Adhyaya 58
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ऋषी सूतांना विचारतात—सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मा प्रजापतीने देव-दैत्यादींना त्यांच्या त्यांच्या अधिपत्यावर कसा अभिषेक केला? सूत सांगतो—सूर्य ग्रहांचा अधिपती, चंद्र नक्षत्रे व औषधींचा, वरुण जलाचा, यक्षश्रेष्ठ धनाचा, विष्णु आदित्यांचा, अग्नी वसूंंचा, दक्ष प्रजापतींचा, इंद्र मरुतांचा, प्रह्लाद दैत्य-दानवांचा, धर्म पितरांचा, निरृति पिशिताशिनांचा, आणि रुद्र पशू व भूतांचा अधिपती ठरला. नंदी गणनायक, वीरभद्र वीरांचा, चामुंडा मातृगणांची, नीललोहित रुद्रांचा, विनायक विघ्नांचा, उमा स्त्रियांची, सरस्वती वाणीची, हिमवान पर्वतांचा, जाह्नवी नद्यांची, समुद्र जलनिधीचा; अश्वत्थ-प्लक्ष वृक्षांमध्ये, चित्ररथ गंधर्वांचा, वासुकि-तक्षक नाग-सर्पांचे, ऐरावत दिग्गजांचा, गरुड पक्ष्यांचा, उच्चैःश्रवा अश्वराज, सिंह मृगांचा, वृषभ गवांचा, शरभ मृगाधिपांचा, गुह सेनाधिप, आणि लकुलीश श्रुति-स्मृतीचा अधिपती सांगितला आहे. शेवटी पृथ्वीवर पृथूची स्थापना करून, महेश्वर शंकर वृषभध्वज हा सर्वाधिष्ठाता व चतुर्मूर्तीमध्ये सर्वज्ञ आहे असे प्रतिपादन करून, शिवकृपेवर अवलंबून सर्व अभिषेक-क्रमाचा निष्कर्ष दिला आहे.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे ग्रहचारकथनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अभ्यषिञ्चत्कथं ब्रह्मा चाधिपत्ये प्रजापतिः देवदैत्यमुखान् सर्वान् सर्वात्मा वद सांप्रतम्
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात, ज्योतिश्चक्र-प्रकरणात ‘ग्रहचारकथन’ नावाचा अठ्ठावन्नावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—हे सर्वात्मन्, प्रजापती पद्मयोनि ब्रह्म्याने देव-दैत्य आदी सर्वांना त्यांच्या-त्यांच्या अधिपत्यात कसे अभिषिक्त केले? आता सांगा।
Verse 2
सूत उवाच ग्रहाधिपत्ये भगवान् अभ्यषिञ्चद्दिवाकरम् ऋक्षाणामोषधीनां च सोमं ब्रह्मा प्रजापतिः
सूत म्हणाला—प्रजापती ब्रह्म्याने दिवाकर (सूर्य) यांना ग्रहाधिपती म्हणून अभिषेक केला; आणि सोम (चंद्र) यांना नक्षत्रे व औषधी यांचे अधिपती केले।
Verse 3
अपां च वरुणं देवं धनानां यक्षपुङ्गवम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनां पावकं तथा
आपांसाठी देव वरुण नेमिला; धनासाठी यक्षांचा अग्रणी; आदित्यांसाठी विष्णु; आणि वसूंमध्ये पावक (अग्नी) तसाच।
Verse 4
प्रजापतीनां दक्षं च मरुतां शक्रमेव च दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम्
प्रजापतींमध्ये दक्ष; मरुतांमध्ये शक्र (इंद्र); आणि दैत्य-दानवांमध्ये दैत्यपुंगव प्रह्लाद श्रेष्ठ।
Verse 5
धर्मं पितॄणाम् अधिपं निरृतिं पिशिताशिनाम् रुद्रं पशूनां भूतानां नन्दिनं गणनायकम्
पितरांचा अधिपती धर्म; मांसभक्षींचा निरृति; पशु/पाशबद्ध जीवांमध्ये रुद्र; आणि भूतांमध्ये गणनायक नंदीश्वर।
Verse 6
वीराणां वीरभद्रं च पिशाचानां भयंकरम् मातॄणां चैव चामुण्डां सर्वदेवनमस्कृताम्
वीरांमध्ये वीरभद्र; पिशाचांमध्ये भयङ्कर; आणि मातृगणात सर्वदेव-नमस्कृता चामुंडा देवी।
Verse 7
रुद्राणां देवदेवेशं नीललोहितमीश्वरम् विघ्नानां व्योमजं देवं गजास्यं तु विनायकम्
रुद्रांचा देवदेवेश नीललोहित ईश्वर याची मी वंदना करतो; तसेच विघ्नांचा अधिपती, व्योमज, गजमुख विनायक याचेही पूजन करतो।
Verse 8
स्त्रीणां देवीमुमां देवीं वचसां च सरस्वतीम् विष्णुं मायाविनां चैव स्वात्मानं जगतां तथा
स्त्रियांमध्ये तो देवी उमा म्हणून, वाणीमध्ये देवी सरस्वती म्हणून, मायाधारींमध्ये विष्णू म्हणून, आणि सर्व जगातील प्राण्यांमध्ये त्यांच्या अंतःस्थ आत्मा म्हणून स्मरला जातो—एकच परम तत्त्व अनेक रूपांनी प्रकट होते।
Verse 9
हिमवन्तं गिरीणां तु नदीनां चैव जाह्नवीम् समुद्राणां च सर्वेषाम् अधिपं पयसां निधिम्
पर्वतांमध्ये हिमवान, नद्यांमध्ये जाह्नवी (गंगा), आणि सर्व समुद्रांमध्ये पाण्याचा निधी असलेल्या त्या अधिपतीचे श्रेष्ठत्वाने स्मरण होते।
Verse 10
वृक्षाणां चैव चाश्वत्थं प्लक्षं च प्रपितामहः
वृक्षांमध्ये अश्वत्थ व प्लक्ष हे श्रेष्ठ सांगितले आहेत; आणि त्यांचा अधिष्ठाता म्हणून आद्य प्रपितामह ब्रह्मा निश्चित केला आहे।
Verse 11
गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् ईशं पुनश् चित्ररथं चकार नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमुग्रवीर्यम्
गंधर्व, विद्याधर व किन्नर यांचा ईश म्हणून त्याने पुन्हा चित्ररथाची स्थापना केली; नागांचा अधिपती उग्रवीर्य वासुकीला, आणि सर्पांचा अधिपती उग्रवीर्य तक्षकाला नेमले।
Verse 12
दिग्वारणानामधिपं चकार गजेन्द्रम् ऐरावतम् उग्रवीर्यम् /* सुपर्णमीशं पततामथाश्वराजानमुच्चैःश्रवसं चकार
दिशांच्या दिग्गजांचा अधिपती म्हणून उग्रवीर्य गजेन्द्र ऐरावताची स्थापना केली; पक्ष्यांचा ईश म्हणून सुपर्ण (गरुड) नेमला; आणि घोड्यांचा राजा म्हणून उच्चैःश्रवस ठरवला। अशा रीतीने पति-परमेश्वर आपल्या आज्ञेने सृष्टीत पदे व शक्ती वाटतो, आणि कर्म-पाशाने पशु (जीव)ांना त्यांच्या नियत धर्मात बांधून ठेवतो।
Verse 13
सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च मृगाधिपानां शरभं चकार सेनाधिपानां गुहमप्रमेयं श्रुतिस्मृतीनां लकुलीशमीशम्
त्यांनी मृगांमध्ये सिंहाला प्रभुत्व दिले, गायी‑गवांमध्ये वृषभाला अधिपती केले; मृगाधिपतींमध्ये शरभाची स्थापना केली; सेनाधिपतींमध्ये अगम्य गुहाला प्रतिष्ठित केले; आणि श्रुति‑स्मृतींवर स्वयं ईश—लाकुलीशाला अधिष्ठित केले।
Verse 14
अभ्यषिञ्चत्सुधर्माणं तथा शङ्खपदं दिशाम् केतुमन्तं क्रमेणैव हेमरोमाणमेव च
मग त्यांनी विधिपूर्वक सुधर्माचा अभिषेक केला आणि दिशांचे रक्षक म्हणून शंखपदाचाही; तसेच क्रमाने केतुमान व हेमरोमा यांचाही अभिषेक केला।
Verse 15
पृथिव्यां पृथुमीशानं सर्वेषां तु महेश्वरम् चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषभध्वजम्
पृथ्वीमध्ये (स्थूल तत्त्वात) ते पृथु ईशान—सर्वांचे महेश्वर आहेत। त्यांच्या चतुर्मूर्तीमध्ये ते सर्वज्ञ; ते शंकर, ज्यांच्या ध्वजावर वृषभ आहे।
Verse 16
प्रसादाद्भगवाञ्छम्भोश् चाभ्यषिञ्चद्यथाक्रमम् पुराभिषिच्य पुण्यात्मा रराज भुवनेश्वरः
भगवान शंभूच्या प्रसादाने त्याचा यथाक्रम अभिषेक झाला; आणि पूर्वी अभिषिक्त तो पुण्यात्मा भुवनेश्वर म्हणून तेजस्वी झाला।
Verse 17
एतद्वो विस्तरेणैव कथितं मुनिपुङ्गवाः अभिषिक्तास्ततस्त्वेते विशिष्टा विश्वयोनिना
हे मुनिश्रेष्ठांनो, हे सर्व तुम्हांला विस्ताराने सांगितले. त्यानंतर हे सर्व अभिषिक्त झाले आणि विश्वयोनि—सर्वोत्पत्तिकर्ता पति—यांनी विशेषत्वाने विभूषित केले.
Frequently Asked Questions
Divākara (Sun) is consecrated as grahādhipati, while Soma (Moon) is appointed over ṛkṣas (constellations) and oṣadhīs (herbs), indicating a cosmological linkage between luminaries and life-sustaining rhythms.
Prahlāda represents the ideal of devotion and dharma even within asuric lineages; his appointment signals that governance is anchored in merit and divine order, not merely birth or power.
It culminates by affirming Śaṅkara (Maheshvara, Vṛṣabhadhvaja) as the supreme Lord over all, implying that all delegated authorities function under Shiva’s overarching sovereignty and grace.