Adhyaya 47

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशे द्वीपद्वीपेश्वरकथनं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यपुत्रं महाबलम् प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद्वै जंबूद्वीपेश्वरं नृपः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील भुवनकोशात ‘द्वीप व द्वीपेश्वरकथन’ नावाचा छेचाळीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—राजा प्रियव्रताने ज्येष्ठ वारस, काम्यापुत्र महाबली आग्नीध्र याचा अभिषेक करून त्यास जंबूद्वीपाचा अधिपती केले.

Verse 2

सो ऽतीव भवभक्तश् च तपस्वी तरुणः सदा भवार्चनरतः श्रीमान् गोमान्धीमान्द्विजर्षभाः

तो अत्यंत भव (शिव)भक्त होता; तरुण असूनही सदा तपस्वी. भवाच्या अर्चनेत रत, तो श्रीमान—गोधनसंपन्न, धीमान व द्विजश्रेष्ठ होता.

Verse 3

तस्य पुत्रा बभूवुस्ते प्रजापतिसमा नव सर्वे माहेश्वराश्चैव महादेवपरायणाः

त्याचे नऊ पुत्र झाले, प्रजापतींसमान. ते सर्व माहेश्वरभक्त होते आणि महादेवातच परायण होते.

Verse 4

ज्येष्ठो नाभिर् इति ख्यातस् तस्य किंपुरुषो ऽनुजः हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो वै त्विलावृतः

ज्येष्ठ नाभि म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याचा अनुज किंपुरुष म्हणतात. तिसरा हरिवर्ष आणि चौथा निश्चयाने इलावृत आहे.

Verse 5

रम्यस्तु पञ्चमस् तत्र हिरण्मान् षष्ठ उच्यते कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वस्त्वष्टमः स्मृतः

तेथे पाचवा ‘रम्यक’ म्हटला आहे; सहावा ‘हिरण्मय’ असे सांगितले आहे. सातवा ‘कुरु’ आणि आठवा ‘भद्राश्व’ स्मरणात आहे.

Verse 6

नवमः केतुमालस्तु तेषां देशान्निबोधत नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हेमाख्यं तु पिता ददौ

नववा ‘केतुमाल’ आहे—हे देश जाणून घ्या. नाभिला पित्याने दक्षिणेकडील ‘हेम’ नावाचे वर्ष दिले.

Verse 7

हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किंपुरुषाय सः नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरये तत्पिता ददौ

‘हेमकूट’ नावाचे वर्ष त्याने किंपुरुषाला दिले. आणि ‘नैषध’ म्हणून स्मरणात असलेले वर्ष पित्याने हर (शिव) यांना प्रदान केले.

Verse 8

इलावृताय प्रददौ मेरुर्यत्र तु मध्यमः नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता

पित्याने इलावृत दिले—ज्याच्या मध्यभागी मेरू पर्वत आहे. तसेच नीलाचलावर आश्रित वर्ष पित्याने रम्याला प्रदान केले.

Verse 9

श्वेतं यदुत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हिरण्मते यदुत्तरं शृङ्गवर्षं पिता तत्कुरवे ददौ

त्या उत्तरेकडील प्रदेशातून ‘श्वेत’ नावाचे वर्ष पित्याने हिरण्मताला दिले. आणि त्याहूनही उत्तरेचे ‘शृङ्गवर्ष’ पित्याने त्या कुरुला प्रदान केले.

Verse 10

वर्षं माल्यवतं चापि भद्राश्वस्य न्यवेदयत् गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान्

त्याने ‘माल्यवत’ वर्ष भद्राश्वाला नेमून दिले आणि ‘गन्धमादन’ वर्ष केतुमालाला प्रदान केले—अशा रीतीने प्रभु (पति) यांनी ठरविलेल्या धर्मव्यवस्थेनुसार विभागणी झाली.

Verse 11

इत्येतानि महान्तीह नव वर्षाणि भागशः आग्नीध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभिषिच्य वै

अशा प्रकारे येथे नऊ महान वर्षे आपापल्या भागांनुसार विभागली आहेत. अग्नीध्राने त्या त्या वर्षांत पुत्रांचा अभिषेक करून त्यांना अधिकारपदावर स्थापिले.

Verse 12

यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः तपसा भावितश्चैव स्वाध्यायनिरतस्त्वभूत्

यथाक्रम तो धर्मात्मा तपश्चर्येत स्थिर झाला. तपाने परिपक्व होऊन तो स्वाध्यायात रत झाला, ज्याने पशुजीव शुद्ध होऊन पति—शिवाकडे वळतो.

Verse 13

स्वाध्यायनिरतः पश्चाच् छिवध्यानरतस् त्वभूत् यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ शुभानि च

स्वाध्यायात रत होऊन पुढे तो शिवध्यानात लीन झाला. किंपुरुष इत्यादी जी आठ शुभ वर्षे आहेत, ती हीच.

Verse 14

तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च

त्यांची सिद्धी स्वभावतःच—अयत्नाने, प्रायः सुखमय होते. त्यांच्यात विपर्यय वा पतन नाही; जरा-मृत्यूचे भयही नाही.

Verse 15

धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टसु सर्वतः

त्या आठ पवित्र शिव-क्षेत्रांत धर्म-अधर्माचा प्रभाव नाही, तसेच उत्तम-अधम-मध्यम असा भेदही उद्भवत नाही. त्या पुण्यक्षेत्रांत सर्वथा युगांची अवस्था लागू होत नाही.

Verse 16

रुद्रक्षेत्रे मृताश्चैव जङ्गमाः स्थावरास् तथा भक्ताः प्रासंगिकाश्चापि तेषु क्षेत्रेषु यान्ति ते

रुद्र-क्षेत्रात जे मृत्युमुखी पडतात—जंगम असोत वा स्थावर—भक्त तसेच केवळ प्रसंगवश जोडलेलेही, ते सर्व त्या पवित्र शैव-क्षेत्रांना प्राप्त होतात.

Verse 17

तेषां हिताय रुद्रेण चाष्टक्षेत्रं विनिर्मितम् तत्र तेषां महादेवः सान्निध्यं कुरुते सदा

त्यांच्या हितासाठी रुद्राने अष्टक्षेत्रांचे पवित्र मंडल निर्माण केले. तेथे त्यांच्या हेतु महादेव सदैव सान्निध्य करतो—नित्य उपस्थिती व अनुग्रह देतो.

Verse 18

दृष्ट्वा हृदि महादेवम् अष्टक्षेत्रनिवासिनः सुखिनः सर्वदा तेषां स एवेह परा गतिः

हृदयात महादेवाचे दर्शन घेऊन अष्टक्षेत्रनिवासी सदैव सुखी राहतात. त्यांच्या दृष्टीने तोच—इथेच या जीवनात—परम गती व आश्रय आहे.

Verse 19

नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाङ्के ऽस्मिन्निबोधत नाभिस्त्वजनयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महामतिः

आता मी नाभीचा उद्गम व वंश सांगतो; या पवित्र कथेत सावधपणे ऐका। महामती नाभीने मेरुदेवीपासून एक पुत्र उत्पन्न केला।

Verse 20

ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूजितम् ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः

ऋषभ हा राजांमध्ये श्रेष्ठ व सर्व क्षत्रियांनी पूजित होता। ऋषभापासून भरत जन्मला—वीर, आणि शंभर पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ।

Verse 21

सो ऽभिषिच्याथ ऋषभो भरतं पुत्रवत्सलः ज्ञानवैराग्यमाश्रित्य जित्वेन्द्रियमहोरगान्

मग पुत्रवत्सल ऋषभाने भरताचा अभिषेक करून राज्य दिले। नंतर ज्ञान-वैराग्याचा आश्रय घेऊन इंद्रियरूपी महा-सर्पांना जिंकले; पशुबंधाचे पाश सैल करून पतिरूप शिवालाच एकमेव शरण मानले।

Verse 22

सर्वात्मनात्मनि स्थाप्य परमात्मानमीश्वरम् नग्नो जटी निराहारश् चीरी ध्वान्तगतो हि सः

सर्वात्मभावाने आपल्या अंतःकरणात परमात्मा ईश्वराला स्थापन करून तो तपस्वी झाला—नग्न, जटाधारी, निराहार, चिंध्या परिधान केलेला; आणि खरोखर ध्वांतस्थ, म्हणजे बाह्य रूपांपलीकडील अंतर्मौनात लीन।

Verse 23

निराशस्त्यक्तसंदेहः शैवमाप परं पदम् हिमाद्रेर्दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्

निराश होऊन व सर्व संशय टाकून त्याने परम शैव पद—पतिचे सर्वोच्च स्थान—प्राप्त केले। मग हिमालयाच्या अधोभागातील दक्षिण प्रदेश भरताला निवेदिला।

Verse 24

तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः भरतस्यात्मजो विद्वान् सुमतिर्नाम धार्मिकः

म्हणून ज्ञानी जन या भूमीला भरताच्या नावाने ‘भारतवर्ष’ असे ओळखतात. भरताचा पुत्र ‘सुमति’ नावाचा विद्वान व धर्मनिष्ठ होता.

Verse 25

बभूव तस्मिंस्तद्राज्यं भरतः संन्यवेशयत् पुत्रसंक्रामितश्रीको वनं राजा विवेश सः

मग भरताने त्या राज्याची यथाविधी स्थापना केली. पुत्राकडे राजलक्ष्मी व राज्यभार सोपवून तो राजा स्वतः वनात गेला—वैराग्य धारण करून, पशु (जीव) याचा परम आश्रय केवळ पति, भगवान शिवच आहेत असे जाणून.