः वर्षयन्त्येव जगतां हिताय पवनाज्ञया
मेघ हे जलाचे निधान; हे सुव्रतांनो, ते येथे सहा महिने पवनाच्या आज्ञेने जगाच्या हितासाठी वर्षा करीत राहतात.
Verse 45
स्तनितं चेह वायव्यं वैद्युतं पावकोद्भवम् त्रिधा तेषामिहोत्पत्तिर् अभ्राणां मुनिपुङ्गवाः
हे मुनिपुंगवा! येथे गडगडाट वायु-तत्त्वापासून उत्पन्न होतो आणि विद्युत् अग्नि-तत्त्वापासून. म्हणून मेघांतील उत्पत्ती येथे त्रिविध सांगितली आहे.
Verse 46
न भ्रश्यन्ति यतो ऽभ्राणि मेहनान्मेघ उच्यते काष्ठावाहाश् च वैरिञ्च्याः पक्षाश्चैव पृथग्विधाः
ज्यामुळे त्याच्यापासून अभ्र (मेघ) ढळून पडत नाहीत, म्हणून तो ‘मेघ’ म्हणतात; तसेच ‘मेहन’ (वर्षण/स्रवण) क्रियेमुळेही हे नाव आहे. ‘वैरिञ्च्य’ काष्ठ-आवाहक वर्ग आणि पंखांचे भेदही निरनिराळे सांगितले आहेत.
Verse 47
आज्यानां काष्ठसंयोगाद् अग्नेर्धूमः प्रवर्तितः द्वितीयानां च संभूतिर् विरिञ्चोच्छ्वासवायुना
घृताचा काष्ठाशी संयोग झाल्यावर अग्नीचा धूर प्रवाहित होतो. आणि द्वितीय (इतर) उत्पत्ती विरिञ्चि (ब्रह्मा) यांच्या उच्छ्वासरूप वायूमुळे प्रकट होतात.
Verse 48
भूभृतां त्वथ पक्षैस्तु मघवच्छेदितैस्ततः वाह्नेयास्त्वथ जीमूतास् त्व् आवहस्थानगाः शुभाः
त्यानंतर, मघवत् (इंद्र) यांनी छेदलेल्या पर्वतधारकांच्या पंखांपासून अग्निलोकाशी संबंधित शुभ जीमूत (मेघ) उत्पन्न झाले—जे आपल्या-आपल्या स्थानांत संचार करून वर्षा वहातात.
Verse 49
विरिञ्चोच्छ्वासजाः सर्वे प्रवहस्कन्धजास्ततः पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम्
हे सर्व मेघ विरिञ्चि (ब्रह्मा) यांच्या उच्छ्वासापासून उत्पन्न झाले आहेत. त्यांच्यापासून ‘प्रवह’ वर्गाचे मेघ प्रकट होतात; आणि त्यांच्या शाखांपासून पंखयुक्त—पुष्कर इत्यादी—उत्पन्न होऊन योग्य काळी जलवृष्टी करतात.
Verse 50
मूकाः सशब्ददुष्टाशास् त्व् एतैः कृत्यं यथाक्रमम् क्षामवृष्टिप्रदा दीर्घकालं शीतसमीरिणः
काही जण मूक होतात, तर काही बोलत असूनही दूषित व कठोर आज्ञा उच्चारतात. या विकारांमुळे यथाक्रम कर्तव्य-व्यवस्था ढासळते; अल्पवृष्टी होते आणि दीर्घकाळ थंड वारे वाहतात—धर्माला घाव बसल्याचे हे चिन्ह, ज्यामुळे पशु (जीव)ांवरील पाशबंधन अधिक घट्ट होते।
Verse 51
जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युद्ध्वनिविवर्जिताः तिष्ठन्त्याक्रोशमात्रे तु धरापृष्ठादितस्ततः
जीवशक्ती (प्राणवायू)ही क्षीण झाली; गडगडाट व वीज दिसेनाशी झाली. त्यानंतर ते धरापृष्ठाजवळ, केवळ हाक ऐकू येईल इतक्या अंतरातच स्थिर राहिले—पाश घट्ट होताच जगताच्या शक्ती संकुचित होत असल्याचे हे चिन्ह, जोवर पति (शिव) पुन्हा व्यवस्था प्रस्थापित करीत नाहीत।
Verse 52
अर्धक्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरिवासिनः मेघा योजनमात्रं तु साध्यत्वाद् बहुतोयदाः
अर्ध-क्रोशाच्या मर्यादेत सर्व जीमूत (मेघसत्ता) पर्वतांमध्ये वास करतात. वर्षामेघ एक योजनापर्यंत पसरतात आणि नियत कार्यास योग्य झाल्याने जलसमृद्ध होतात—पति (शिव) धारण केलेल्या जगद्धर्माची सेवा करीत।
Verse 53
धरापृष्ठाद्द्विजाः क्ष्मायां विद्युद्गुणसमन्विताः तेषां तेषां वृष्टिसर्गं त्रेधा कथितमत्र तु
धरापृष्ठावरून भूमीवर ‘द्विज’ शक्ती उद्भवतात, ज्या विद्युत्-गुणाने युक्त आहेत. येथे त्यांच्या-त्यांच्या वृष्टीसृष्टीचे त्रिविध वर्णन केले आहे—पति (शिव) प्रकृतीबलांचे नियमन करतात, ज्यामुळे पशु (जीव) टिकून राहतात।
Verse 54
पक्षजाः कल्पजाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः कल्पान्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः
ऋतुज व कल्पज, पर्वतासारखे महाबलवान ते सर्व मेघ—कल्पान्ती शरद्काळी रात्रभर नाशासाठी वर्षाव करतात. जेव्हा पति (शिव) जगत्संहार करतात, तेव्हा प्रकृतीचा सुव्यवस्थित तालही प्रलयाचे साधन ठरतो।
Verse 55
पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् तदार्णवमभूत्सर्वं तत्र शेते निशीश्वरः
जेव्हा पक्षिजात व पुष्करादि (कमलज) प्राणी जल वर्षावतात, तेव्हा सर्वत्र अर्णवच होतो; तेथे पाशातीत परम पति, निशीश्वर शिव योगनिद्रेत शयन करतो।
Verse 56
आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः जलदानां सदा धूमो ह्य् आप्यायन इति स्मृतः
हे द्विजश्रेष्ठा! अग्निज, श्वासज व पक्षिज प्राण्यांसाठी तसेच जल देणाऱ्या मेघांसाठीही धूर हाच सदैव पोषण व वाढ करणारा मानला आहे।
Verse 57
पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः
पौण्ड्र देशात सर्व पावसात वीज चमकते आणि शीतऋतूतील धान्य देतात; पुंड्रभूमीवर पडल्यावर ते नागांच्या हिमासारख्या थंड शिंतोड्यांसारखे भासतात।
Verse 58
गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्
गंगेच्या जलातूनच उत्पन्न झालेली ती गंगा, मुसळधार पावसाच्या वेगाने पुढे धावून, पर्वत व नद्या यांना खळबळून टाकीत गेली; दिग्गजांनाही व्याकुळ करणारी पूरधारा झाली।
Verse 59
मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम्
मेघांपासून वेगळे झालेले जल आपल्या मार्गाने वाहत गेले; आणि जो परावह वायू ‘श्वसन’ आहे, तोच अंबिकेचा गुरु—परम गुरु शिव—यांना संग घेऊन चालतो।
Verse 60
मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् अभ्येति भारते वर्षे त्व् अपरान्तविवृद्धये
हे द्विज ऋषींनो, मेनापतीला ओलांडून वृष्टी-प्रदेशाचा उरलेला भाग पुढे विस्तारतो; तो भारतवर्षात येऊन अपरांत देशांची वाढ व समृद्धी वाढवितो।
Verse 61
वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये सस्यद्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति
आज मी समृद्धी-वृद्धीसाठी वृष्टी दोन प्रकारची सांगितली; आता माझ्या मतीप्रमाणे, संक्षेपाने, पिकांच्या द्विविध उत्पन्नाचे वर्णन करतो।
Verse 62
स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः सो ऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश् चेशानः परमः शिवः
तोच स्रष्टा, तोच महातेजस्वी भानू, तोच वृष्टींचा दाता, सर्वदर्शी व सर्वव्यापी प्रभू आहे; हे द्विजश्रेष्ठांनो, तोच साक्षात् ईशान—परम शिव आहे।
Verse 63
स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युर् आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः
हे विप्रांनो, तोच तेज व ओज, तोच बल व यश स्वतः आहे; तोच नेत्र व कर्ण, मन आणि मृत्यूही आहे; तोच आत्मा, धर्मयुक्त रोषशक्ती, तसेच दिशा व विदिशा आहे।
Verse 64
सत्यं ऋतं तथा वायुर् अंबरं खचरश् च सः लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः
तोच सत्य, तोच ऋत (विश्वनियम); तोच वायु, आकाश आणि नभात विचरणारा; तोच लोकपाल, तोच हरि, तोच ब्रह्मा, तोच रुद्र—साक्षात् महेश्वर आहे।
Verse 65
सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्टहस्तः सुमङ्गलः अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः
तो सहस्रकिरण, श्रीमान् व परम मंगलमय प्रभू आहेत; अष्टहस्त, साक्षात् अर्धनारीश्वर-स्वरूप, त्रिनेत्र आणि देवगणांचे अधिपती। तेच पति सर्व पशु (जीव) यांचे नियंता असून कृपेने पाश (बंधन) छेदून मुक्त करतात।
Verse 66
अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैर्जलम्
हे द्विजांनो, केवळ त्याच्या प्रसादानेच येथे वर्षा अनेक प्रकारे होते. सूर्य किरणांनी जल उचलून पुन्हा ते सहस्रगुण करून बरसवितो. अशा रीतीने पति प्रभू पोषणचक्र चालवितात आणि देहधारी पशु (जीव) यांचा दुष्काळ-भयाचा पाश कृपेने शिथिल करतात।
Verse 67
जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः
विचार करता जलाचा ना नाश होतो, ना खरा वाढ. ध्रुव-नियमाने अधिष्ठित वायू पुन्हा वर्षा संहरतो. अशा रीतीने तत्त्वाचा क्षय होत नाही; नियमाप्रमाणे चक्र चालते.
Verse 68
ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता
सूर्यापासून निःसृत होऊन ग्रह संपूर्ण नक्षत्रमंडळात विचरतात; आणि परिभ्रमणाच्या शेवटी पुन्हा सूर्यांत प्रवेश करतात—ध्रुव (ध्रुवतारा) याने दृढपणे अधिष्ठित व स्थिर केलेले।
Frequently Asked Questions
Dakshinayana is portrayed as a faster sweep of the sun’s circuit (likened to a swiftly spinning potter’s wheel rim), while uttarayana is comparatively slower (likened to motion near the wheel’s hub), explaining seasonal/time variation through a cosmological analogy.
It sacralizes the hydrological cycle: waters, rain, nourishment, and life-breath are treated as governed by Shiva’s ordinance, so ritual acts like abhisheka and yajna mirror a cosmic truth—Shiva’s lordship over elements sustaining dharma and moksha-oriented life.
The text differentiates smoke origins and states that smoke generated for harmful rites (abhichārāgni-dhūma) leads to inauspicious outcomes and societal/worldly harm; it advises concealing/neutralizing such smoke to prevent loka-kṣaya (public ruin).