Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे लिङ्गार्चनविधिर्नाम सप्तविंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच आग्नेयं सौरममृतं बिम्बं भाव्यं ततोपरि गुणत्रयं च हृदये तथा चात्मत्रयं क्रमात्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील ‘लिंगार्चनविधी’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला. शैलादि म्हणाले—लिंगाचे अंतर्बिंब क्रमाने आग्नेय, सौर व अमृतमय असे भावावे; नंतर हृदयात त्रिगुण आणि पुढे क्रमाने आत्मत्रयाचे ध्यान करावे।

Verse 2

तस्योपरि महादेवं निष्कलं सकलाकृतिम् कान्तार्धरूढदेहं च पूजयेद्ध्यानविद्यया

त्या लिंगाच्या वर ध्यानविद्येने महादेवाची पूजा करावी—जो निष्कलही आहेत आणि सकलरूपधारीही; ज्यांचे देह प्रियाशक्तीच्या अर्धभागाने अधिष्ठित आहे (अर्धनारीश्वर).

Verse 3

ततो बहुविधं प्रोक्तं चिन्त्यं तत्रास्ति चेद्यतः चिन्तकस्य ततश्चिन्ता अन्यथा नोपपद्यते

म्हणून चिंतनयोग्य तत्त्व अनेक प्रकारे सांगितले आहे; कारण जर खरोखर चिंतन करण्यास काही असेल, तर चिंतकाच्या (पशुच्या) चिंतेचा उगम त्या सत्यातूनच होतो—अन्यथा ते संभवत नाही.

Verse 4

तस्माद्ध्येयं तथा ध्यानं यजमानः प्रयोजनम् स्मरेत्तन्नान्यथा जातु बुध्यते पुरुषस्य ह

म्हणून यजमानाने ध्येय आणि ध्यान—दोन्ही—त्यांच्या प्रयोजनासह स्मरावे; कारण पुरुषाला ते कधीही अन्यथा खरेपणाने कळत नाही.

Verse 5

पुरे शेते पुरं देहं तस्मात्पुरुष उच्यते याज्यं यज्ञेन यजते यजमानस्तु स स्मृतः

जो ‘पुर’ म्हणजे देह-नगरात वास करतो, म्हणून तो पुरुष म्हणतात. आणि जो यज्ञाने पूज्याची पूजा करतो, तोच यजमान म्हणून स्मृत आहे.

Verse 6

ध्येयो महेश्वरो ध्यानं चिन्तनं निर्वृतिः फलम् प्रधानपुरुषेशानं याथातथ्यं प्रपद्यते

महेश्वरच ध्येय आहेत; ध्यान व चिंतन यांचे फळ अंतःनिर्वृती आहे. प्रधान व पुरुष यांचे ईशान-स्वामी यांच्यात शरण गेल्यास यथातथ्य सत्याचा साक्षात्कार होतो.

Verse 7

इह षड्विंशको ध्येयो ध्याता वै पञ्चविंशकः चतुर्विंशकम् अव्यक्तं महदाद्यास्तु सप्त च

येथे षड्विंश तत्त्व हे ध्येय—ध्यानाचा विषय—म्हणून सांगितले आहे आणि पंचविंश तत्त्व हेच ध्याता—ध्यान करणारा—असे निश्चित मानले आहे. चतुर्विंश तत्त्व अव्यक्त प्रकृती आहे; महत् इत्यादी सात तत्त्वे तिचे विकार म्हणून समजावीत।

Verse 8

महांस् तथा त्वहङ्कारं तन्मात्रं पञ्चकं पुनः कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च

प्रकृतीपासून महत् उत्पन्न होते, त्यानंतर अहंकार प्रकटतो. पुढे पाच तन्मात्रा उत्पन्न होतात; तसेच पाच कर्मेंद्रिये आणि त्याचप्रमाणे पाच ज्ञानेंद्रियेही. अशा रीतीने पशूसाठी पाश—बंधनाचे क्षेत्र—विस्तारते; ते पतीरूप शिवाच्या अधीन होऊन जिंकले जाते।

Verse 9

मनश् च पञ्च भूतानि शिवः षड्विंशकस्ततः स एव भर्ता कर्ता च विधेरपि महेश्वरः

मन आणि पाच महाभूत—हे सर्व षड्विंश तत्त्वांत अंतर्भूत आहेत; त्यांपलीकडे शिवच स्थित आहेत. तोच महेश्वर—ब्रह्म्याच्या सृष्टीविधीचाही—धारक आणि कर्ता आहे।

Verse 10

हिरण्यगर्भं रुद्रो ऽसौ जनयामास शङ्करः विश्वाधिकश् च विश्वात्मा विश्वरूप इति स्मृतः

त्या रुद्र—शंकर—यांनी हिरण्यगर्भ उत्पन्न केला. तो विश्वापलीकडचा, विश्वातील आत्मा, आणि विश्वरूप—समस्त जगत् ज्याचेच स्वरूप—असा स्मरणात आहे।

Verse 11

विना यथा हि पितरं मातरं तनयास्त्विह न जायन्ते तथा सोमं विना नास्ति जगत्त्रयम्

जसे या लोकी पिता आणि माता यांच्याविना संतती जन्मत नाही, तसेच सोमाविना त्रिलोकाचे अस्तित्व टिकत नाही।

Verse 12

सनत्कुमार उवाच कर्ता यदि महादेवः परमात्मा महेश्वरः तथा कारयिता चैव कुर्वतो ऽल्पात्मनस् तथा

सनत्कुमार म्हणाले—जर महादेव, परमात्मा महेश्वर हेच खरे कर्ते असतील, तर तेच करविणारेही आहेत; अल्प जीव ‘मी करतो’ असे मानला तरी त्याची क्रिया तेच प्रवर्तित करतात।

Verse 13

नित्यो विशुद्धो बुद्धश् च निष्कलः परमेश्वरः त्वयोक्तो मुक्तिदः किं वा निष्कलश्चेत्करोति किम्

तू परमेश्वराला नित्य, विशुद्ध, बुद्ध, निष्कल आणि मुक्तिदाता असे म्हटलेस; पण तो खरोखर निष्कल व निष्क्रिय असेल, तर मोक्ष देण्यासाठी तो काय करतो?

Verse 14

शैलादिरुवाच कालः करोति सकलं कालं कलयते सदा निष्कलं च मनः सर्वं मन्यते सो ऽपि निष्कलः

शैलादि म्हणाले—काळ सर्वांना प्रकट व साकार करतो आणि काळाचेच मापन-परिपाक सतत करीत राहतो; मनही सर्वथा निष्कलाचे चिंतन करते. पण तो परमेश्वर खरोखरच निष्कल—सर्व माप व मर्यादांपलीकडे आहे।

Verse 15

कर्मणा तस्य चैवेह जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् किमत्र देवदेवस्य मूर्त्यष्टकमिदं जगत्

त्याच्याच कर्मशक्तीने हे सर्व जग येथे प्रतिष्ठित आहे. यात आश्चर्य ते काय, कारण हे जग देवदेव शिवाच्या अष्टमूर्तीचेच प्राकट्य आहे।

Verse 16

विनाकाशं जगन्नैव विना क्ष्मां वायुना विना तेजसा वारिणा चैव यजमानं तथा विना

आकाशाविना जगत नाही; पृथ्वीविना, वायुविना, तेजाविना आणि जलाविना जसे नाही—तसेच यजमानाविनाही नाही. या आधारांवर प्रकट सृष्टी टिकते; परंतु परम पति शिव हे सर्वांचे परात्पर अधिष्ठान आहेत।

Verse 17

भानुना शशिना लोकस् तस्यैतास्तनवः प्रभोः विचारतस्तु रुद्रस्य स्थूलमेतच्चराचरम्

सूर्य व चंद्र यांच्या द्वारा हा लोक धारण होतो; हे त्या प्रभूच्या प्रकट तनू आहेत. आणि रुद्राचे यथार्थ विवेचन केले असता हे सर्व स्थूल जगत्—चर व अचर—रुद्राची मूर्त अभिव्यक्तीच आहे असे कळते।

Verse 18

सूक्ष्मं वदन्ति ऋषयो यन्न वाच्यं द्विजोत्तमाः यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह

हे द्विजोत्तम! ऋषी त्या तत्त्वाला परम सूक्ष्म म्हणतात, कारण ते वाणीने सांगता येत नाही; तेथून वाणी परत फिरते आणि मनही न मिळवता निवृत्त होते।

Verse 19

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन न भेतव्यं तथा तस्माज् ज्ञात्वानन्दं पिनाकिनः

जो ब्रह्मानंद जाणतो तो कशालाही भित नाही. म्हणून पिनाकी (भगवान शिव) यांचा आनंद जाणून तसाच निर्भय व्हावे।

Verse 20

विभूतयश् च रुद्रस्य मत्वा सर्वत्र भावतः सर्वं रुद्र इति प्राहुर् मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

रुद्राच्या विभूती सर्वत्र व सर्व भावांनी ओळखून तत्त्वदर्शी मुनी म्हणतात—“हे सर्व रुद्रच आहे।”

Verse 21

नमस्कारेण सततं गौरवात्परमेष्ठिनः सर्वं तु खल्विदं ब्रह्म सर्वो वै रुद्र ईश्वरः

परमेष्ठिनाला श्रद्धेने सतत नमस्कार केल्याने असे बोध होते—खरेच हे सर्व ब्रह्म आहे; आणि ते सर्व ब्रह्म प्रत्यक्ष ईश्वर रुद्रच आहे।

Verse 22

पुरुषो वै महादेवो महेशानः परः शिवः एवं विभुर्विनिर्दिष्टो ध्यानं तत्रैव चिन्तनम्

महादेवच परम पुरुष—महेशान, परात्पर शिव. असा सर्वव्यापी स्वामी निरूपित झाला; ध्यान म्हणजे त्याचाच एकाग्र चिंतन.

Verse 23

चतुर्व्यूहेण मार्गेण विचार्यालोक्य सुव्रत संसारहेतुः संसारो मोक्षहेतुश् च निर्वृतिः

हे सुव्रत, चतुर्व्यूह-मार्गाने विचार करून स्पष्ट पाहिल्यावर कळते—संसार बंधनाचे कारण आहे; आणि तोच संसार सम्यक् विवेकाने मोक्षाचे कारण होऊन प्रभूमध्ये निर्वृतीस नेतो.

Verse 24

चतुर्व्यूहः समाख्यातश् चिन्तकस्येह योगिनः चिन्ता बहुविधा ख्याता सैकत्र परमेष्ठिना

येथे चिंतननिष्ठ योग्यासाठी चतुर्व्यूह सांगितला आहे. चिंताचे प्रकार अनेक मानले जातात; पण परमेष्ठी—पती—यांनी ते एकत्र करून एक समन्वित उपदेश केला आहे.

Verse 25

सुनिष्ठेत्यत्र कथिता रुद्रं रौद्री न संशयः ऐन्द्री चेन्द्रे तथा सौम्या सोमे नारायणे तथा

येथे ‘सुनिष्ठा’ हे नाव रुद्राच्या संदर्भाने सांगितले आहे—ती निःसंशय रौद्री (रुद्राणी) आहे. तसेच ‘ऐन्द्री’ इंद्राशी, ‘सौम्या’ सोमाशी, आणि त्याचप्रमाणे नारायणाशीही संबद्ध म्हणतात.

Verse 26

सूर्ये वह्नौ च सर्वेषां सर्वत्रैवं विचारतः सैवाहं सो ऽहमित्येवं द्विधा संस्थाप्य भावतः

विचाराने सर्वत्र त्यालाच पहा—सूर्यात, अग्नीत आणि सर्व प्राण्यांत. भाव द्विधा स्थापन करा—“मी ती शक्ती आहे” आणि “मी तो शिव आहे”; तेव्हा सर्वव्यापी प्रभूचे आत्मस्वरूप उमगते.

Verse 27

भक्तो ऽसौ नास्ति यस्तस्माच् चिन्ता ब्राह्मी न संशयः एवं ब्रह्ममयं ध्यायेत् पूर्वं विप्र चराचरम्

म्हणून असा कोणीही नाही की जो त्याचा भक्त नाही—यात संशय नाही. म्हणून हे चिंतन ब्राह्मी, ब्रह्ममय आहे. हे ब्राह्मणा, पुढे जाण्यापूर्वी चराचर समस्त विश्व ब्रह्माने व्यापलेले, ब्रह्ममय आहे असे ध्यान करावे.

Verse 28

चराचरविभागं च त्यजेदभिमतं स्मरन् त्याज्यं ग्राह्यम् अलभ्यं च कृत्यं चाकृत्यमेव च

परम ध्येय स्मरून, चराचर भेदावरील आसक्ती सोडावी. विवेकाने ठरवावे—काय त्याज्य, काय ग्राह्य; काय साध्य, काय असाध्य; आणि काय कर्तव्य, काय अकर्तव्य.

Verse 29

यस्य नास्ति सुतृप्तस्य तस्य ब्राह्मी न चान्यथा आभ्यन्तरं समाख्यातम् एवमभ्यर्चनं क्रमात्

ज्याच्या अंतःकरणात खरी तृप्ती नाही, त्याच्यात ब्राह्मी प्रवृत्ती उत्पन्न होत नाही—आणि तसे होणे शक्यही नाही. असे आभ्यंतर साधन सांगितले आहे; याप्रमाणे क्रमाने अभ्यर्चना करावी.

Verse 30

आभ्यन्तरार्चकाः पूज्या नमस्कारादिभिस् तथा विरूपा विकृताश्चापि न निन्द्या ब्रह्मवादिनः

जे अंतःपूजेद्वारे शिवाची आभ्यंतर आराधना करतात, ते नमस्कारादिने पूज्य आहेत. ते विरूप किंवा विकृत दिसले तरी, ब्रह्मवाद्यांची निंदा करू नये.

Verse 31

आभ्यन्तरार्चकाः सर्वे न परीक्ष्या विजानता निन्दका एव दुःखार्ता भविष्यन्त्यल्पचेतसः

आभ्यंतर आराधना करणारे सर्व साधक जाणत्याने बाह्य लक्षणांनी तपासू नयेत. निंदा करणारेच दुःखाने पीडित होऊन अल्पबुद्धी ठरतात.

Verse 32

यथा दारुवने रुद्रं विनिन्द्य मुनयः पुरा तस्मात्सेव्या नमस्कार्याः सदा ब्रह्मविदस् तथा

जसे पूर्वी दारुवनात मुनिंनी रुद्राची निंदा केली, तसेच ब्रह्मविद् जन सदैव सेवनीय व नमस्कारयोग्य आहेत।

Verse 33

वर्णाश्रमविनिर्मुक्ता वर्णाश्रमपरायणैः

ते वर्ण-आश्रमाच्या बंधनांपासून मुक्त आहेत; तरीही वर्णाश्रमधर्मनिष्ठ लोक त्यांचे पालन-पोषण करतात—आणि ते सर्व भेदांपलीकडील पति शिवाकडे अग्रसर होतात।