Adhyaya 53

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील ‘भुवनकोशस्वभाववर्णन’ नावाचा बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—प्लक्षद्वीप इत्यादी द्वीपांत प्रत्येकी सात-सात वर्षपर्वत आहेत; ते सरळ पसरलेले असून प्रत्येक दिशेत आपल्या-आपल्या स्थानी स्थित आहेत॥

Verse 2

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् गोमेदको ऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते

आता मी प्लक्षद्वीपातील सात दिव्य महापर्वतांचे वर्णन करतो. त्यांपैकी पहिला गोमेदक आणि दुसरा चान्द्र असे म्हटले जाते.

Verse 3

तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते

तिसरा नारद नावाचा, चौथा दुन्दुभि म्हणून स्मरणात आहे. पाचवा सोमक आणि सहावा सुमना असे सांगितले आहे.

Verse 4

स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः

तोच वैभव म्हणून सांगितला आहे आणि वैभ्राज हा सातवा म्हणून स्मरणात आहे. असे हे सातही पर्वत विशेषतः प्लक्षद्वीपातील म्हणून वर्णिले आहेत.

Verse 5

सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः

शाल्मलीद्वीपातही निश्चयच सात (मुख्य पर्वत) आहेत; मी ते क्रमाने सांगतो—कुमुद, उत्तम, पर्वत आणि बलाहक.

Verse 6

द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः

द्रोण, कङ्क, महिष आणि ककुद्मान—हेही स्मरणात आहेत, तसेच सातवाही तद्वत् मानला आहे. कुशद्वीपातही असेच सात प्रदेश असून कुलपर्वतांची गणना क्रमाने केली आहे.

Verse 7

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः

आता मी त्यांना क्रमाने संक्षेपाने केवळ नाममात्र सांगतो। पहिला ‘विद्रुम’ आणि दुसरा ‘हेमपर्वत’—सुवर्णमय पर्वत।

Verse 8

तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः

तिसरा ‘द्युतिमान’—दीप्तिमान. चौथा ‘पुष्पित’—मंगलरूपे प्रस्फुटित. पाचवा ‘कुशेशय’—हृदयकमळावर अधिष्ठित. सहावा ‘हरिगिरी’—पावन पर्वतरूप प्रभू असे स्मरणात आहे.

Verse 9

सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्

सातवा श्रीमान ‘मंदर’—महादेवांचे निकेतन. ‘मंदा’ हे जलाचे नाव आहे; जल धारण करतो म्हणून तो ‘मंदर’ म्हणतात.

Verse 10

तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे

तेथे साक्षात वृषध्वज प्रभू—विश्वेश, विमल शिव—नंदीसमवेत भगवान सोम, उत्तम सुवर्णगृहात विराजमान आहेत.

Verse 11

तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्

पूर्वी मंदराच्या तपाने महेश्वर प्रसन्न झाले. अविमुक्त या महाक्षेत्रात मंदराने परम वर प्राप्त केला—शिवकृपा, जी पाश शिथिल करून पशुला पतीच्या मार्गाने मोक्षाकडे नेते.

Verse 12

प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे

निवासासाठी प्रार्थित महादेव अंबेसह अविमुक्ताहून येऊन मंदर पर्वतावर आपला वास स्थापन करू लागले।

Verse 13

सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः

सनंदी व गणांसह सोम म्हणूनच ते स्थान सोडत नाही। आणि क्रौंचद्वीपात क्रौंचादी सात कुलपर्वत आहेत।

Verse 14

क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

पहिला क्रौंच, मग वामनक; तिसरा ‘अंधकारक’ म्हणून ओळखला जातो. अंधकाराच्या पलीकडे ‘दिवावृत’ नावाचा पर्वत आहे।

Verse 15

दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

दिवावृताच्या पलीकडे ‘विविंद’ नावाचा पर्वत सांगितला आहे. आणि विविंदाच्या पलीकडे ‘पुंडरीक’ हा महागिरी आहे।

Verse 16

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः

पुंडरीकाच्या पलीकडे ‘दुंदुभिस्वन’ नावाचा पर्वतही सांगितला आहे. हे क्रौंचद्वीपाचे सात रत्नमय पर्वत आहेत।

Verse 17

शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः

शाकद्वीपात सात पर्वतरांगा आहेत; ऐका—उदय, रैवत आणि श्यामक, हे मुनिश्रेष्ठांनो।

Verse 18

राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः

तेथे ‘राजत’ नावाचा श्रीमान, सुशोभित ‘आंबिकेय’ पर्वत आहे; आंबिकेयाच्या पलीकडे सर्व औषधींनी युक्त असा रम्य प्रदेश आहे।

Verse 19

तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः

तसेच तो ‘केसरी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, कारण तेथून वायू उत्पन्न होतो; पुष्करात एकच श्रीमान पर्वत आहे—महाशिला।

Verse 20

चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्

विविध मणिमय शिखरे व उंच शिलाजाळांनी अलंकृत असा, त्या द्वीपाच्या पूर्वार्धात ‘चित्रसानु’ नावाचा महान पर्वत उभा होता।

Verse 21

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः

तो महाचल वरच्या दिशेने पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि खालच्या दिशेनेही चौतीस हजार योजनपर्यंत पसरलेला आहे।

Verse 22

द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

द्वीपाच्या मध्यभागास वेढून मानसोत्तर पर्वत उभा आहे; समुद्रकिनाऱ्याजवळ तो नवचंद्रासारखा उदित होऊन शोभतो।

Verse 23

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः

तो पन्नास सहस्र योजन उंच उभारलेला होता; तितकाच त्याचा विस्तारही होता, आणि बाजूंनी तो पूर्ण वर्तुळाकार—पाशबद्ध पशूच्या मर्यादित पोहोचेला हरवून टाकणारे पति (शिव) यांचे अगम्य लिंग-चिन्ह।

Verse 24

स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः

द्वीपाच्या पश्चिमार्धात तोच ‘मानस’ पृथिवीधर पर्वत आहे; तो एकच विशाल कडा असूनही, रचनेमुळे जणू दोन भागांत विभागल्यासारखा दिसतो।

Verse 25

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ

त्या द्वीपात दोन पुण्य व शुभ जनपदे सांगितली आहेत—‘राजत’ आणि ‘अनुमण्डल’; पहिले मानस (सर) शी, आणि दुसरे पर्वतप्रदेशाशी संबंधित आहे।

Verse 26

महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते

‘महावीत’ नावाचे वर्ष मानस (मानसोत्तर)च्या बाहेरील बाजूस आहे; आणि त्याच विस्ताराच्या आतला जो भाग, तो ‘धातकीखण्ड’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 27

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

मधुर जलाच्या समुद्राने वेढलेला पुष्करद्वीप, पुष्करद्वीपाच्या विस्तार-प्रमाणाप्रमाणे सर्व बाजूंनी विशाल व विस्तीर्ण झाला आहे।

Verse 28

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः

विस्तार व मण्डलाकारतेत पुष्करासमान असे हे द्वीप क्रमाने सात-सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत।

Verse 29

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्

द्वीपानंतर जो समुद्र आहे तोच खरोखर सातवा समुद्र; अशा रीतीने द्वीप व समुद्र यांची परस्पर क्रमाने वाढ जाणावी।

Verse 30

परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च

पुष्कराच्या पलीकडे पुढे पसरलेला महान् मधुरजलसमुद्र स्थित आहे; तो सर्व बाजूंनी सर्वकाही वेढून सीमेसारखा आहे।

Verse 31

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा

त्याच्या पलीकडे लोकांची एक महान् रचना दिसते—सुवर्णमयी; तेथील भूमी दुप्पट विस्तीर्ण असून सारा प्रदेश जणू एकाच अखंड शिळेसारखा आहे।

Verse 32

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते

तिच्या पलीकडे एक पर्वत आहे, जो मर्यादेचे बाह्य मंडल घडवितो. तोच प्रकाश व अप्रकाश लोकांचा विभाजक; त्यास ‘लोकालोक’ म्हणतात.

Verse 33

दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः

हे द्विज ऋषींनो, ही पृथ्वी ‘दृश्य–अदृश्य’ नावाच्या पर्वतापर्यंत पसरलेली आहे; आणि त्याची उंची परंपरेने दहा सहस्र योजना मानली आहे.

Verse 34

तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः

त्या महान लोकालोक पर्वताचा विस्तार एवढाच आहे. त्याच्या जवळच्या अर्धभागात सूर्यकिरणे संचार करतात; तेवढ्यापर्यंतच सुव्यवस्थित लोक प्रकाशित होतात.

Verse 35

परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः

त्याच्या परार्धात नित्य अंधकार आहे; म्हणून तो ‘लोकालोक’—लोक व अलोक यांचा सीमापर्वत—म्हणून स्मृत आहे. अशा रीतीने भूरलोकाचा विस्तार संक्षेपाने सांगितला.

Verse 36

आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः

हे मुनिसत्तमांनो, सूर्यापासून भुवर्लोकापर्यंत आणि तेथून ध्रुवापर्यंत, वायूच्या सात ‘नेम्या’—आवह इत्यादी—निविष्ट आहेत; त्या लोकांना शुभ क्रमाने धारण करतात.

Verse 37

आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः

आवह व प्रवह, नंतर अनुवह; तसेच संवह व विवह—यांच्या पश्चात् वरच्या दिशेस परावह (वायुप्रवाह) आहे.

Verse 38

द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः

हे द्विजांनो! वायूच्या सात नेम्या (परिक्रमण-पथ) आहेत—द्विजा व परिवह; तसेच बलाहक, भानू, चंद्र आणि नक्षत्र-राशीसमूह.

Verse 39

ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्

हे विप्रांनो! येथे क्रमाने ग्रह, सप्तर्षी आणि ध्रुव आहेत. पृथ्वीपृष्ठापासून वर योजनेने त्यांची स्थाने पंधरा क्रमांत मोजली आहेत—ध्रुवापर्यंत.

Verse 40

नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि

भूपृष्ठापासून भानुमंडलापर्यंत एक नियुत अंतर आहे; आणि त्याच्या वर भास्कराचा रथ सोळा सहस्र (योजन) विस्तारलेला आहे.

Verse 41

चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः

भूतलापासून वर मेरू चौर्‍याऐंशी सहस्र (योजन) उंच आहे. एक कोटी योजन व्यापून, ध्रुवापलीकडे महर्लोक ध्रुवासारखा अचल व स्थिर आहे.

Verse 42

जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः

हे द्विजांनो, महर्लोकाच्या पुढे जनलोक दोन कोटी अंतरावर आहे. आणि जनलोकापासून तपोलोकापर्यंतचे अंतर चार कोटी मानले जाते.

Verse 43

प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः

प्राजापत्य लोकाच्या पलीकडे ब्रह्मलोक आहे; सहा कोटी (उपविभाग) बाजूला ठेवून, हे द्विजांनो, या अंडात हे सात पुण्यलोक सांगितले आहेत.

Verse 44

अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु

सप्ततलांच्या खाली नरकांच्या असंख्य कोटी आहेत. त्यांत घोर इत्यादीपासून मायान्तपर्यंत अठ्ठावीस भयानक विभाग सांगितले आहेत.

Verse 45

पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च

त्या नरकांत पापी आपापल्या कर्मानुसार तळमळत ‘पकतात’. आणि त्यांत रौरव इत्यादीपासून अवीचीपर्यंत सर्व नरक आहेत.

Verse 46

प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च

विशेषतः असे सांगितले आहे की नरक प्रत्येकी पाच-पाचच्या समूहांत रचलेले आहेत. पूर्वी मी अंड (ब्रह्मांड) आणि त्याची आवरणेही सांगितली आहेत.

Verse 47

हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः

हिरण्यगर्भापासून होणारी सृष्टी येथे प्रसंगवश केवळ व्यापक संकेताने सांगितली आहे. अशा ब्रह्मांडांच्या कोटींच्या कोटी, सहस्र कोटी जाणाव्यात।

Verse 48

सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश

प्रधान (प्रकृती) सर्वव्यापी असल्याने—आडवे, वर आणि खाली—या सर्व ब्रह्मांडांत चौदा भुवने रचलेली आहेत।

Verse 49

प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च

हे द्विजशार्दूलांनो! प्रत्येक अंड (ब्रह्मांड) याचा हेतु महेश्वरच आहे. तो अंडात, अंडाबाहेर आणि अंडावरणांतही व्याप्त आहे।

Verse 50

तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः

तमाच्या अंतावर आणि त्या तमापलीकडेही अष्टमूर्ती स्थित आहे—तो धीमान महेश, महादेव याच्या आत्मस्वरूपाचीच प्रतिष्ठा आहे।

Verse 51

अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः

अहो आश्चर्य! तो देहहीन असूनही—हे अखिल जगत् त्याच परमात्म्याचे देह आहे; अष्टमूर्ती शर्व, शिवाचा—जो गृहमेधी होऊनही जगत् धारण-पोषण करतो।

Verse 52

गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः

दिव्य प्रकृती ही त्याची गृहिणी असे म्हटले जाते, आणि महत् इत्यादींपासून उत्पन्न प्रजा त्याच्या आश्रितांसारख्या आहेत. हे सर्व पशु—देहाभिमानात गुंतलेले—त्याचे सेवक होऊन राहतात.

Verse 53

आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव

भगवान् अनंत—आदि-अंत रहित—परम पुरुष आहेत. प्रधानापासून आरंभ होणाऱ्या सात तत्त्वांच्या रूपाने तेच आधाररूपाने स्थित आहेत. प्रधानमूर्ती होऊन तेच षोडश विकाररूपही आहेत; आणि तोच महेश्वर अष्टतनु आहे.

Verse 54

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च

त्याच्या आज्ञाबलाने ही धरा स्थिर आहे; पर्वतधारी, मेघधारी आणि समुद्र आपापल्या स्थानात स्थित आहेत. ज्योतिर्गण, इंद्रमुख देव, वैमानिक तसेच स्थावर-जंगम—सर्व काही त्या परम पतीच्या विधानात टिकून आहे.

Verse 55

दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि

लक्षणांनी रहित असा तो यक्ष पाहूनही—जो खरेतर ईशच होता—इंद्रासह देव म्हणाले, “इथे हे काय?” सत्य ठरवण्यासाठी यक्षाकडे गेल्यावर अग्नी आदींची शक्ती क्षीण झाली, अपेक्षेपलीकडेही.

Verse 56

दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः

हे विप्रांनो, त्या यक्षाच्या समक्ष अग्नीला गवताचा एक काडीही जाळता आला नाही; तसेच वायूलाही ते हलवता आले नाही. अशा रीतीने सर्व अमरेन्द्रांची आपापली प्रभा निष्फळ ठरली.

Verse 57

तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा

तेव्हा वृत्रवधकर्ता शक्र, देवांचा अधिपती व त्यांच्या समृद्धीचा हेतु, इतर देवांसह त्या यक्ष-स्वरूप अधीश्वरापाशी गेला आणि कुतूहलाने म्हणाला— “आपण खरे कोण आहात?”

Verse 58

तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस् तदांबिका हैमवती शुभास्या उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत्

तेव्हा तो यक्ष दृष्टीआड होऊन अदृश्य झाला. त्याच क्षणी शुभमुखी हैमवती अंबिका—उमा—अनेक मंगल अलंकारांनी तेजस्वी होऊन प्रकट झाली.

Verse 59

तां शक्रमुख्या बहुशोभमानाम् उमामजां हैमवतीमपृच्छन् /* किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति

तेव्हा शक्रादि देवांनी अत्यंत शोभायमान, अजन्मा हैमवती उमा हिला विचारले— “हे परम शोभामयी अंबिके! येथे यक्षरूपाने दिसणारी ही अद्भुत सत्ता कोण आहे?”

Verse 60

निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः /* प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम्

तो यक्ष उमा-अंबिकाच असून ती इंद्रियगोचर नाही, असे ऐकून शक्रासह सर्व देवांनी तिला प्रणाम केला— सिंहिणीसारख्या गतीची, अजन्मा उमा, जी लोहित-शुक्ल-कृष्ण वर्णांनी दीप्त आहे.

Verse 61

संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह

सर्व देवाधिपतींनी सन्मानित केल्यावर ती देव-आसुरांच्या सर्व प्रवृत्तीची प्रेरणा ठरली. मग ती म्हणाली— “मी अनादिकालापासून पुरुषाची प्रकृती आहे; आणि त्या यक्ष-स्वरूप परमेश्वराच्या आज्ञेतही वागते.”

Verse 62

तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज् ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत्

म्हणून हे द्विजांनो, त्या अज (अजन्मा) परमेश्वराच्या नियोगाने ब्रह्मांडरूपी अंड उत्पन्न झाले. अजापासूनच अंड प्रकट झाले आणि अंडापासून सर्व व्यक्त विश्वाचा विस्तार झाला. नंतर ज्योतिर्मय गणांनी अजस्वरूप त्या लोकाची रचना करून तो प्रकट होण्यास योग्य केला।