Adhyaya 63
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ऋषींच्या विनंतीवर सूत सृष्टीच्या क्रमिक प्रकारांचे वर्णन करतो आणि सांगतो की दक्षानंतर प्रजाविस्तार प्रामुख्याने मैथुनी (स्त्री-पुरुष संयोग) पद्धतीने होतो. नारदाच्या उपदेशामुळे दक्षाचे पहिले दोन पुत्रसमूह—हऱ्यश्व व शबल—दिशादिशांना विखुरले जाऊन परत येत नाहीत; म्हणून दक्ष साठ कन्या उत्पन्न करून त्यांना धर्म, कश्यप, सोम, अरिष्टनेमि, भृगुपुत्र, कृशाश्व व अङ्गिरस यांना देतो. या विवाहांतून विश्वेदेव, साध्य, मरुत, आठ वसु (नावांसह) आणि अकरा रुद्र (नावांसह) प्रकट होतात. पुढे कश्यपाच्या पत्नींपासून आदित्य, दैत्य (हिरण्यकशिपु/हिरण्याक्ष), दानव, पक्षी, पशु, गरुड-अरुण, प्रमुख नाग, राक्षस, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा आणि वनस्पती उत्पन्न होतात. नंतर ऋषिवंशांची परंपरा येते—पुलस्त्यापासून विश्रवा व राक्षसवंश; अत्रीच्या वंशात सोम, दत्तात्रेय, दुर्वासा; वसिष्ठापासून पराशर, व्यास व शुक. हे विस्तीर्ण कुल सूर्यकिरणांसारखे त्रिलोकी व्यापून पुढील धर्मोपदेश व शिवाभिमुख मोक्षमार्गासाठी भूमिका सिद्ध करतात।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशे ध्रुवसंस्थानवर्णनं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं ब्रूहि सूताद्य यथाक्रममनुत्तमम्
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील भुवनकोशात ‘ध्रुवसंस्थानवर्णन’ नावाचा त्रिसष्टावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—हे सूत! आता देव, दानव, गंधर्व, नाग आणि राक्षस यांची उत्पत्ती आम्हांस उत्तम रीतीने, यथाक्रम सांगावी।
Verse 2
सूत उवाच संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात् पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते दक्षात्प्राचेतसादूर्ध्वं सृष्टिर्मैथुनसंभवा
सूत म्हणाले—पूर्वकालीन सृष्टी संकल्प, दर्शन आणि स्पर्श यांपासून उत्पन्न झाली असे सांगितले जाते. परंतु प्राचेतसपुत्र दक्षापासून पुढे सृष्टी मैथुनसम्भव—स्त्री-पुरुष संयोगाने—होऊ लागली।
Verse 3
यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान् न वृद्धिमगमल्लोकस् तदा मैथुनयोगतः
परंतु तो देव, देवर्षी, गण आणि पन्नग यांची निर्मिती करीत असतानाही लोकांची वाढ झाली नाही; तेव्हा त्याने मैथुनयोगाचा आश्रय घेतला।
Verse 4
दक्षः पुत्रसहस्राणि पञ्च सूत्यामजीजनत् तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
दक्षाने सूतीपासून पाच हजार पुत्र उत्पन्न केले. त्या महाभाग पुत्रांना पाहून तो विविध प्रकारच्या प्रजांची सृष्टी करण्यास उद्युक्त झाला।
Verse 5
नारदः प्राह हर्यश्वान् दक्षपुत्रान् समागतान् भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वोर्ध्वमध एव च
एकत्र आलेल्या दक्षपुत्र हर्यश्वांना नारद म्हणाला—“सर्व लोकांचे पूर्ण प्रमाण जाणून घ्या; वरचे आणि खालचे जे काही आहे तेही सम्यक जाणून घ्या।”
Verse 6
ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वं मुनिसत्तमाः ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम्
तेव्हा (प्रभूची आज्ञा झाली)—“हे मुनिश्रेष्ठांनो, सृष्टीचे विशेष-विशेष रूपांनी प्रकटीकरण करा।” ते वचन ऐकून सर्गकार्य सिद्धीसाठी ते सर्व दिशांनी निघाले।
Verse 7
अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रादिव सिन्धवः हर्यश्वेषु च नष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः
आजही ते परत येत नाहीत—जसे नद्या समुद्रात मिळून पुन्हा परतत नाहीत। आणि हर्यश्व नष्ट झाल्यावर प्रजापती दक्ष पुन्हा प्रजासृष्टीच्या कार्यात प्रवृत्त झाला।
Verse 8
सूत्यामेव च पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टिहेतवः
त्याच प्रसवकर्मात प्रभूने पुत्रांचा एक सहस्र निर्माण केला. ‘शबला’ नावाचे ते विप्रऋषी एकत्र येऊन सृष्टीचे हेतु झाले.
Verse 9
नारदो ऽनुगतान्प्राह पुनस्तान्सूर्यवर्चसः भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वा भ्रातॄन् पुनः पुनः
नारदाने आपल्या मागे येणाऱ्या त्या सूर्यतेजस्वींना पुन्हा सांगितले—“सर्व लोकांचे पूर्ण प्रमाण जाणून, वारंवार आपल्या बंधूंना भेटा आणि हे ज्ञान त्यांना कळवा।”
Verse 10
आगत्य वाथ सृष्टिं वै करिष्यथ विशेषतः ते ऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातृगतिं तथा
“परत या, आणि मग सृष्टीचे कार्य विशेषतः क्रमबद्ध रीतीने कर.” असा उपदेश मिळताच तेही त्याच मार्गाने निघाले व भ्रात्यासारखीच तीच गती प्राप्त केली.
Verse 11
ततस्तेष्वपि नष्टेषु षष्टिकन्याः प्रजापतिः वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तदा
त्यानंतर त्या (कन्या) नष्ट झाल्यावरही, प्राचेतसपुत्र प्रजापती दक्षाने वैरिणीपासून पुन्हा साठ कन्या उत्पन्न केल्या, जेणेकरून सृष्टीची परंपरा अखंड चालू राहील.
Verse 12
प्रादात्स दशकं धर्मे कश्यपाय त्रयोदश विंशत्सप्त च सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये
त्याने धर्मासाठी दहा, कश्यपाला तेरा, सोमाला सत्तावीस आणि अरिष्टनेमिला चार दिले—भक्तीने केलेला हा दानविभाग पशूचे पाश शिथिल करून मनाला पति शिवाकडे वळवितो.
Verse 13
द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत् तासां नामानि विस्तरात्
भृगुपुत्राला दोन, धीमान कृशाश्वाला दोन, आणि त्याचप्रमाणे अंगिरसालाही दोन (कन्या) दिल्या गेल्या. आता त्यांच्या नावांचा विस्तार सांगितला जातो.
Verse 14
शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारमादितः मरुत्वती वसूर् यामिर् लम्बा भानुररुन्धती
“आदिपासून देवमातृंच्या संततीचा विस्तार ऐका—मरुत्वती, वसू, यामी, लम्बा, भानू आणि अरुंधती.”
Verse 15
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी धर्मपत्न्यः समाख्यातास् तासां पुत्रान्वदामि वः
संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा आणि भामिनी—या धर्माच्या धर्मपत्नी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आता मी तुम्हांला त्यांच्या पुत्रांचे वर्णन सांगतो.
Verse 16
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस् तथा
विश्वा पासून विश्वदेव, आणि साध्या पासून साध्यगण उत्पन्न झाले. मरुत्वतीपासून मरुत्, तसेच वसूपासून वसुगणही जन्मले—अशा रीतीने सृष्टीक्रमात देवसमूह प्रकट झाले व प्रभु (पति) यांच्या विधानाने ऋतधर्म पाळतात.
Verse 17
भानोस्तु भानवः प्रोक्ता मुहूर्ताया मुहूर्तकाः लम्बाया घोषनामानो नागवीथिस्तु यामिजः
भानूचे सेवक ‘भानव’ म्हणून सांगितले आहेत; मुहूर्ताचे ‘मुहूर्तक’। लम्बाचे ‘घोष’ नावाचे, आणि नागवीथीचे ‘यामिज’—हे काळाच्या विभागांतून उत्पन्न झालेले व त्यांचे अधिष्ठाता देव आहेत.
Verse 18
संकल्पायास्तु संकल्पो वसुसर्गं वदामि वः ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतोदिशम्
संकल्पा पासून ‘संकल्प’ उत्पन्न झाला. आता मी वसुगणांची सृष्टी सांगतो—ते तेजस्वी देव सर्व दिशांना व्यापून असून शिवाच्या आज्ञेप्रमाणे कार्य करतात.
Verse 19
वसवस्ते समाख्याताः सर्वभूतहितैषिणः आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश्चैवानिलो ऽनलः
हे वसु सांगितले गेले आहेत—सर्व भूतांचे हित चिंतणारे: आप (जल), ध्रुव, सोम, धर, अनिल (वायू) आणि अनल (अग्नी)।
Verse 20
प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षः सभैरवः
प्रत्यूष व प्रभास हे अष्ट वसूंमध्ये कीर्तित आहेत. तसेच अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, विरूपाक्ष आणि भैरव—हे रुद्रगणांत गणले गेले; जे पति शिवाच्या आदेशाने विश्वव्यवस्था चालवितात.
Verse 21
हरश् च बहुरूपश् च त्र्यंबकश् च सुरेश्वरः सावित्रश् च जयन्तश् च पिनाकी चापराजितः
तो हर—बंधनहर; बहुरूप—अनेक रूपांचा; त्र्यंबक—त्रिनेत्र प्रभु; आणि सुरेश्वर—देवांचा अधिपती आहे. तो सावित्र—गायत्री-तत्त्वाची अंतःशक्ती; जयंत—सदा विजयी; पिनाकी—पिनाक धनु धारण करणारा; आणि अपराजित—अजेय पति, ज्याला कोणताही पाश जिंकू शकत नाही.
Verse 22
एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्रपौत्रकम्
अशा रीतीने हे रुद्र—गणांचे अकरा ईश्वर—सांगितले गेले. आता मी कश्यपाची वंशपरंपरा, त्याच्या पत्नींपासून झालेली पुत्र-पौत्रांची कथा सांगतो.
Verse 23
अदितिश् च दितिश्चैव अरिष्टा सुरसा मुनिः सुरभिर् विनता ताम्रा तद्वत् क्रोधवशा इला
अदिती व दिती; तसेच अरिष्टा, सुरसा, मुनि, सुरभि, विनता, ताम्रा; आणि त्याचप्रमाणे क्रोधवशा व इला—या सृष्टीच्या प्रसविणी मातृका म्हणून सांगितल्या आहेत.
Verse 24
कद्रूस्त्विषा दनुस्तद्वत् तासां पुत्रान्वदामि वः तुषिता नाम ये देवाश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
कद्रू, त्विषा आणि त्याचप्रमाणे दनु—आता मी तुम्हाला त्यांच्या पुत्रसंततीचे वर्णन सांगतो. ‘तुषित’ नावाचे देव चाक्षुष मनूच्या मन्वंतरात प्रकट झाले.
Verse 25
वैवस्वतान्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः इन्द्रो धाता भगस्त्वष्ट मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा
वैवस्वत मन्वंतरात हे द्वादश आदित्य म्हणून स्मृत आहेत—इंद्र, धाता, भग, त्वष्टा, मित्र, वरुण आणि अर्यमा।
Verse 26
विवस्वान्सविता पूषा अंशुमान् विष्णुरेव च एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः
विवस्वान, सविता, पूषा, अंशुमान आणि विष्णूही—हे सहस्रकिरण द्वादश आदित्य म्हणून स्मृत आहेत। शैव दृष्टीने त्यांचे तेज प्रभु शिव (पति) यांच्या विश्वनियमानुसार कार्य करते; बंधित जीव (पशु) पाशबंधनामुळे त्या प्रकाशाचा सीमित अनुभव घेतात।
Verse 27
दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपादिति नः श्रुतम् हिरण्यकशिपुं चैव हिरण्याक्षं तथैव च
आम्ही ऐकले आहे की दितीने कश्यपापासून दोन पुत्र प्राप्त केले—हिरण्यकशिपू आणि तसेच हिरण्याक्ष।
Verse 28
दनुः पुत्रशतं लेभे कश्यपाद् बलदर्पितम् विप्रचित्तिः प्रधानो ऽभूत् तेषां मध्ये द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो, दनूने कश्यपापासून बलदर्पाने मत्त असे शंभर पुत्र प्राप्त केले; त्यांच्यात विप्रचित्ती प्रधान झाला।
Verse 29
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवीं गृध्रिकां शुचिम्
हे द्विजपुंगवांनो, ताम्राने सहा कन्यांना जन्म दिला—शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, गृध्रिका आणि शुची।
Verse 30
शुकी शुकानुलूकांश् च जनयामास धर्मतः श्येनी श्येनांस् तथा भासी कुरङ्गांश् च व्यजीजनत्
धर्मानुसार शुकीने पोपट व घुबडांना जन्म दिला; तसेच श्येनीने बाजांना, आणि भासीने कुरंग-मृगांना उत्पन्न केले।
Verse 31
गृध्री गृध्रान् कपोतांश् च पारावती विहंगमान् हंससारसकारण्डप्लवाञ्छुचिरजीजनत्
शुचि गृध्रीने गिधाडांना जन्म दिला; आणि पारावतीने कबुतरे व अन्य पक्षी—हंस, सारस, कारंडव व प्लव—उत्पन्न केले।
Verse 32
अजाश्वमेषोष्ट्रखरान् सुग्रीवी चाप्यजीजनत् विनता जनयामास गरुडं चारुणं शुभा
सुग्रीवीने शेळ्या, घोडे, मेंढे, उंट व गाढवे उत्पन्न केली; आणि शुभा विनतेने गरुड व अरुण यांना जन्म दिला।
Verse 33
सौदामिनीं तथा कन्यां सर्वलोकभयङ्करीम् सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणामभवत्पुरा
आणि (तिने) सर्वलोकांना भयभीत करणारी सौदामिनी नावाची कन्या उत्पन्न केली; तसेच सुरसेपासून पूर्वी सर्पांचे सहस्र जन्मले।
Verse 34
कद्रूः सहस्रशिरसां सहस्रं प्राप सुव्रता प्रधानास्तेषु विख्याताः षड्विंशतिरनुत्तमाः
सुव्रता कद्रूने सहस्र फणांचे सहस्र सर्प उत्पन्न केले; त्यांतील सव्वीस प्रधान, विख्यात व अनुत्तम मानले गेले।
Verse 35
शेषवासुकिकर्कोटशङ्खैरावतकम्बलाः धनञ्जयमहानीलपद्माश्वतरतक्षकाः
हे नागाधिपती आहेत—शेष, वासुकी, कर्कोट, शंख, ऐरावत व कंबल; तसेच धनंजय, महानील, पद्म, अश्वतर आणि तक्षक।
Verse 36
एलापत्रमहापद्मधृतराष्ट्रबलाहकाः शङ्खपालमहाशङ्खपुष्पदंष्ट्रशुभाननाः
एलापत्र, महापद्म, धृतराष्ट्र व बलाहक; शंखपाल, महाशंख, पुष्पदंष्ट्र व शुभानन—हे प्रसिद्ध नाग प्रभूच्या नियमात स्थित राहून पती (शिव) अधीन सुव्यवस्थित सृष्टीची सेवा करतात।
Verse 37
शङ्खलोमा च नहुषो वामनः फणितस् तथा कपिलो दुर्मुखश्चापि पतञ्जलिरिति स्मृतः
तो शंखलोमा, नहुष, वामन, फणित, कपिल, दुर्मुख तसेच पतंजली—या नावांनीही स्मरणात आहे।
Verse 38
रक्षोगणं क्रोधवशा महामायं व्यजीजनत् रुद्राणां च गणं तद्वद् गोमहिष्यौ वराङ्गना
क्रोधाच्या वश होऊन वराङ्गना महामायेने राक्षसगण उत्पन्न केले; तसेच तिने रुद्रगणही जनिले—ती उत्तम देवी गौ व महिषीच्या रूपाने प्रकट झाली।
Verse 39
सुरभिर् जनयामास कश्यपादिति नः श्रुतम् मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा
आम्ही ऐकले आहे की सुरभीने कश्यपापासून—एक मुनी, मुनींचा एक गण आणि तसेच अप्सरांचा एक गण—उत्पन्न केला।
Verse 40
तथा किंनरगन्धर्वान् अरिष्टाजनयद्बहून् तृणवृक्षलतागुल्मम् इला सर्वमजीजनत्
तसेच अरिष्टेने अनेक किन्नर व गंधर्व उत्पन्न केले; आणि इलेने तृण, वृक्ष, लता व गुल्म अशी सर्व वनस्पती सृष्टीत प्रकट केली।
Verse 41
त्विषा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः एते तु काश्यपेयाश् च संक्षेपात्परिकीर्तिताः
त्विषेपासून कोट्यवधी यक्ष व राक्षस उत्पन्न झाले. हे संक्षेपाने कश्यपाचेच अपत्य म्हणून सांगितले आहेत।
Verse 42
एतेषां पुत्रपौत्रादिवंशाश् च बहवः स्मृताः एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना
यांच्या पुत्र-पौत्रादी अनेक वंशपरंपरा स्मरणात सांगितल्या आहेत. अशा रीतीने महात्मा कश्यपाने प्रजा सृष्ट केल्यावर सृष्टीची धारा क्रमाने पुढे चालू राहिली।
Verse 43
प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः
चर व स्थावर अशी सर्व सृष्टी आपल्या-आपल्या स्थानांवर प्रतिष्ठित झाल्यावर, प्रजापतीने त्यांतील प्रमुखांचा अभिषेक करून त्यांना अधिपत्यपदांवर नेमले।
Verse 44
ततो मनुष्याधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम् स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ये ऽभिषेचिताः
त्यानंतर ब्रह्म्याने वैवस्वत मनुला मनुष्यांचा अधिपती केले; जसे पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात ब्रह्म्याने शासकांचा अभिषेक केला होता, तसाच हा क्रम चालू राहतो।
Verse 45
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता यथोपदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते
त्यांच्यामुळे ही सर्व पृथ्वी—सप्तद्वीप व पर्वतांसह—आजही उपदेशाप्रमाणे धर्मानेच रक्षित व पालित होते; अशा रीतीने पती-परमेश्वरास संमत शास्त्रानुसार लोकव्यवस्था टिकून राहते।
Verse 46
स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वे ब्रह्मणा ये ऽभिषेचिताः ते ह्येते चाभिषिच्यन्ते मनवश् च भवन्ति ते
पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात ब्रह्म्याने ज्यांचा अभिषेक केला होता, तेच येथे पुन्हा अभिषिक्त होतात; त्या अभिषेकामुळेच ते मनु (मन्वंतराचे अधिपती) बनतात।
Verse 47
मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे ततः
मन्वंतर संपल्यावर हे पार्थिव राजेही निघून जातात; आणि तसेच नवे मन्वंतर आले की त्यांच्या जागी इतर राजांचा अभिषेक होतो।
Verse 48
अतीतानागताः सर्वे नृपा मन्वन्तरे स्मृताः एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासंतानकारणात्
अतीत व भविष्यकाळातील सर्व नृप मन्वंतरात स्मरणीय आहेत; आणि पुत्र उत्पन्न करून ते प्रजासंततीच्या अखंड प्रवाहाचे कारण बनतात।
Verse 49
कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार स पुनस्तपः पुत्रो गोत्रकरो मह्यं भवताद् इति चिन्तयन्
गोत्र स्थापनेची इच्छा धरून कश्यपांनी पुन्हा तप आचरले, मनात विचार करत—“मला असा पुत्र लाभो, जो माझ्या गोत्राचा कर्ता व धारक होईल।”
Verse 50
तस्यैवं ध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः ब्रह्मयोगात्सुतौ पश्चात् प्रादुर्भूतौ महौजसौ
अशा प्रकारे ध्यानमग्न महात्मा कश्यपांच्या ठायी ब्रह्मयोगाच्या सामर्थ्याने पुढे दोन पुत्र प्रकट झाले, जे महान तेज व आध्यात्मिक ओजाने उजळलेले होते।
Verse 51
वत्सरश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ वत्सरान्नैध्रुवो जज्ञे रैभ्यश् च सुमहायशाः
वत्सर आणि असित—हे दोघेही ब्रह्मवादी होते। वत्सरापासून नैध्रुव जन्मला, तसेच रैभ्यही, जो अत्यंत महायशस्वी होता।
Verse 52
रैभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया नैध्रुवस्य वदामि वः च्यवनस्य तु कन्यायां सुमेधाः समपद्यत
रैभ्याची कन्या रैभ्या म्हणून ओळखली जाते. आता नैध्रुवाविषयीही सांगतो—च्यवनाच्या कन्येपासून सुमेधा ऋषी प्रकट झाले।
Verse 53
नैध्रुवस्य तु सा पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम् असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत
ती नैध्रुवाची पत्नी होती आणि कुण्डपायिनांची माता झाली. तसेच असितापासून (पत्नी) एकपर्णेच्या ठायी ब्रह्मिष्ठ जन्मला, जो ब्रह्मनिष्ठ होता।
Verse 54
शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहातपाः शाण्डिल्या नैध्रुवा रैभ्यास् त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः
शाण्डिल्यांमध्ये श्रेष्ठ, श्रीमान आणि महान तपस्वी देवल होते. शाण्डिल्य, नैध्रुव आणि रैभ्य—या काश्यप वंशाच्या तीन शाखा (पक्ष) मानल्या जातात।
Verse 55
नव प्रकृतयो देवाः पुलस्त्यस्य वदामि वः चतुर्युगे ह्यतिक्रान्ते मनोरेकादशे प्रभोः
पुलस्त्याने सांगितलेल्या देवांच्या नऊ आद्य प्रकृती (वर्ग) मी तुम्हांला सांगतो. चारही युगे लोटल्यावर, प्रभु मनूच्या अकराव्या मन्वंतरात हा वृत्तांत जाणावा।
Verse 56
अर्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे सम्प्रवर्तिते मानवस्य नरिष्यन्तः पुत्र आसीद् दमः किल
द्वापर युग सुरू होऊन अजून अर्धा काळ शिल्लक असताना, मनूचा पुत्र नरिष्यंत याला ‘दम’ नावाचा पुत्र झाला—आणि धर्मानुसार राजवंश पुढे चालला; काळचक्राचा नियंता पति (शिव) अदृश्य रीतीने त्याचे संचालन करतो।
Verse 57
दमस्य तस्य दायादस् तृणबिन्दुरिति स्मृतः त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह
दमाचा वारस ‘तृणबिंदु’ म्हणून स्मरणात आहे। त्रेतायुगाच्या आरंभी तो राजा झाला—त्या राजपरंपरेतील तो तिसरा होता।
Verse 58
तस्य कन्या त्विलविला रूपेणाप्रतिमाभवत् पुलस्त्याय स राजर्षिस् तां कन्यां प्रत्यपादयत्
त्याची ‘इलविला’ नावाची कन्या रूपाने अनुपम होती। त्या राजर्षीने विधिपूर्वक ती कन्या पुलस्त्याला अर्पण केली।
Verse 59
ऋषिर् ऐरविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत तस्य पत्न्यश्चतस्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धनाः
ऐरविला (इलविला) हिच्यापासून ‘विश्रवा’ ऋषी उत्पन्न झाले. आणि त्यांना चार पत्नी होत्या—ज्या पुलस्त्यकुलाची वृद्धी करणाऱ्या ठरल्या।
Verse 60
बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै देववर्णिनी पुष्पोत्कटा बलाका च सुते माल्यवतः स्मृतेः
बृहस्पतीची एक शुभ कन्या होती, तिचे नाव देववर्णिनी. तसेच माल्यवत व स्मृती यांच्यापासून दोन कन्या उत्पन्न झाल्या—पुष्पोत्कटा आणि बलाका.
Verse 61
कैकसी मालिनः कन्या तासां वै शृणुत प्रजाः ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्मात् सुषुवे देववर्णिनी
कैकसी ही मालिनाची कन्या होती; हे प्रजाजनांनो, तिचा वृत्तांत ऐका. त्या देववर्णिनीने प्रथम ज्येष्ठ पुत्र वैश्रवण (कुबेर) यास जन्म दिला.
Verse 62
कैकसी चाप्यजनयद् रावणं राक्षसाधिपम् कुम्भकर्णं शूर्पणखां धीमन्तं च विभीषणम्
कैकसीने राक्षसाधिपती रावण, कुम्भकर्ण, शूर्पणखा आणि धीर-बुद्धिमान विभीषण यांनाही जन्म दिला.
Verse 63
पुष्पोत्कटा ह्यजनयत् पुत्रांस्तस्माद्द्विजोत्तमाः महोदरं प्रहस्तं च महापार्श्वं खरं तथा
हे द्विजोत्तम, पुष्पोत्कटाने त्याच्यापासून पुत्रांना जन्म दिला—महोदर, प्रहस्त, महापार्श्व आणि खर.
Verse 64
कुम्भीनसीं तथा कन्यां बलायाः शृणुत प्रजाः त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश् च राक्षसः
हे प्रजाजनांनो, बलायाची कन्या कुम्भीनसी हिच्याविषयीही ऐका; तसेच त्रिशिरा, दूषण आणि विद्युज्जिह्व हे राक्षसही जाणून घ्या.
Verse 65
कन्या वै मालिका चापि बलायाः प्रसवः स्मृतः इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव
कन्या व मालिका ह्याही बला हिच्या संतती म्हणून स्मरणात आहेत। अशा रीतीने क्रूरकर्मे करणारे हे नऊ पौलस्त्य राक्षस सांगितले आहेत।
Verse 66
विभीषणो ऽतिशुद्धात्मा धर्मज्ञः परिकीर्तितः पुलस्त्यस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्याघ्राश् च दंष्ट्रिणः
विभीषण अतिशय शुद्धात्मा व धर्मज्ञ म्हणून कीर्तित आहे। पुलस्त्याचे पुत्र वन्य पशूसारखे उग्र—सर्वच वाघासारखे व दंष्ट्रायुक्त सांगितले आहेत।
Verse 67
भूताः पिशाचाः सर्पाश् च सूकरा हस्तिनस् तथा वानराः किंनराश्चैव ये च किंपुरुषास् तथा
भूत, पिशाच, सर्प, सूकर व हत्ती; तसेच वानर, किंनर आणि किंपुरुष—अशा विविध जीवसमूहांची तेथे उपस्थिती होती।
Verse 68
अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वते ऽन्तरे अत्रेः पत्न्यो दशैवासन् सुंदर्यश् च पतिव्रताः
त्या वैवस्वत मन्वंतरात क्रतु ऋषी अनपत्य (निःसंतान) म्हणून स्मरणात आहेत। अत्रींच्या दहा पत्नी होत्या—सर्व सुंदर व पतिव्रता धर्मात स्थिर होत्या।
Verse 69
भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः भद्राभद्रा च जलदा मन्दा नन्दा तथैव च
भद्राश्व आणि अप्सरा घृताची हिच्यापासून दहा संतती उत्पन्न झाली—भद्राभद्रा, जलदा, मंदा, नंदा इत्यादी।
Verse 70
बलाबला च विप्रेन्द्रा या च गोपाबला स्मृता तथा तामरसा चैव वरक्रीडा च वै दश
(या) बलाबला, विप्रेन्द्रा, आणि जी गोपाबला म्हणून स्मरणात आहे; तसेच तामरसा व वरक्रीडा—अशा रीतीने निश्चयाने (या समूहात) दहा नामे आहेत.
Verse 71
आत्रेयवंशप्रभवास् तासां भर्ता प्रभाकरः स्वर्भानुपिहिते सूर्ये पतिते ऽस्मिन्दिवो महीम्
आत्रेय वंशात उत्पन्न त्या (स्त्रियांचा) भर्ता प्रभाकर होता. स्वर्भानूने सूर्य आच्छादित केल्यावर, या लोकातील पृथ्वी जणू स्वर्गातून पडली—पती (शिव) अधीन सृष्टीक्रमातील ते अशुभ लक्षण होते.
Verse 72
तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्तिता स्वस्त्यस्तु हि तवेत्युक्ते पतन्निह दिवाकरः
जेव्हा हा लोक तमाने ग्रासला, तेव्हा त्यानेच प्रभा प्रवर्तित केली. आणि “तुझे कल्याण होवो” असे म्हटल्यावर दिवाकर येथे अवतरला, जणू त्या परम तमो-नाशकाला नमस्कार करीत आहे.
Verse 73
ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य पपात न विभुर्दिवः ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरत्रिर्महर्षिभिः
त्या ब्रह्मर्षीच्या वचनाने तो विभू स्वर्गातून पडला नाही. म्हणून महर्षींनी पुढे प्रभु अत्रीला “प्रभाकर” असे संबोधले—ज्याचे तप पती (शिव) धारित जगत्क्रमाचे रक्षण करते.
Verse 74
भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् स तासु जनयामास पुनः पुत्रांस्तपोधनः
भद्रेत त्याने यशस्वी पुत्र सोमाला जन्म दिला. नंतर तो तपोधन (तपस्येचा निधी) त्या (पत्नीं)पासून पुन्हा पुत्रांना जन्म देत राहिला, सृष्टीची वंशपरंपरा वाढवीत.
Verse 75
स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ च महौजसौ
ते ‘स्वस्त्यात्रेय’ म्हणून विख्यात ऋषी वेदपारंगत होते. त्यांच्यातील दोघे विशेष प्रसिद्ध—यशस्वी, ब्रह्मनिष्ठ आणि महान् तेजाने युक्त होते.
Verse 76
दत्तो ह्यत्रिवरो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः यवीयसी स्वसा तेषाम् अमला ब्रह्मवादिनी
अत्रीच्या श्रेष्ठ संततीत दत्तात्रेय ज्येष्ठ होता आणि दुर्वासा त्याचा अनुज. त्यांची कनिष्ठ बहीण अमला—निर्मळ, ब्रह्मविद्येत रत आणि ब्रह्मतत्त्वाचे सत्य वचन करणारी होती.
Verse 77
तस्य गोत्रद्वये जाताश् चत्वारः प्रथिता भुवि श्यावश् च प्रत्वसश्चैव ववल्गुश्चाथ गह्वरः
त्याच्या दोन गोत्रांतून चार पुत्र जन्मले, जे पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले—श्याव, प्रत्वस, ववल्गु आणि गह्वर.
Verse 78
आत्रेयाणां च चत्वारः स्मृताः पक्षा महात्मनाम् काश्यपो नारदश्चैव पर्वतानुद्धतस् तथा
आत्रेय वंशातील महात्म्यांच्या चार शाखा स्मरणात आहेत—काश्यप, नारद, पर्वत आणि अनुद्धत.
Verse 79
जज्ञिरे मानसा ह्येते अरुन्धत्या निबोधत नारदस्तु वसिष्ठाया-रुन्धतीं प्रत्यपादयत्
अरुंधतीकडून हे जाणून घ्या—हे सर्व मानसपुत्र म्हणून उत्पन्न झाले. आणि नारदाने वसिष्ठाला अरुंधती अर्पण केली; त्यामुळे सृष्टीत धर्माधिष्ठित पवित्र दांपत्य स्थापन झाले.
Verse 80
ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः पुरा देवासुरे युद्धे घोरे वै तारकामये
ऊर्ध्वरेता व महातेजस्वी नारद मुनी पूर्वी दक्षाच्या शापाच्या प्रभावाने तसे झाले; घोर तारकामय नामक देव–असुर युद्धकाळी ते तद्रूप प्रकट झाले।
Verse 81
अनावृष्ट्या हते लोके ह्य् उग्रे लोकेश्वरैः सह वसिष्ठस्तपसा धीमान् धारयामास वै प्रजाः
भयंकर अनावृष्टीने जग पीडित झाले असता, लोकपालांसह धीमान वसिष्ठांनी तपोबलाने प्रजांना धारण केले आणि पतीस्वरूप प्रभूमध्ये स्थित धर्माचे रक्षण केले।
Verse 82
अन्नोदकं मूलफलम् ओषधीश् च प्रवर्तयन् तानेताञ्जीवयामास कारुण्यादौषधेन च
अन्न-पाणी, मूल-फळे व औषधी यांची व्यवस्था प्रवर्तवून, करुणेने औषधोपचार करून त्यांनी त्या सर्वांना पुन्हा जीवन दिले।
Verse 83
अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु सुतान् उत्पादयच्छतम् ज्यायसो ऽजनयच्छक्तेर् अदृश्यन्ती पराशरम्
अरुंधतीपासून वसिष्ठांनी शंभर पुत्र उत्पन्न केले. ज्येष्ठापासून शक्ती जन्मले, आणि शक्तीपासून अदृश्यन्तीने पराशराला जन्म दिला—पतीस्वरूप प्रभूच्या अनुग्रहाने ही ऋषिपरंपरा धर्म व सम्यक् ज्ञानाने बद्ध जीवांच्या हितासाठी प्रवर्तते।
Verse 84
रक्षसा भक्षिते शक्तौ रुधिरेण तु वै तदा काली पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्
जेव्हा शक्तीला राक्षसाने भक्षिले, तेव्हा तिच्या रक्तातून काली उत्पन्न झाली; आणि त्या कालीने पराशरापासून प्रभुतुल्य कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांना जन्म दिला।
Verse 85
द्वैपायनो ह्यरण्यां वै शुकम् उत्पादयत्सुतम् उपमन्युं च पीवर्यां विद्धीमे शुकसूनवः
द्वैपायन (व्यास) यांनी अरण्यात शुक नावाचा पुत्र उत्पन्न केला आणि पीवरीमध्ये उपमन्यूला जन्म दिला. हे शुक-वंशपरंपरेतील पुत्र जाणावे—ज्यायोगे शैव-ज्ञानाची पावन परंपरा चालते।
Verse 86
भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरस्तु पञ्चमः कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता
तो भूरिश्रवा, प्रभु आणि शंभू म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो कृष्णही आहे आणि पाचव्या नावाने गौर. तो कन्या, कीर्तिमती, योगमाता आणि धृतव्रता—व्रतांत दृढ—असा स्तुत्य आहे।
Verse 87
जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वनुहस्य च श्वेतः कृष्णश् च गौरश् च श्यामो धूम्रस्तथारुणः
ती ब्रह्मदत्ताची जननी झाली आणि अनुहाची पत्नीही. त्या वंशात वर्णभेदाने संतती सांगितली आहे—श्वेत, कृष्ण, गौर, श्याम, धूम्र आणि अरुण।
Verse 88
नीलो बादरिकश्चैव सर्वे चैते पराशराः पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम्
नील आणि बादरिक—हे सर्व ‘पराशर’ म्हणून ओळखले जातात. अशा रीतीने महात्मा पराशरांच्या आठ शाखा (पक्ष) सांगितल्या आहेत।
Verse 89
अत ऊर्ध्वं निबोधध्वम् इन्द्रप्रमितिसंभवम् वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यो घृताच्यामुदपद्यत
आता पुढे ऐका: इन्द्रप्रमितीच्या वंशधारेत, वसिष्ठांच्या पावन परंपरेत, कपिञ्जलीच्या माध्यमातून घृताचीपासून तो जन्म प्रकट झाला।
Verse 90
त्रिमूर्तिर्यः समाख्यात इन्द्रप्रमितिरुच्यते पृथोः सुतायां सम्भूतो भद्रस्तस्या भवद्वसुः
जो ‘त्रिमूर्ती’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तोच ‘इंद्रप्रमिती’ असेही म्हटला जातो. पृथूच्या कन्येपासून भद्र उत्पन्न झाला आणि तिच्यापासून भवद्वसु जन्मला।
Verse 91
उपमन्युः सुतस्तस्य बहवो ह्यौपमन्यवः मित्रावरुणयोश्चैव कौण्डिन्या ये परिश्रुताः
त्याचा पुत्र उपमन्यु झाला; उपमन्यूपासून ‘औपमन्यव’ नावाचे अनेक वंशज वाढले. तसेच मित्र-वरुणांच्या वंशातील म्हणून प्रसिद्ध कौण्डिन्यही येथे स्मरणात आहेत।
Verse 92
एकार्षेयास् तथा चान्ये वासिष्ठा नाम विश्रुताः एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता दश महात्मनाम्
तसेच इतर ‘एकार्षेय’ आहेत, जे ‘वासिष्ठ’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत. हे महात्मा वसिष्ठांच्या दहा शाखा म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 93
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा विश्रुता भुवि भर्तारश् च महाभागा एषां वंशाः प्रकीर्तिताः
अशा प्रकारे हे ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेत—महाभाग, लोकधारण करणारे; आणि त्यांच्या वंशांचे येथे कीर्तन झाले आहे।
Verse 94
त्रिलोकधारणे शक्ता देवर्षिकुलसंभवाः तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः
देवर्षींच्या कुलात उत्पन्न झालेले ते त्रिलोक धारण करण्यास समर्थ होते. त्यांच्या पुत्र-पौत्रांची संख्या शेकड्यांनी, मग हजारोंनी वाढत गेली।
Verse 95
यैस्तु व्याप्तास्त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः
ज्यांच्यामुळे सूर्यकिरणांसारखे त्रैलोक्य सर्वत्र व्यापून गेले होते।
Frequently Asked Questions
The chapter names eight Vasus—Āpaḥ, Dhruva, Soma, Dhara, Anila, Anala, Pratyūṣa, and Prabhāsa—portraying them as beneficent cosmic sustainers; their enumeration functions as a cosmological index within the Bhuvanakośa framework.
The text enumerates eleven Rudras (including Ajāikapād, Ahirbudhnya, Virūpākṣa, and others), presenting them as gaṇeśvaras; in a Śaiva context, this underscores Śiva’s manifold governance through Rudra-forms while remaining the transcendent source of order.
By establishing dharmic administration of worlds—devas, rishis, kings, and lineages—the chapter explains the social-cosmic conditions that enable yajna, tapas, and sustained liṅga-upāsanā; ordered creation becomes the platform on which Śiva-bhakti and moksha-oriented disciplines can operate.