Adhyaya 74

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिर् नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच देइत्य् => लिङ्ग लिङ्गानि कल्पयित्वैवं स्वाधिकारानुरूपतः विश्वकर्मा ददौ तेषां नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘ब्रह्मप्रोक्त लिंगार्चनविधी’ नावाचा चौऱ्याहत्तरावा अध्याय. सूत म्हणाले—अशा रीतीने आपापल्या अधिकारानुरूप विविध लिंगांची रचना करून, प्रभु ब्रह्माच्या आज्ञेने विश्वकर्म्याने ती त्यांना प्रदान केली।

Verse 2

इन्द्रनीलमयं लिङ्गं विष्णुना पूजितं सदा पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः

इंद्रनीलमय लिंग विष्णू सदैव पूजितो. पद्मरागमय लिंग शक्र (इंद्र) पूजितो, आणि विश्रवसाचा पुत्र सुवर्णमय लिंग पूजितो. अशा रीतीने लिंगतत्त्वाने सर्वजण पशुपती शिवाची आराधना करतात, जी पशूला पाशातून मोक्ष देते.

Verse 3

विश्वेदेवास् तथा रौप्यं वसवः कान्तिकं शुभम् आरकूटमयं वायुर् अश्विनौ पार्थिवं सदा

विश्वेदेव रौप्यमय लिंगाचे पूजन करतात; वसु शुभ व कान्तिमय द्रव्याचे. वायू आरकूट (ताम्र-मिश्रधातू) मय लिंगाचे, आणि अश्विनीकुमार सदैव पार्थिव (मृत्तिकामय) लिंगाचे पूजन करतात. अशा प्रकारे द्रव्यविधान देवशक्तीनुसार पती शिवाच्या सेवेसाठी आहे.

Verse 4

स्फाटिकं वरुणो राजा आदित्यास्ताम्रनिर्मितम् मौक्तिकं सोमराड् धीमांस् तथा लिङ्गमनुत्तमम्

राजा वरुणाने स्फटिकमय लिंगाची प्रतिष्ठा केली. आदित्यांनी ताम्रनिर्मित लिंगाची, आणि धीमान सोमराजाने मौक्तिकमय अनुपम लिंगाची स्थापना केली. अशा प्रकारे विविध पवित्र प्रतीकांनी त्यांनी परम पती शिवाचे पूजन केले.

Verse 5

अनन्ताद्या महानागाः प्रवालकमयं शुभम् दैत्या ह्ययोमयं लिङ्गं राक्षसाश् च महात्मनः

अनंतादि महानागांनी शुभ प्रवाळमय लिंग अर्पण केले. दैत्यांनी लोहमय लिंग अर्पण केले, आणि हे महात्मन्, राक्षसांनीही आपापले लिंग अर्पण केले. स्वभावानुसार सर्वांनी लिंगाद्वारे परम पती शिवाचे पूजन केले.

Verse 6

त्रैलोहिकं गुह्यकाश् च सर्वलोहमयं गणाः चामुण्डा सैकतं साक्षान् मातरश् च द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तम, त्रैलोक्याचे गण व गुह्यकही होते; तसेच सर्व प्रकारच्या लोखंडापासून बनल्यासारखे गणही होते. चामुण्डा, सैकतगण आणि मातृकाही—सर्वजण साक्षात उपस्थित होते.

Verse 7

दारुजं नैरृतिर् भक्त्या यमो मारकतं शुभम् नीलाद्याश् च तथा रुद्राः शुद्धं भस्ममयं शुभम्

भक्तीने नैऋती (दक्षिण-पश्चिम दिक्पाल) काष्ठजन्य भस्म स्वीकारतो; यम शुभ मरकतवर्ण भस्म प्राप्त करतो. नील आदि रुद्रही शुद्ध, मंगलमय भस्म ग्रहण करतात.

Verse 8

लक्ष्मीवृक्षमयं लक्ष्मीर् गुहो वै गोमयात्मकम् मुनयो मुनिशार्दूलाः कुशाग्रमयम् उत्तमम्

लक्ष्मीची पूजा लक्ष्मी-वृक्षरूपाने करावी; गुह (स्कंद) गोमयापासून घडवावा. हे मुनिशार्दूलांनो, मुनिंचे प्रतीक कुशाग्रांनी बनविलेल्या उत्तम रूपात स्थापावे.

Verse 9

वामाद्याः पुष्पलिङ्गं तु गन्धलिङ्गं मनोन्मनी सरस्वती च रत्नेन कृतं रुद्रस्य वाग्भवा

वामा आदि शक्तींनी पुष्पलिंग अर्पण केले; मनोन्मनीने गंधलिंग समर्पिले. रुद्राची वाग्भवा सरस्वतीने रत्ननिर्मित लिंग घडवून पूजेस अर्पण केले.

Verse 10

दुर्गा हैमं महादेवं सवेदिकमनुत्तमम् उग्रा पिष्टमयं सर्वे मन्त्रा ह्याज्यमयं शुभम्

दुर्गेने वेदिकेसह सुवर्णमय, अनुपम महादेव घडविला. उग्रा देवीने सर्व विधी पिष्टमय (गूळलेल्या पिठापासून) रचला; आणि शुभ मंत्र तुपासह अर्पण झाले.

Verse 11

वेदाः सर्वे दधिमयं पिशाचाः सीसनिर्मितम् लेभिरे च यथायोग्यं प्रसादाद्ब्रह्मणः पदम्

सर्व वेदांना दधिमय पद प्राप्त झाले आणि पिशाचांना शिसेनिर्मित पद मिळाले. प्रत्येकाने आपल्या योग्यतेनुसार ब्रह्माच्या प्रसादाने नियत स्थान प्राप्त केले.

Verse 12

बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत् शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य स्थितमत्र न संशयः

येथे अधिक काय सांगावे? हे सर्व चराचर जगत् शिवलिंगाची विधिपूर्वक अर्चना केल्यानेच प्रतिष्ठित आहे—यात संशय नाही।

Verse 13

त्य्पेस् ओफ़् लिङ्गस् अच्च्। तो मतेरिअल् षड्विधं लिङ्गमित्याहुर् द्रव्याणां च प्रभेदतः तेषां भेदाश्चतुर्युक्तचत्वारिंशदिति स्मृताः

द्रव्यभेदानुसार लिंग सहा प्रकारचे सांगितले आहे; आणि त्यांच्या उपभेदांची संख्या परंपरेने एकूण चव्वेचाळीस स्मृत आहे।

Verse 14

शैलजं प्रथमं प्रोक्तं तद्धि साक्षाच्चतुर्विधम् द्वितीयं रत्नजं तच्च सप्तधा मुनिसत्तमाः

प्रथम शैलज (दगडी) लिंग सांगितले आहे; ते प्रत्यक्ष चार प्रकारचे आहे. दुसरे रत्नज लिंग असून ते, हे मुनिश्रेष्ठांनो, सात प्रकारचे आहे।

Verse 15

तृतीयं धातुजं लिङ्गम् अष्टधा परमेष्ठिनः तुरीयं दारुजं लिङ्गं तत्तु षोडशधोच्यते

तिसरे धातुज (धातूचे) लिंग आहे; ते परमेष्ठीच्या मताने आठ प्रकारचे सांगितले आहे. चौथे दारुज (लाकडी) लिंग; ते सोळा प्रकारचे म्हटले जाते।

Verse 16

मृन्मयं पञ्चमं लिङ्गं द्विधा भिन्नं द्विजोत्तमाः षष्ठं तु क्षणिकं लिङ्गं सप्तधा परिकीर्तितम्

हे द्विजोत्तमांनो, पाचवे मृन्मय (मातीचे) लिंग असून ते दोन प्रकारचे भिन्न सांगितले आहे. सहावे क्षणिक (तात्पुरते) लिंग सात प्रकारचे कीर्तित आहे।

Verse 17

श्रीप्रदं रत्नजं लिङ्गं शैलजं सर्वसिद्धिदम् धातुजं धनदं साक्षाद् दारुजं भोगसिद्धिदम्

रत्ननिर्मित लिंग श्री—मंगलसमृद्धी देणारे आहे. शैलज लिंग सर्व सिद्धी देणारे आहे. धातुज लिंग प्रत्यक्ष धन देणारे, आणि दारुज लिंग भोगसिद्धी देणारे आहे.

Verse 18

मृन्मयं चैव विप्रेन्द्राः सर्वसिद्धिकरं शुभम् शैलजं चोत्तमं प्रोक्तं मध्यमं चैव धातुजम्

हे विप्रश्रेष्ठांनो! मृन्मय (मातीचा) लिंग शुभ व सर्वसिद्धिदायक आहे. शैलज लिंग उत्तम म्हटले आहे, आणि धातुज लिंग मध्यम मानले आहे.

Verse 19

बहुधा लिङ्गभेदाश् च नव चैव समासतः मूले ब्रह्मा तथा मध्ये विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः

लिंगाचे भेद अनेक आहेत; परंतु संक्षेपाने ते नऊ मानले आहेत. त्याच्या मूळभागी ब्रह्मा, आणि मध्यभागी त्रिभुवनेश्वर विष्णु विराजमान आहेत.

Verse 20

रुद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः लिङ्गवेदी महादेवी त्रिगुणा त्रिमयांबिका

रुद्राच्या वर महादेव—प्रणव (ॐ) म्हणून प्रसिद्ध सदाशिव आहेत. आणि महादेवी हीच लिंगाची वेदी; ती त्रिगुणस्वरूपा, त्रिमयी अंबिका आहे.

Verse 21

तया च पूजयेद्यस्तु देवी देवश् च पूजितौ शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम्

जो त्या विधीने पूजन करतो, त्याच्यामुळे देवी आणि देव—दोघेही पूजिले जातात. तो शैलज, रत्नज, धातुज किंवा दारुज—कोणतेही लिंग पूजू शकतो.

Verse 22

मृन्मयं क्षणिकं वापि भक्त्या स्थाप्य फलं शुभम् सुरेन्द्राम्भोजगर्भाग्नियमाम्बुपधनेश्वरैः

कोणीही भक्तिभावाने मातीचे, जरी क्षणिक असले तरी, लिंग स्थापिले तर त्या शुभ कर्माचे फळ इंद्र, कमलयोनी ब्रह्मा, अग्नि, यम, वरुण, कुबेर आणि ईशान—दिक्पालांनीही मान्य केलेले आहे।

Verse 23

सिद्धविद्याधराहीन्द्रैर् यक्षदानवकिन्नरैः स्तूयमानः सुपुण्यात्मा देवदुन्दुभिनिःस्वनैः

सिद्ध व विद्याधरांतील श्रेष्ठ, तसेच यक्ष, दानव व किन्नर यांनी स्तुत केलेला तो परम पुण्यात्मा देवदुंदुभींच्या गजरात सर्वत्र कीर्तित झाला।

Verse 24

भूर्भूवःस्वर्महर्लोकान् क्रमाद् वै जनतः परम् तपः सत्यं पराक्रम्य भासयन् स्वेन तेजसा

तो क्रमाने भूः, भुवः, स्वः व महर्लोक ओलांडून, जन, तप व सत्यलोकांनाही पार करून, परम पतीची सार्वभौम प्रभा असलेल्या स्वतेजाने सर्वांना प्रकाशित करतो।

Verse 25

लिङ्गस्थापनसन्मार्गनिहितस्वायतासिना आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छन्निर्विशङ्कया

लिंगस्थापनाच्या सन्मार्गावर स्वसंयमित तलवार स्थिर करून, तो शीघ्रच ब्रह्मांडाचे आवरण फोडून, निःशंकपणे बाहेर निघून गेला।

Verse 26

शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम् मृन्मयं क्षणिकं त्यक्त्वा स्थापयेत्सकलं वपुः

दगड, रत्न, धातू किंवा लाकूड यापैकी बनविलेले (लिंग) असो—नश्वर मातीचे क्षणिक लिंग सोडून, उपासनेसाठी प्रभूचे सकल-वपु म्हणजे साकार पूर्ण रूप स्थापावे।

Verse 27

विधिना चैव कृत्वा तु स्कन्दोमासहितं शुभम् कुन्दगोक्षीरसंकाशं लिङ्गं यः स्थापयेन्नरः

जो मनुष्य विधिपूर्वक स्कंद व उमा सहित शुभ, कुंदफुलासारखा तेजस्वी व गाईच्या दुधासारखा शुभ्र शिवलिंग घडवून स्थापतो।

Verse 28

नृणां तनुं समास्थाय स्थितो रुद्रो न संशयः दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निर्वृतिं नराः

मानवी देह धारण करून रुद्र स्थित आहेत—यात संशय नाही. त्यांच्या दर्शनाने व स्पर्शानेच लोक निर्वृती, परम शांती, प्राप्त करतात।

Verse 29

तस्य पुण्यं मया वक्तुं सम्यग्युगशतैरपि शक्यते नैव विप्रेन्द्रास् तस्माद् वै स्थापयेत् तथा

हे विप्रश्रेष्ठांनो, त्या कर्माचे पुण्य मी शेकडो युग सांगितले तरी पूर्णपणे सांगू शकत नाही. म्हणून त्याच प्रकारे शिवलिंगाची स्थापना करावी।

Verse 30

सर्वेषामेव मर्त्यानां विभोर्दिव्यं वपुः शुभम् सकलं भावनायोग्यं योगिनामेव निष्कलम्

सर्व मर्त्यांसाठी विभूचे दिव्य, शुभ रूप ‘सकल’—ध्यान-भावनेस योग्य; परंतु योगींसाठी तोच प्रभू ‘निष्कल’—निर्गुण, अखंड—रूपाने अनुभूत होतो।