Adhyaya 51

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनविन्यासोद्देशस्थानवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवकूटे गिरौ मध्ये महाकूटे सुशोभने हेमवैडूर्यमाणिक्यनीलगोमेदकान्तिभिः

अशा प्रकारे श्रीलिङ्गमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘भुवनविन्यासातील निर्दिष्ट स्थानवर्णन’ नावाचा पन्नासावा अध्याय. सूत म्हणाले—देवकूट पर्वताच्या मध्यभागी, सुशोभित महाकूटात ते सुवर्ण, वैडूर्य, माणिक्य, नील व गोमेद यांच्या तेजाने झळकत होते।

Verse 2

तथान्यैर्मणिमुख्यैश् च निर्मिते निर्मले शुभे शाखाशतसहस्राढ्ये सर्वद्रुमविभूषिते

तसेच इतर श्रेष्ठ रत्नांनीही ते निर्मिलेले—निर्मळ व शुभ; शतसहस्र शाखांनी समृद्ध आणि सर्व प्रकारच्या वृक्षांनी विभूषित।

Verse 3

चम्पकाशोकपुंनागवकुलासनमण्डिते पारिजातकसम्पूर्णे नानापक्षिगणान्विते

ते चम्पक, अशोक, पुंनाग, वकुल व आसन वृक्षांनी मण्डित होते; पारिजात पुष्पांनी परिपूर्ण आणि नानाविध पक्षिगणांनी युक्त होते।

Verse 4

नैकधातुशतैश्चित्रे विचित्रकुसुमाकुले नितम्बपुष्पसालम्बेन्-ऐकसत्त्वगणान्विते

तो प्रदेश शेकडो धातूंच्या वैचित्र्याने नटलेला, अद्भुत रंगांच्या कुसुमांनी भरलेला, आणि नितंबवस्त्रासारख्या लोंबत्या पुष्पमाळांनी शोभित होता; तेथे एकाच तत्त्वात—पति परमेश्वरात—एकाग्र, एकभावी गणसमूहांनी गर्दी केली होती।

Verse 5

विमलस्वादुपानीयेन्-ऐकप्रस्रवणैर्युते निर्झरैः कुसुमाकीर्णैर् अनेकैश् च विभूषिते

तो प्रदेश अनेक निर्झरांनी विभूषित होता—प्रत्येक निर्झर एकाच निर्मळ स्रोतापासून निघालेला; त्यांचे जल पवित्र व मधुर होते, आणि पुष्पांनी आच्छादित होऊन ते विविध रीतीने त्या धामास शोभा देत होते।

Verse 6

पुष्पोडुपवहाभिश् च स्रवन्तीभिर् अलंकृते स्निग्धवर्णं महामूलम् अनेकस्कन्धपादपम्

फुले व कमळकळ्या वाहून नेणाऱ्या प्रवाही धारांनी तो प्रदेश अलंकृत होता; तेथे एक महावृक्ष उभा होता—स्निग्ध तेजस्वी वर्णाचा, गाढ मुळांनी युक्त, आणि अनेक खोडे-फांद्यांनी विस्तारलेला—जणू सृष्टीमध्ये पति परमेश्वराचा पावन आधार।

Verse 7

रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् तत्र भूतवनं नाम नानाभूतगणालयम्

तो रम्य प्रदेश अविरल छायांनी दाट होता आणि दहा योजनांच्या मण्डलात पसरलेला होता। तेथे ‘भूतवन’ नावाचे वन होते—नानाविध भूत-गणांचे आलय, जे पति प्रभूच्या अधीन त्याचे गणरूप सेवक आहेत।

Verse 8

महादेवस्य देवस्य शङ्करस्य महात्मनः दीप्तमायतनं तत्र महामणिविभूषितम्

तेथे देवांचा देव, महात्मा शंकर—महादेव—याचे दीप्तिमान आयतन होते, जे महामण्यांच्या अलंकारांनी तेजस्वीपणे विभूषित होऊन झळकत होते।

Verse 9

हेमप्राकारसंयुक्तं मणितोरणमण्डितम् स्फाटिकैश् च विचित्रैश् च गोपुरैश् च समन्वितम्

ते सुवर्ण प्राकारांनी वेढलेले, मणिमय तोरणांनी अलंकृत, आणि अद्भुत स्फटिक-रचनांनी व उंच गोपुरांनी युक्त होते।

Verse 10

सिंहासनैर्मणिमयैः शुभास्तरणसंयुतैः क्षितावितस्ततः सम्यक् शर्वेणाधिष्ठितैः शुभैः

मग भूमीवर रत्नमय सिंहासने शुभ आच्छादनांसह नीट मांडलेली होती—ती मंगल आसने स्वयं शर्व (शिव) यांनी अधिष्ठित केली होती।

Verse 11

अम्लानमालानिचितैर् नानावर्णैर् गृहोत्तमैः मण्डपैः सुविचित्रैस् तु स्फाटिकस्तम्भसंयुतैः

अनेक रंगांच्या न कोमेजणाऱ्या माळांच्या राशींनी, उत्तम गृहांनी, आणि स्फटिक स्तंभयुक्त अत्यंत विचित्र मंडपांनी ते पवित्र धाम शोभून दिसत होते।

Verse 12

संयुतं सर्वभूतेन्द्रैर् ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रपूजितैः वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः

तो सर्वभूतांचे अग्रणी नायक यांच्यासह संयुक्त होता, ब्रह्मा, इंद्र व उपेंद्र यांनी पूजित होता, आणि वराह, गज, सिंह, ऋक्ष, शार्दूल व करभमुख सेवकांनी वेढलेला होता।

Verse 13

गृध्रोलूकमुखैश्चान्यैर् मृगोष्ट्राजमुखैरपि प्रमथैर्विविधैः स्थूलैर् गिरिकूटोपमैः शुभैः

आणखीही विविध प्रमथ होते—काही गिधाड व घुबडमुखी, तर काही मृग, उंट व अजमुखी; ते नानारूपी, स्थूलदेही, शुभ आणि पर्वतशिखरांसारखे उंच होते।

Verse 14

करालैर्हरिकेशैश् च रोमशैश् च महाभुजैः नानावर्णाकृतिधरैर् नानासंस्थानसंस्थितैः

ते भयानक होते—हरित-पीत केशांचे, रोमश देहाचे व महाबाहू। नाना वर्ण-आकृती धारण करून, विविध संहती व स्वभावांत स्थित (भगवंतांचे गण) होते।

Verse 15

दीप्तास्यैर् दीप्तचरितैर् नन्दीश्वरमुखैः शुभैः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशैर् अणिमादिगुणान्वितैः

ते शुभ होते—दीप्त मुखाचे, दीप्त चरित्राचे, नंदीश्वराच्या नेतृत्वाखाली. ब्रह्मा-इंद्र-विष्णूसारखे तेजस्वी, आणि अणिमा इत्यादी योगसिद्धींनी युक्त—परम पतीचे सेवक, जो पशु (जीव) ला पाश (बंधन) पार करतो।

Verse 16

अशून्यममरैर्नित्यं महापरिषदैस् तथा तत्र भूतपतेर्देवाः पूजां नित्यं प्रयुञ्जते

ते पावन धाम कधीही रिकामे नसते—सदा अमरगण व महापरिषदांनी परिपूर्ण असते। तेथे देवगण सर्वभूतांचे पती भूतपतीची नित्य अखंड पूजा करतात।

Verse 17

झर्झरैः शङ्खपटहैर् भेरीडिण्डिमगोमुखैः ललितावसितोद्गीतैर् वृत्तवल्गितगर्जितैः

झर्झर, शंख, पटह, भेरी, डिण्डिम व गोमुख यांच्या नादांसह; ललित लयीने उठणारे-बसणारे गीत, आणि तालबद्ध उड्या व गभीर गर्जना—पशूंचे पाश शिथिल करणाऱ्या पती-परमेश्वराच्या सन्मानार्थ मंगल उत्सवध्वनी दुमदुमला।

Verse 18

पूजितो वै महादेवः प्रमथैः प्रमथेश्वरः सिद्धर्षिदेवगन्धर्वैर् ब्रह्मणा च महात्मना

खरोखरच प्रमथेश्वर महादेवाची पूजा प्रमथांनी केली; सिद्ध, ऋषी, देव व गंधर्वांनीही, तसेच महात्मा ब्रह्म्यानेही। अशा रीतीने सर्व स्तरांतील प्राण्यांनी सदापूज्य पतीचा सन्मान केला।

Verse 19

उपेन्द्रप्रमुखैश्चान्यैः पूजितस्तत्र शंकरः विभक्तचारुशिखरं यत्र तच्छङ्खवर्चसम्

तेथे उपेन्द्रप्रमुख देवांनी शंकराची यथाविधी पूजा केली. जिथे सुंदर विभक्त शिखरांनी युक्त शंखवर्चस् हे पवित्र धाम तेजस्वी दिसते, तेथे देवगण पशुबद्ध जीवांचे पाश तोडणाऱ्या पशुपतीला वंदन करतात।

Verse 20

कैलास कैलासो यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः निवासः कोटियक्षाणां तथान्येषां महात्मनाम्

तोच कैलास—पर्वतराज कैलास—महात्मा यक्षराज कुबेर याचा निवास आहे. तेथे कोट्यवधी यक्ष तसेच इतर श्रेष्ठ महात्म्यांचेही धाम आहे।

Verse 21

तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत् तस्मिन्नायतने सोमः सदास्ते सगणो हरः

तेथेही देवदेव भवाचे विशाल आयतन आहे. त्या पवित्र आयतनात सोम सदैव विराजमान असतो आणि हर आपल्या गणांसह निरंतर तेथे वास करतो।

Verse 22

यत्र मन्दाकिनी नाम नलिनी विपुलोदका सुवर्णमणिसोपाना कुबेरशिखरे शुभे

जिथे कुबेराच्या शुभ शिखरावर मन्दाकिनी नावाची कमलिनी सरोवर आहे—विपुल जलाने परिपूर्ण—आणि जिच्या तीरावर सुवर्ण व मण्यांच्या पायऱ्या आहेत।

Verse 23

जांबूनदमयैः पद्मैर् गन्धस्पर्शगुणान्वितैः नीलवैडूर्यपत्रैश् च गन्धोपेतैर्महोत्पलैः

जांबूनद सुवर्णमय कमळांनी—सुगंध व कोमल स्पर्शगुणांनी युक्त—आणि निळ्या वैडूर्यरत्नासारख्या पाकळ्यांनी युक्त, सुगंधाने परिपूर्ण महोत्पलांनी (ते सरोवर शोभते)।

Verse 24

तथा कुमुदषण्डैश् च महापद्मैर् अलंकृता यक्षगन्धर्वनारीभिर् अप्सरोभिश् च सेविता

तसेच ती कुमुदांच्या समूहांनी व महापद्मांनी अलंकृत होती आणि यक्ष-गंधर्व स्त्रिया तसेच अप्सरा यांनी सेवित होती।

Verse 25

देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसकिन्नरैः उपस्पृष्टजला पुण्या नदी मन्दाकिनी शुभा

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस व किन्नर यांनी स्पर्श केलेले जल असलेली शुभ व पुण्यदायिनी मन्दाकिनी नदी पवित्र आहे; ती पाशबद्ध पशुला पति—शिव—भक्तीने मोक्षमार्गाकडे शुद्ध करते।

Verse 26

तस्याश्चोत्तरपार्श्वे तु भवस्यायतनं शुभम् वैडूर्यमणिसम्पन्नं तत्रास्ते शङ्करो ऽव्ययः

तिच्या उत्तर बाजूस भवाचे शुभ आयतन आहे, वैडूर्य मण्यांनी समृद्ध; तेथे अव्यय शंकर विराजमान आहेत—तोच पति, जो जगतांच्या उदय-लयातही अपरिवर्तित राहतो।

Verse 27

द्विजाः कनकनन्दायास् तीरे वै प्राचि दक्षिणे वनं द्विजसहस्राढ्यं मृगपक्षिसमाकुलम्

हे द्विजांनो, कनकनन्दा नदीच्या तीरावर—पूर्वेकडे, दक्षिण बाजूस—एक वन होते, जे सहस्र द्विजांनी समृद्ध व मृग-पक्ष्यांनी भरलेले होते; शिवसन्निधीसाठी ते पवित्र क्षेत्र होण्यास योग्य होते।

Verse 28

तत्रापि सगणः साम्बः क्रीडते ऽद्रिसमे गृहे नन्दायाः पश्चिमे तीरे किंचिद् वै दक्षिणाश्रिते

तेथेही साम्ब आपल्या गणांसह पर्वतासारख्या भवनात क्रीडा करतो; नन्दा नदीच्या पश्चिम तीरावर, किंचित दक्षिणेकडे. त्या पवित्र प्रदेशात गणसन्निधीतून प्रभूची लीला प्रकट होते आणि पाशबद्ध पशु पति—शिव—मार्गाकडे आकृष्ट होतो।

Verse 29

पुरं रुद्रपुरी नाम नानाप्रासादसंकुलम् तत्रापि शतधा कृत्वा ह्य् आत्मानं चाम्बया सह

रुद्रपुरी नावाचे एक नगर होते, अनेक प्रासादांनी भरलेले. तेथेही भगवान् शिवांनी अम्बा (शक्ती) सहित आपल्या स्वरूपाचे शतधा विस्तार केले.

Verse 30

क्रीडते सगणः साम्बस् तच्छिवालयम् उच्यते एवं शतसहस्राणि शर्वस्यायतनानि तु

जिथे साम्ब—शक्तियुक्त शिव—आपल्या गणांसह क्रीडा करतात, ते स्थान ‘शिवालय’ म्हणून ओळखले जाते. अशा प्रकारे शर्व (शिव) यांची शतसहस्र पवित्र आयतने आहेत.

Verse 31

प्रतिद्वीपे मुनिश्रेष्ठाः पर्वतेषु वनेषु च नदीनदतटाकानां तीरेष्वर्णवसंधिषु

हे मुनिश्रेष्ठांनो! प्रत्येक द्वीपात—पर्वतांवर, वनांत, नद्या-नाले व सरोवरांच्या तीरांवर, तसेच समुद्र-संधीस्थळी—ऋषिगण वास करतात. ते अशी पवित्र आसने स्थापतात की जिथे पशु (बद्ध जीव) पती शिवाकडे मार्गदर्शित होतो.