Adhyaya 103
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
सूता सांगतात—ब्रह्मा हात जोडून महादेवांना विवाह आरंभ करण्याची विनंती करतो. शिव संमती देताच ब्रह्मा क्षणार्धात रत्नजडित दिव्य नगरी विवाहमंडप म्हणून निर्माण करतो. तेथे देवमाता व देवपत्नी, नाग-गरुड, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, समुद्र, पर्वत, मेघ, मास-वर्ष, वेद, मंत्र, यज्ञ आणि असंख्य अप्सरा येतात—हा विवाह खाजगी नसून विश्वव्यापी महोत्सव आहे. जटा, चंद्र, त्रिनेत्र, नीलकंठ इत्यादी शैवचिन्हांनी युक्त असंख्य गणेश्वर व नामगण एकत्र जमतात. विष्णू अलंकृत गिरिजेला नगरीत आणून शिवांना तत्त्ववंश सांगतो—रुद्राच्या पार्श्वातून ब्रह्मा-विष्णू प्रकट झाले आणि जग रुद्ररूपांनीच बनले आहे. ब्रह्मा पुरोहित होऊन अग्नीसमक्ष वैदिक मंत्रांनी प्रदक्षिणा, आहुती इ. करून दिव्य दांपत्याचा विधिवत् संयोग घडवतो. नंतर शिव नंदी व गणांसह अविमुक्त क्षेत्र काशीला जातात. पार्वती माहात्म्य विचारते; शिव सांगतात—अविमुक्तात पापक्षय होतो आणि तेथे मरणाऱ्यास अपुनरावृत्ती-मोक्ष मिळतो. पुढे ते त्या पवित्र उद्यानाचा निर्देश करतात जिथे गजवक्त्र विनायक दैत्यांचे विघ्न रोखून देवकार्य निर्विघ्न करण्यासाठी प्रकट होतो—आगामी काशीमाहात्म्य व विनायकधर्माची भूमिका।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमास्वयंवरो नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः सूत उवाच अथ ब्रह्मा महादेवम् अभिवन्द्य कृताञ्जलिः उद्वाहः क्रियतां देव इत्युवाच महेश्वरम्
अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘उमा-स्वयंवर’ नावाचा एकशे तिसावा अध्याय (आरंभ होतो). सूत म्हणाले—मग ब्रह्म्याने महादेवाला वंदन करून, हात जोडून महेश्वरास म्हटले—“हे देव! विवाहविधी संपन्न होऊ दे.”
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः यथेष्टमिति लोकेशं प्राह भूतपतिः प्रभुः
परमेष्ठी ब्रह्म्याचे ते वचन ऐकून प्रभु भूतपतिने लोकेशास म्हटले—“जसे तुला अभिप्रेत, तसेच होवो.”
Verse 3
उद्वाहार्थं महेशस्य तत्क्षणादेव सुव्रताः ब्रह्मणा कल्पितं दिव्यं पुरं रत्नमयं शुभम्
हे सुव्रतांनो! महेशाच्या विवाहासाठी त्या क्षणीच ब्रह्म्याने दिव्य, शुभ, रत्नमय नगर रचले.
Verse 4
अथादितिर्दितिः साक्षाद् दनुः कद्रुः सुकालिका पुलोमा सुरसा चैव सिंहिका विनता तथा
त्यानंतर अदिती, दिती, दनु, कद्रू, सुकालिका, पुलोमा, सुरसा, सिंहिका तसेच विनता—या (दिव्य मातृका) प्रकट झाल्या.
Verse 5
सिद्धिर्माया क्रिया दुर्गा देवी साक्षात्सुधा स्वधा सावित्री वेदमाता च रजनी दक्षिणा द्युतिः
ती सिद्धी, माया आणि क्रिया आहे; ती दुर्गा देवी—साक्षात् सुधा व स्वधा. ती सावित्री, वेदमाता; तसेच रजनी, दक्षिणा आणि द्युतीही आहे.
Verse 6
स्वाहा स्वाहामतिर् बुद्धिर् ऋद्धिर् वृद्धिः सरस्वती राका कुहूः सिनीवाली देवी अनुमती तथा
स्वाहा, ‘स्वाहा’ उच्चारण करणारी संकल्पशक्ती, बुद्धी व विवेक; ऋद्धी व वृद्धी; सरस्वती; राका, कुहू, सिनीवाली देवी तसेच अनुमती—या सर्व शिवाच्या शक्ती म्हणून आवाहिल्या जातात; कर्म व ज्ञानाने पशुजीवाला पति-शिवाकडे नेतात।
Verse 7
धरणी धारणी चेला शची नारायणी तथा एताश्चान्याश् च देवानां मातरः पत्नयस् तथा
धरणी, धारणी, चेला, शची आणि नारायणी—या तसेच इतर देव्या देवतांच्या माता आणि त्यांच्या पत्नी (सहधर्मिणी) म्हणूनही सांगितल्या आहेत।
Verse 8
उद्वाहः शङ्करस्येति जग्मुः सर्वा मुदान्विताः उरगा गरुडा यक्षा गन्धर्वाः किन्नरा गणाः
“हा शंकराचा विवाह आहे”—हे ऐकताच सर्वजण आनंदाने निघाले: उरग (नाग), गरुड, यक्ष, गंधर्व, किन्नर आणि गणसमूह।
Verse 9
सागरा गिरयो मेघा मासाः संवत्सरास् तथा वेदा मन्त्रास् तथा यज्ञाः स्तोमा धर्माश् च सर्वशः
सागर, पर्वत, मेघ, मास व संवत्सर; वेद, मंत्र, यज्ञ, स्तोम आणि सर्व धर्म—हे सर्व सर्वथा त्या परम पती शिवाने व्याप्त आहे।
Verse 10
हुङ्कारः प्रणवश्चैव प्रतिहाराः सहस्रशः कोटिरप्सरसो दिव्यास् तासां च परिचारिकाः
गूढ हुंकार आणि पवित्र प्रणव (ॐ)ही तेथे आहेत; आणि सहस्रों प्रतिहार (द्वारपाल) आहेत। एक कोटी दिव्य अप्सरा उपस्थित आहेत—त्यांच्या परिचारिकांसह।
Verse 11
याश् च सर्वेषु द्वीपेषु देवलोकेषु निम्नगाः ताश् च स्त्रीविग्रहाः सर्वाः संजग्मुर्हृष्टमानसाः
सर्व द्वीपांत व देवलोकांत वाहणाऱ्या ज्या-ज्या निम्नगा नद्या आहेत, त्या सर्व स्त्रीरूप धारण करून हर्षित मनाने तेथे एकत्र आल्या।
Verse 12
गणपाश् च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः उद्वाहः शङ्करस्येति तत्राजग्मुर्मुदान्विताः
आणि गणांचे समुदाय—महाभाग व सर्वलोकांनी नमस्कृत—“हा शंकराचा विवाह” असे ऐकून आनंदाने तेथे आले।
Verse 13
अभ्ययुः शङ्खवर्णाश् च गणकोट्यो गणेश्वराः दशभिः केकराक्षश् च विद्युतो ऽष्टाभिर् एव च
मग गणेश्वर—कोट्यवधी—पुढे सरसावले; त्यांत शंखवर्ण (श्वेत) गण, अभ्ययु इत्यादी; आणि केकराक्ष दहा (दलां) सहित, तसेच विद्युत फक्त आठ (दलां) सहित होता।
Verse 14
चतुःषष्ट्या विशाखाश् च नवभिः पारयात्रिकः षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथैव विकृताननः
चौसष्ट (दलां) सहित विशाख, नऊ (दलां) सहित पारयात्रिक, सहा (दलां) सहित श्रीमान् सर्वान्तक, तसेच विकृताननही (आला)।
Verse 15
ज्वालाकेशो द्वादशभिः कोटिभिर् गणपुङ्गवः सप्तभिः समदः श्रीमान् दुन्दुभो ऽष्टाभिर् एव च
गणपुंगव ज्वालाकेश बारा कोटी (अनुचरां) सहित होता; श्रीमान् समद सात कोटी सहित, आणि दुन्दुभही आठ कोटी सहित (आला)।
Verse 16
पञ्चभिश् च कपालीशः षड्भिः संदारकः शुभः कोटिकोटिभिर् एवेह गण्डकः कुंभकस् तथा
पाच रूपांनी तो ‘कपालीश’—कपालधारी प्रभू—म्हणून स्तुत्य आहे; सहा रूपांनी तो शुभ ‘संदारक’—दुःखनिवारक—आहे. आणि येथे कोटी-कोटी रूपांनी तो ‘गंडक’ व ‘कुंभक’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.
Verse 17
विष्टम्भो ऽष्टाभिर् एवेह गणपः सर्वसत्तमः पिप्पलश् च सहस्रेण संनादश् च तथा द्विजाः
येथे ‘विष्टंभ’ हा गणप—सर्व सत्तांमध्ये श्रेष्ठ—आठ गणांनी वेढलेला आहे. तसेच ‘पिप्पल’ सहस्र गणांनी, आणि ‘संनाद’ही; तसेच द्विज ऋषी शिवस्तुतीत सहभागी आहेत.
Verse 18
आवेष्टनस् तथाष्टाभिः सप्तभिश्चन्द्रतापनः महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः
तो ‘आवेष्टन’ आहे, तसेच ‘चंद्रतापन’ही—आठ व सात गणांनी युक्त. तो ‘महाकेश’—महाजटाधारी—सहस्र व कोटी गणप व शिवगणांनी वेढलेला आहे.
Verse 19
कुण्डी द्वादशभिर् वीरस् तथा पर्वतकः शुभः कालश् च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै
तो ‘कुंडी’ आहे; तो द्वादशरूपी आहे; तो ‘वीर’ आहे; आणि शुभ ‘पर्वतक’—पर्वतस्वामी—ही आहे. तो ‘काल’ आणि ‘कालक’ही; तसेच ‘महाकाल’ रूपाने शतधा स्तुत आहे.
Verse 20
आग्निकः शतकोट्या वै कोट्याग्निमुख एव च आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः
तो ‘आग्निक’ आहे—शत-कोटी रूपांनी अग्निरूप प्रभू; आणि कोटी-कोटी अग्निमुख असलेलाही. तो ‘आदित्यमूर्धा’—ज्याचे मस्तक सूर्य—आणि ‘धनावह’—समृद्धीचा वाहक व दाता—ही आहे.
Verse 21
संनामश् च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस् तथा अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमन्त्रकः
तो सन्नाम—शतशत स्तोत्रांनी स्तुत्य; कुमुद—कोटीकोटी भक्तांनी पूज्य। तो अमोघ—ज्याची कृपा कधी निष्फळ होत नाही; कोकिल—श्रुतीप्रकाशात मधुरस्वर। तो सुमन्त्रक—शुभ मंत्रांनी असंख्य कोटींनी आवाहिलेला।
Verse 22
काकपाटो ऽपरः षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः महाबलश् च नवभिर् मधुपिङ्गश् च पिङ्गलः
तो काकपाटही आहे; आणि ‘अपर’—सर्व मापांपलीकडचा। तो प्रभु संतानक—षष्टि व षष्टि यांनी गणला जाणारा, सातत्य धारण करणारा। तो महाबल—नवांनी परिगणित; आणि मधुपिङ्ग व पिङ्गल—मधुर तांबूस प्रभेने दीप्त।
Verse 23
नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च कोटीनां चैव सप्तत्या चतुर्वक्त्रो महाबलः
तो नीलवर्ण—देवांचा ईश्वर। तो पूर्णभद्रही—परिपूर्ण मंगल व रक्षक। तो कोटींच्या दशकांत व सप्ततींतही परिगणित—असंख्य रूपांनी प्रकट। तो चतुर्वक्त्र आणि महाबल—अतिशय सामर्थ्यवान।
Verse 24
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर् विंशतिभिर् वृताः तत्राजग्मुस् तथा देवास् ते सर्वे शङ्करं भवम्
कोटीकोटी व सहस्र गणांनी, तसेच शत व विंशतीच्या दलांनी वेढलेले सर्व देव तेथे एकत्र आले। ते सर्व शंकर—भव यांच्याकडे गेले, जो शुभ पति असून पाशांनी बद्ध पशु (जीव)ांना बंधनातून मुक्त करतो।
Verse 25
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथः कोटिभिस्त्रिभिः वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या रोमजाश्चैव कोटिभिः
सहस्र कोटी भूतांसह, तीन कोटी प्रमथांसह, चौसष्ट (कोटी) वीरभद्र-प्रमुखांसह, आणि कोटींनी रोमजांसह—अशा रीतीने रुद्रगण प्रभूच्या दिव्य कार्यासाठी एकत्र झाले।
Verse 26
करणश्चैव विंशत्या नवत्या केवलः शुभः पञ्चाक्षः शतमन्युश् च मेघमन्युस् तथैव च
तोच करण आहे, तोच ‘वीस’ आणि ‘नव्वद’ही; तोच एकमेव, परम शुभ आहे। तोच पञ्चाक्षरी-मंत्राचा स्वामी; तोच शतमन्यु आणि मेघमन्युही आहे।
Verse 27
काष्ठकूटश् चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस् तथा विरूपाक्षश् च भगवान् चतुःषष्ट्या सनातनः
चौसष्ट नावांच्या परंपरेत तो काष्ठकूट, सुकेश, वृषभ आणि विरूपाक्ष म्हणून स्तुत्य आहे; आणि त्याच चौसष्टीत तो भगवान् सनातन—नित्य—आहे।
Verse 28
तालुकेतुः षडास्यश् च पञ्चास्यश् च सनातनः संवर्तकस् तथा चैत्रो लकुलीशः स्वयं प्रभुः
तालुकेतु, षडास्य, पञ्चास्य, सनातन, संवर्तक आणि चैत्र—हे सर्व स्वयं प्रभु लकुलीशच आहेत।
Verse 29
लोकान्तकश् च दीप्तास्यस् तथा दैत्यान्तकः प्रभुः मृत्युहृत् कालहा कालो मृत्युञ्जयकरस् तथा
तो लोकान्तक—लोकांचा अंत करणारा; दीप्तास्य—ज्वलंत मुखाचा; दैत्यान्तक प्रभु—दैत्यांचा संहारक आहे। तो मृत्युहर्ता, कालहा, स्वयं काल आणि मृत्युञ्जय-फलदाता आहे।
Verse 30
विषादो विषदश्चैव विद्युतः कान्तकः प्रभुः देवो भृङ्गी रिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस् तथा
तो विषाद आणि विषद आहे; तो विद्युत्सम तेजस्वी आहे। तो कान्तक—विघ्नांचा दमनकर्ता—प्रभु आहे। तो स्वयं देव; भृङ्गी, रिटि, श्रीमान् आणि देवदेवप्रिय—देवांच्या देवाचा प्रिय—ही आहे।
Verse 31
अशनिर् भासकश् चैव चतुःषष्ट्या सहस्रपात् एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः
अशनि, भासक आणि चौंसष्ट सहस्रपादासह—हे व इतर अनेक गणप-नायक असंख्य व महाबलवान होते।
Verse 32
सर्वे सहस्रहस्ताश् च जटामुकुटधारिणः चन्द्ररेखावतंसाश् च नीलकण्ठास् त्रिलोचनाः
ते सर्व सहस्रहस्त; जटा-मुकुटधारी, चंद्ररेखेने अलंकृत, नीलकंठ व त्रिलोचन रूपाने प्रकट झाले।
Verse 33
हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैर् अलंकृताः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः
हार, कुंडले, केयूर, मुकुट इत्यादींनी अलंकृत ते ब्रह्मा-इंद्र-विष्णूसमान तेजस्वी व अणिमा इत्यादी सिद्धिगुणांनी वेढलेले होते।
Verse 34
सूर्यकोटिप्रतीकाशास् तत्राजग्मुर्गणेश्वराः पातालचारिणश्चैव सर्वलोकनिवासिनः
मग सूर्यकोटीसमान तेजस्वी गणेश्वर तेथे आले; तसेच पाताळचारी व सर्व लोकांत निवास करणारेही उपस्थित झाले।
Verse 35
तुंबरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः रत्नान्यादाय वाद्यांश् च तत्राजग्मुस्तदा पुरम्
तेव्हा तुंबरु, नारद आणि सामगान गंधर्व—हाहा व हूहू—रत्ने व वाद्ये घेऊन त्या वेळी त्या नगरीकडे गेले।
Verse 36
ऋषयः कृत्स्नशस्तत्र देवगीतास्तपोधनाः पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्रान् अजपुर् हृष्टमानसाः
तेथे तपोधन ऋषी, देवगीतांत पूर्ण पारंगत, हर्षित मनाने पवित्र वैवाहिक मंत्रांचा संपूर्ण जप करू लागले।
Verse 37
तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वतश् च समागमे गिरिजां ताम् अलंकृत्य स्वयमेव शुचिस्मिताम्
असे सर्व घडत असता आणि सर्व दिशांतून मोठी सभा जमली, तेव्हा प्रभूंनी स्वतः शुचिस्मित गिरिजेला अलंकृत केले।
Verse 38
पुरं प्रवेशयामास स्वयम् आदाय केशवः सदस्याह च देवेशं नारायणमजो हरिम्
केशव स्वतः (त्याला) घेऊन नगरात प्रवेश करू लागला; आणि सभासदांनी देवेश—नारायण, अज, हरि—यांना आदराने संबोधिले।
Verse 39
भवानग्रे समुत्पन्नो भवान्या सह दैवतैः वामाङ्गादस्य रुद्रस्य दक्षिणाङ्गादहं प्रभो
आप भवानि व देवगणांसह प्रथम उत्पन्न झाला; या रुद्राच्या वाम अंगातून आपण प्रकट झाला आणि दक्षिण अंगातून मी, हे प्रभो।
Verse 40
मन्मूर्तिस्तुहिनाद्रीशो यज्ञार्थं सृष्ट एव हि एषा हैमवती जज्ञे मायया परमेष्ठिनः
हिमालयाधीश—जो माझीच मूर्ती आहे—तो यज्ञार्थच सृष्ट झाला; आणि ही हैमवती परமேष्ठिन् (ब्रह्मा) यांच्या मायेतून जन्मली।
Verse 41
श्रौतस्मार्तप्रवृत्त्यर्थम् उद्वाहार्थम् इहागतः अतो ऽसौ जगतां धात्री धाता तव ममापि च
श्रौत व स्मार्त धर्मपरंपरेची प्रवृत्ती टिकविण्यासाठी आणि विवाहकार्याकरिता ते येथे आले आहेत. म्हणून तेच सर्व जगाचे धारक-धाता—तुझे व माझेही विधाते व पालनकर्ते आहेत.
Verse 42
अस्य देवस्य रुद्रस्य मूर्तिभिर् विहितं जगत् क्ष्माबग्निखेन्दुसूर्यात्मपवनात्मा यतो भवः
या देव रुद्राच्या विविध मूर्तींनीच हे सर्व जग घडले आहे. त्याच्यापासून भव प्रकटतो; ज्याचे स्वरूप पृथ्वी, जल, अग्नी, आकाश, चंद्र, सूर्य व वायू असे आहे—तत्त्वांचा अंतर्यामी पति.
Verse 43
तथापि तस्मै दातव्या वचनाच्च गिरेर्मम एषा ह्य् अजा शुक्लकृष्णा लोहिता प्रकृतिर्भवान्
तरीही तिला त्यालाच द्यावे—माझ्या उच्चारलेल्या वचनामुळे आणि पर्वतराजाच्या आज्ञेने. हे पूज्य, ही ‘अजा’च प्रकृती आहे—श्वेत, कृष्ण व लोहित रूपांनी युक्त.
Verse 44
श्रेयो ऽपि शैलराजेन संबन्धो ऽयं तवापि च तव पाद्मे समुद्भूतः कल्पे नाभ्यंबुजादहम्
शैलराजाशी तुझा हा संबंध कल्याणकारी आहे; तो तुझ्यासाठीही निश्चयच शुभ आहे. कारण या कल्पात मी तुझ्या कमळातून—नाभिकमळातून—उद्भवलेलो आहे.
Verse 45
मदंशस्यास्य शैलस्य ममापि च गुरुर्भवान् सूत उवाच बाढम् इत्यजम् आहासौ देवदेवो जनार्दनः
“माझ्या अंशरूप या पर्वताचे तू गुरु आहेस, आणि माझाही गुरु आहेस.” असे सूत म्हणाला. तेव्हा अज, देवदेव जनार्दन म्हणाला—“बाढम्, तथास्तु.”
Verse 46
देवाश् च मुनयः सर्वे देवदेवश् च शङ्करः ततश्चोत्थाय विद्वान्सः पद्मनाभः प्रणम्य ताम्
तेव्हा सर्व देव, सर्व मुनी आणि देवदेव शंकर तेथे उपस्थित होते. मग विद्वान पद्मनाभ उठून त्या देवीला प्रणाम करून श्रद्धेने नमस्कार केला.
Verse 47
पादौ प्रक्षाल्य देवस्य कराभ्यां कमलेक्षणः अभ्युक्षद् आत्मनो मूर्ध्नि ब्रह्मणश् च गिरेस् तथा
कमलनयनाने आपल्या हातांनी देवाचे चरण धुऊन ते पावन जल आपल्या मस्तकी, तसेच ब्रह्मा आणि गिरिराज (हिमालय) यांच्या मस्तकीही शिंपडले.
Verse 48
त्वदीयैषा विवाहार्थं मेनजा ह्यनुजा मम इत्युक्त्वा सोदकं दत्त्वा देवीं देवेश्वराय ताम्
“माझी धाकटी बहीण मेनजा तुझ्या विवाहासाठी आहे” असे म्हणत त्याने जलासहित दान करून त्या देवीला देवेश्वर (शिव) यांना अर्पण केले.
Verse 49
स्वात्मानमपि देवाय सोदकं प्रददौ हरिः अथ सर्वे मुनिश्रेष्ठाः सर्ववेदार्थपारगाः
हरि (विष्णु) यांनीही विधिपूर्वक जलासहित आपले स्वात्म्य देव (शिव) यांना अर्पण केले. मग सर्व वेदार्थपारंगत श्रेष्ठ मुनींनीही त्याच भावाने अनुमोदन केले.
Verse 50
ऊचुर्दाता गृहीता च फलं द्रव्यं विचारतः एष देवो हरो नूनं मायया हि ततो जगत्
ते म्हणाले—“दाता, ग्रहीता, द्रव्य आणि फल यांचा विचार केला असता, निश्चयाने हेच देव हर आपल्या मायेनें हे सर्व जगत् होतो.”
Verse 51
इत्युक्त्वा तं प्रणेमुश् च प्रीतिकण्टकितत्वचः ससृजुः पुष्पवर्षाणि खेचराः सिद्धचारणाः
असे बोलून त्यांनी त्याला नमस्कार केला; आनंदाने त्यांच्या अंगावर रोमांच उठला. मग आकाशचारी सिद्ध-चारणांनी पुष्पवृष्टी केली.
Verse 52
देवदुन्दुभयो नेदुर् ननृतुश्चाप्सरोगणाः वेदाश् च मूर्तिमन्तस्ते प्रणेमुस्तं महेश्वरम्
देवदुंदुभी निनादल्या; अप्सरांचे गण नाचू लागले; आणि मूर्तिमान वेदांनीही त्या महेश्वराला प्रणाम केला.
Verse 53
ब्रह्मणा मुनिभिः सार्धं देवदेवमुमापतिम् देवो ऽपि देवीमालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम्
ब्रह्मा व मुनींसह देवगण देवाधिदेव उमापतीकडे गेले. आणि देव (शिव) लज्जायुक्त हिमशैलजा देवीकडे पाहून तिला आदराने निरखू लागला.
Verse 54
न तृप्यत्यनवद्याङ्गी सा च देवं वृषध्वजम् वरदो ऽस्मीति तं प्राह हरिं सो ऽप्याह शङ्करम्
ती निर्दोष-अंगी देवी तृप्त झाली नाही; तिने वृषध्वज देवाला सांगितले. तो म्हणाला, “मी वरदाता आहे.” मग ती हरिकडे गेली, आणि हरिनेही तिला शंकराकडेच पाठवले.
Verse 55
त्वयि भक्तिः प्रसीदेति ब्रह्माख्यां च ददौ तु सः ततस्तु पुनरेवाह ब्रह्मा विज्ञापयन्प्रभुम्
“तुझ्यात भक्ती प्रसन्न व स्थिर होवो”—असे म्हणून त्याने ‘ब्रह्मा’ ही संज्ञा दिली. नंतर ब्रह्माने पुन्हा प्रभूस विनंती केली.
Verse 56
हविर्जुहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः ददासि मम यद्याज्ञां कर्तव्यो ह्यकृतो विधिः
उपाध्यायपदावर स्थित होऊन मी पवित्र अग्नीत हवि अर्पण करीत आहे. आपण मला आज्ञा दिल्यास, जी विधी अद्याप अपूर्ण आहे ती शास्त्रोक्त नियमाप्रमाणे निश्चयाने पूर्ण करावी.
Verse 57
तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः यद्यदिष्टं सुरश्रेष्ठ तत्कुरुष्व यथेप्सितम्
तेव्हा देवदेव, जगत्पती शंकर त्या देवास म्हणाले— “हे सुरश्रेष्ठ! जे जे तुला अभिष्ट आहे, ते तुझ्या इच्छेप्रमाणे तसेच कर।”
Verse 58
कर्तास्मि वचनं सर्वं देवदेव पितामह ततः प्रणम्य हृष्टात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः
“हे देवदेव, हे पितामह! तुमचे सर्व वचन मी पाळीन।” असे म्हणून लोकपितामह ब्रह्मा हर्षितचित्ताने प्रणाम करून प्रभूची आज्ञा स्वीकारली.
Verse 59
हस्तं देवस्य देव्याश् च युयोज परमं प्रभुः ज्वलनश् च स्वयं तत्र कृताञ्जलिरुपस्थितः
परम प्रभूंनी देव व देवी यांचे हात पवित्र संयोगाने एकत्र जोडले. तेथेच ज्वलन (अग्नी) स्वतः हात जोडून साक्षीभावे उपस्थित राहिला.
Verse 60
श्रौतैरेतैर्महामन्त्रैर् मूर्तिमद्भिर् उपस्थितैः यथोक्तविधिना हुत्वा लाजानपि यथाक्रमम्
मग या श्रौत महामंत्रांनी—जणू मूर्तिमान होऊन समीप उपस्थित—शास्त्रोक्त विधीने आहुती द्यावी; आणि लाजा (भाजलेले धान्य)ही क्रमाने नियमानुसार अर्पण करावी.
Verse 61
आनीतान्विष्णुना विप्रान् सम्पूज्य विविधैर्वरैः त्रिश् च तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रदक्षिणम्
विष्णूने आणलेल्या ब्राह्मण ऋषींना बोलावून, विविध उत्तम दानांनी त्यांची यथोचित पूजा करून, नंतर ज्वलनदेव अग्नीची तीनदा भक्तिभावाने प्रदक्षिणा करविली।
Verse 62
मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितैः सर्वदैवतैः सुरैश् च मानवैः सर्वैः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
करजोड नमस्काराची मुद्रा सोडून, सर्व देवतांसह—देवगण व सर्व मानवांसह—तो अंतःकरणाने अत्यंत हर्षित होऊन पुढे निघाला।
Verse 63
ननाम भगवान्ब्रह्मा देवदेवमुमापतिम् ततः पाद्यं तयोर् दत्त्वा शंभोराचमनं तथा
त्यानंतर भगवान ब्रह्म्याने देवदेव, उमा-पती शिवाला प्रणाम केला। मग त्या दोघांना पाद्य अर्पून, शंभूस आचमनीय जलही विधिपूर्वक दिले।
Verse 64
मधुपर्कं तथा गां च प्रणम्य च पुनः शिवम् अतिष्ठद्भगवान्ब्रह्मा देवैरिन्द्रपुरोगमैः
मधुपर्क व गौ अर्पण करून, पुन्हा शिवाला प्रणाम करून, भगवान ब्रह्मा इंद्रप्रमुख देवांसह तेथे उभा राहिला।
Verse 65
भृग्वाद्यमुनयः सर्वे चाक्षतैस्तिलतण्डुलैः सूर्यादयः समभ्यर्च्य तुष्टुवुर्वृषभध्वजम्
भृगु आदी सर्व मुनींनी, सूर्य आदी देवांसह, अक्षत, तीळ व तांदूळ यांनी वृषभध्वज (शिव) यांची सम्यक अर्चना करून स्तुती केली।
Verse 66
शिवः समाप्य देवोक्तं वह्निमारोप्य चात्मनि तया समागतो रुद्रः सर्वलोकहिताय वै
शिवाने देवांनी सांगितलेले कार्य पूर्ण करून पवित्र अग्नि आपल्या आत्मस्वरूपात आरोपिली; मग रुद्र ती धारण करून, निश्चयाने सर्व लोकांच्या हितासाठी पुढे गेले।
Verse 67
यः पठेच्छृणुयाद्वापि भवोद्वाहं शुचिस्मितः श्रावयेद्वा द्विजाञ्छुद्धान् वेदवेदाङ्गपारगान्
जो शुद्ध व सौम्य हास्याने भवाचा (शिवाचा) पावन उद्वाह-आख्यान वाचतो किंवा ऐकतो, अथवा वेद-वेदाङ्गपारंगत शुद्ध द्विजांना ते श्रवण करवितो—तो शिवकृपेने पशुला पतीकडे नेणारे पावन पुण्य प्राप्त करतो।
Verse 68
स लब्ध्वा गाणपत्यं च भवेन सह मोदते यत्रायं कीर्त्यते विप्रैस् तावदास्ते तदा भवः
तो गाणपत्य पद प्राप्त करून भव (शिव) यांच्यासह आनंदित होतो। जिथे जिथे विप्र हे कीर्तन करतात, तितक्याच काळ तेथे भव निवास करतात।
Verse 69
तस्मात् सम्पूज्य विधिवत् कीर्तयेन्नान्यथा द्विजाः उद्वाहे च द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः
म्हणून, हे द्विजांनो, विधिपूर्वक यथायोग्य पूजन करूनच कीर्तन करावे; अन्यथा नाही। तसेच श्रेष्ठ क्षत्रियांच्या विवाहविधीतही, हे द्विजोत्तमांनो, हाच नियम पाळावा।
Verse 70
कीर्तनीयमिदं सर्वं भवोद्वाहमनुत्तमम् कृतोद्वाहस्तदा देव्या हैमवत्या वृषध्वजः
भवाच्या या अनुपम उद्वाहाचा सर्व वृत्तांत कीर्तन करण्याजोगा आहे। तेव्हा वृषध्वज—वृषभध्वज भगवान शिव—हैमवती देवी (पार्वती) यांच्याशी विवाहसंस्कार पूर्ण केला।
Verse 71
सगणो नन्दिना सार्धं सर्वदेवगणैर्वृतः पुरीं वाराणसीं दिव्याम् आजगाम महाद्युतिः
महान तेजाने दीप्त असा तो नंदीसमवेत आपल्या गणांसह, सर्व देवगणांनी वेढलेला, दिव्य वाराणसी नगरीत आला।
Verse 72
अविमुक्ते सुखासीनं प्रणम्य वृषभध्वजम् अपृच्छत्क्षेत्रमाहात्म्यं भवानी हर्षितानना
अविमुक्त क्षेत्रात सुखासीन वृषभध्वज भगवान् शिवांना प्रणाम करून, हर्षित मुखाची भवानीने त्या क्षेत्राचे माहात्म्य विचारले।
Verse 73
अथाहार्धेन्दुतिलकः क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं विस्तराच्छक्यते नहि
तेव्हा आहार्धेन्दुतिलक (शिव) यांनी त्या क्षेत्राचे उत्तम माहात्म्य सांगितले; कारण अविमुक्ताची महिमा विस्ताराने सांगणे शक्य नाही।
Verse 74
वक्तुं मया सुरेशानि ऋषिसंघाभिपूजितम् किं मया वर्ण्यते देवी ह्य् अविमुक्तफलोदयः
हे सुरेशानी देवी! ऋषिसंघांनी पूजिलेल्या त्या अविमुक्ताचे मी काय वर्णन करू, जिथे फलोदय सदैव प्रकट आहे?
Verse 75
पापिनां यत्र मुक्तिः स्यान् मृतानाम् एकजन्मना अन्यत्र तु कृतं पापं वाराणस्यां व्यपोहति
जिथे पापीही तेथे मरण पावल्यास एका जन्मातच मुक्ती पावतात; आणि अन्यत्र केलेले पापही वाराणसीत (शिवकृपेने) नष्ट होते।
Verse 76
वाराणस्यां कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम्
वाराणसीत केलेले पाप पिशाच-नरकास नेणारे आहे। हजारो पापे केली तरीही (काशीत पापफळ अत्यंत कठोर असल्याने) मनुष्यांस पिशाचत्वच वर मानले जाते।
Verse 77
न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना यत्र त्रिविष्टपो देवो यत्र विश्वेश्वरो विभुः
काशीपुरीविना स्वर्गातील सहस्र इंद्रपदही तुल्य नाही। जिथे देवांचा त्रिविष्टप आहे, तिथेच सर्वव्यापी विश्वेश्वर प्रभू विराजमान आहेत।
Verse 78
ओंकारेशः कृत्तिवासा मृतानां न पुनर्भवः उक्त्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं संक्षेपाच्छशिशेखरः
क्षेत्राचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगून शशिशेखर (शिव) म्हणाले—“ओंकारेश, कृत्तिवासा: येथे जे देह ठेवतात त्यांना पुनर्जन्म नाही।”
Verse 79
दर्शयामास चोद्यानं परित्यज्य गणेश्वरान् तत्रैव भगवान् जातो गजवक्त्रो विनायकः
त्यांनी ते उद्यान दाखविले आणि गणेश्वरांच्या समूहास बाजूस ठेवून, तेथेच भगवान गजवक्त्र विनायक म्हणून प्रकट झाले।
Verse 80
दैत्यानां विघ्नरूपार्थम् अविघ्नाय दिवौकसाम् एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमुत्तमम्
दैत्यांनी विघ्नरूप धारण करावे आणि देवगण निर्विघ्न व्हावेत—या हेतूने मी तुम्हांला हे सर्व सांगितले; हेच कथांचे परम सार आहे।
Verse 81
यथाश्रुतं मया सर्वं प्रसादाद्वः सुशोभनम्
जसे मी ऐकले तसेच हे सर्व पावन आख्यान मी प्रसादकृपेने तुम्हांला सुशोभित करून सांगितले आहे।
Frequently Asked Questions
Because the text frames Shiva as the ontological center: rivers, Vedas, yajñas, time-cycles, and innumerable gaṇas gathering signifies that dharma, ritual order, and cosmic functions converge upon Shiva, and the marriage ritually stabilizes that universal order.
Avimukta is presented as Shiva’s special liberation-field where sins are removed and the dead attain ‘na punarbhava’ (no return). The narrative ties sacred geography to Shaiva soteriology, implying that Shiva’s grace operates through both worship and tīrtha.
Brahmā performs the officiant role, Agni is invoked as witness, and mantras are described as ‘mūrtimat’ (embodied). This frames Vedic rite as a vehicle through which Shiva’s cosmic status is affirmed and the divine union is ritually enacted.
After describing Avimukta, Shiva points to a sacred garden where Gajavaktra Vinayaka manifests to become ‘vighna-rūpa’ for demons and ‘avighna’ (obstacle-remover) for the gods—foreshadowing subsequent tīrtha and deity-focused discourse.