Adhyaya 37

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे क्षुपदधीचिसंवादो नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच भवान्कथमनुप्राप्तो महादेवमुमापतिम् श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं वक्तुमर्हसि मे प्रभो

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘क्षुप-दधीचि संवाद’ नावाचा छत्तीसावा अध्याय. सनत्कुमार म्हणाले—हे पूज्य, आपण उमापती महादेवांना कसे प्राप्त केले? ते सर्व मला ऐकायचे आहे; हे प्रभो, कृपा करून सांगा।

Verse 2

शैलादिरुवाच प्रजाकामः शिलादो ऽभूत् पिता मम महामुने सो ऽप्यन्धः सुचिरं कलं तपस्तेपे सुदुश्चरम्

शैलादि म्हणाले—हे महामुने, माझे वडील शिलाद संततीची इच्छा करणारे होते. ते अंध असूनही फार काळ अत्यंत कठोर तपश्चर्या करीत राहिले।

Verse 3

तपतस्तस्य तपसा संतुष्टो वज्रधृक् प्रभुः शिलादमाह तुष्टो ऽस्मि वरयस्व वरानिति

त्याच्या तपाच्या तेजाने प्रसन्न होऊन वज्रधारी प्रभू (इंद्र) आले आणि शिलादाला म्हणाले—“मी संतुष्ट आहे; वर माग।”

Verse 4

ततः प्रणम्य देवेशं सहस्राक्षं सहामरैः प्रोवाच मुनिशार्दूल कृताञ्जलिपुटो हरिम्

मग देवेश सहस्रनेत्र इंद्राला देवसमूहासह नमस्कार करून, मुनिश्रेष्ठाने हात जोडून हरिला विनंती केली। (पाशाने बांधलेला जीवही पतिरूप प्रभूची शरण घेतो; त्यांच्या कृपेने बंधनमुक्तीचा मार्ग उघडतो.)

Verse 5

शिलाद उवाच भगवन्देवतारिघ्न सहस्राक्ष वरप्रद अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सुव्रत

शिलाद म्हणाले—हे भगवन्, देवशत्रुनाशक, सहस्रनेत्र, वरदाता, सुव्रत! मला असा पुत्र हवा जो अयोनिज आणि मृत्युरहित असावा।

Verse 6

शक्र उवाच पुत्रं दास्यामि विप्रर्षे योनिजं मृत्युसंयुतम् अन्यथा ते न दास्यामि मृत्युहीना न सन्ति वै

शक्र म्हणाला—हे श्रेष्ठ ब्रह्मर्षे, मी तुला योनीतून जन्मलेला, मृत्यूसंयुक्त असा पुत्र देईन; अन्यथा हा वर देणार नाही, कारण खरेच मृत्युरहित कोणी नाही।

Verse 7

न दास्यति सुतं ते ऽत्र मृत्युहीनमयोनिजम् पितामहो ऽपि भगवान् किमुतान्ये महामुने

या विषयात तुला मृत्युरहित व अयोनिज पुत्र कोणीही देणार नाही; पूज्य पितामह ब्रह्मादेवही नाही—मग इतर कोण देईल, हे महामुने।

Verse 8

सो ऽपि देवः स्वयं ब्रह्मा मृत्युहीनो न चेश्वरः योनिजश् च महातेजाश् चाण्डजः पद्मसंभवः

तो देव स्वतः ब्रह्माच आहे—तो मृत्युरहित असला तरी परमेश्वर नाही; तो योनिजही आहे, महातेजस्वी आहे, अंडजही आहे आणि पद्मसंभवही आहे।

Verse 9

महेश्वराङ्गजश्चैव भवान्यास्तनयः प्रभुः तस्याप्यायुः समाख्यातं परार्धद्वयसंमितम्

आणि प्रभू—महेश्वराच्या अंशातून उत्पन्न व भवानीचा पुत्र—त्याचे आयुष्यही दोन परार्ध इतके सांगितले आहे।

Verse 10

कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै समतीतानि कल्पानां तावच्छेषापरत्रये

कल्पांचे जे दिवस गेले आहेत ते कोटी-कोटी व सहस्रांनी आहेत; आणि पुढील उरलेल्या त्रयातही तितकेच दिवस पूर्ण व्हायचे बाकी आहेत।

Verse 11

तस्मादयोनिजे पुत्रे मृत्युहीने प्रयत्नतः परित्यजाशां विप्रेन्द्र गृहाणात्मसमं सुतम्

म्हणून, हे विप्रश्रेष्ठ! पुत्र अयोनिज व मृत्युरहित असेल तर सर्व चिंता-अपेक्षा सोडून प्रयत्नपूर्वक आत्म्यासमान, धर्मधारणास योग्य असा पुत्र स्वीकार कर।

Verse 12

शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पिता मे लोकविश्रुतः शिलाद इति पुण्यात्मा पुनः प्राह शचीपतिम्

शैलादि म्हणाला—ते वचन ऐकून माझे वडील, लोकप्रसिद्ध पुण्यात्मा ‘शिलाद’ यांनी पुन्हा शचीपति (इंद्र) यांना संबोधिले।

Verse 13

शिलाद उवाच भगवन्नण्डयोनित्वं पद्मयोनित्वमेव च महेश्वराङ्गयोनित्वं श्रुतं वै ब्रह्मणो मया

शिलाद म्हणाला—हे भगवन्! ब्रह्माच्या मुखातून मी अंडयोनि, पद्मयोनि आणि महेश्वराच्या अंगयोनि-प्राकट्याची कथा ऐकली आहे।

Verse 14

पुरा महेन्द्रदायादाद् गदतश्चास्य पूर्वजात् नारदाद्वै महाबाहो कथमत्राशु नो वद

पूर्वी महेंद्राच्या वंशजाकडून आणि याच्या पूर्वजन्मातील जनकाकडूनही—नारदांकडून हे ऐकले होते. हे महाबाहो! हे कसे घडले ते येथे लवकर सांगा।

Verse 15

दाक्षायणी सा दक्षो ऽपि देवः पद्मोद्भवात्मजः पौत्रीकनकगर्भस्य कथं तस्याः सुतो विभुः

ती दाक्षायणी आहे; आणि दक्षही पद्मोद्भव (ब्रह्मा) यांचा पुत्र—एक दिव्य पुरुष आहे. जर दक्ष हिरण्यगर्भाचा पौत्र असेल, तर सर्वव्यापी प्रभु (शिव) तिचा पुत्र कसा म्हणतात?

Verse 16

शक्र उवाच स्थाने संशयितुं विप्र तव वक्ष्यामि कारणम् कल्पे तत्पुरुषे वृत्तं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

शक्र म्हणाला—हे विप्र, तुझा संशय योग्यच आहे. त्याचे कारण मी सांगतो—तत्पुरुषकल्पात परमेष्ठी ब्रह्म्याविषयी जे वृत्त घडले ते।

Verse 17

ससर्ज सकलं ध्यात्वा ब्रह्माणं परमेश्वरः जनार्दनो जगन्नाथः कल्पे वै मेघवाहने

मेघवाहनकल्पात जगन्नाथ जनार्दनाने ब्रह्म्याचे ध्यान करून समस्त जगताची सृष्टी प्रकट केली।

Verse 18

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धरम् नारायणो महादेवं बहुमानेन सादरम्

हजार दिव्य वर्षे नारायण मेघरूप होऊन जलधारा बरसवीत राहिला आणि महादेवाची भक्तिभावाने, मोठ्या मानाने आदरपूर्वक सेवा केली।

Verse 19

दृष्ट्वा भावं महादेवो हरेः स्वात्मनि शङ्करः प्रददौ तस्य सकलं स्रष्टुं वै ब्रह्मणा सह

हरिच्या अंतःकरणात आपल्या स्वात्मस्वरूपाचा भाव पाहून महादेव शंकराने त्याला ब्रह्म्यासह सृष्टी करण्याचे संपूर्ण सामर्थ्य प्रदान केले।

Verse 20

तदा तं कल्पमाहुर्वै मेघवाहनसंज्ञया हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा तस्य देहोद्भवस्तदा

तेव्हा त्या कल्पाला ‘मेघवाहन’ असे नाव प्रसिद्ध झाले. ते पाहताच हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) त्याच क्षणी प्रभूच्या देहातून उत्पन्न झाला—सृष्टीतत्त्व म्हणून प्रकट झाला।

Verse 21

जनार्दनसुतः प्राह तपसा प्राप्य शङ्करम् तव वामाङ्गजो विष्णुर् दक्षिणाङ्गभवो ह्यहम्

जनार्दनपुत्राने तपस्येने शंकरास प्राप्त करून म्हटले— “तुझ्या वाम अंगातून विष्णू उत्पन्न झाला, आणि तुझ्या दक्षिण अंगातून मी उत्पन्न झालो।”

Verse 22

मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः जगन्मयो ऽवहद्यस्मान् मेघो भूत्वा दिवानिशम्

माझ्यासह सर्व जगत—तरीही अच्युताने ते निर्माण केले. तो जगन्मय होऊन, दिवसरात्र मेघरूप धारण करून, आम्हांला सतत वहात राहिला।

Verse 23

भवन्तमवहद्विष्णुर् देवदेवं जगद्गुरुम् नारायणादपि विभो भक्तो ऽहं तव शङ्कर

विष्णू तुझी स्तुती करतो—देवदेव, जगद्गुरू. हे सर्वव्यापी शंकर, नारायणत्वापलीकडेही मी तुझा भक्त आहे.

Verse 24

प्रसीद देहि मे सर्वं सर्वात्मत्वं तव प्रभो तदाथ लब्ध्वा भगवान् भवात्सर्वात्मतां क्षणात्

प्रसन्न हो, प्रभो; मला सर्व दे—तुझ्या सर्वात्मत्वाचा बोध दे. ते मिळताच, तुझ्या कृपेने, तो क्षणात सर्वात्मभावात स्थिर होतो.

Verse 25

त्वरमाणो ऽथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् एकार्णवालये शुभ्रे त्व् अन्धकारे सुदारुणे

तो घाईघाईने जाऊन पुरुषोत्तमास पाहतो—एकमेव महा-समुद्राच्या धामात; जे मुळात शुभ्र होते, तरी तेथे अत्यंत भयंकर अंधार पसरला होता.

Verse 26

हेमरत्नचिते दिव्ये मनसा च विनिर्मिते दुष्प्राप्ये दुर्जनैः पुण्यैः सनकाद्यैरगोचरे

सुवर्ण-रत्नांनी जडलेले ते दिव्य धाम, जे केवळ शुद्ध मनानेच निर्मिले आहे, दुर्जनांना अप्राप्य आहे; पुण्यवानांनाच सुलभ असून सनकादि ऋषींनाही अगोचर आहे।

Verse 27

जगदावासहृदयं ददर्श पुरुषं त्वजः अनन्तभोगशय्यायां शायिनं पङ्कजेक्षणम्

तेव्हा अज (अजन्मा) ने त्या परम पुरुषाचे दर्शन घेतले—जो जगताचा आश्रय-हृदय आहे—अनंताच्या फण्यांच्या शय्येवर शयन करणारा, कमळनेत्र व शांत।

Verse 28

शङ्खचक्रगदापद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम् सर्वाभरणसंयुक्तं शशिमण्डलसन्निभम्

चतुर्भुज प्रभूचे ध्यान करा—जो शंख, चक्र, गदा आणि पद्म धारण करतो; सर्व आभरणांनी विभूषित, चंद्रमंडळासारखा तेजस्वी।

Verse 29

श्रीवत्सलक्षणं देवं प्रसन्नास्यं जनार्दनम् रमामृदुकराम्भोजस्पर्शरक्तपदाम्बुजम्

मी श्रीवत्सचिन्हयुक्त, प्रसन्नमुख देव जनार्दनाचे ध्यान करतो; रमाच्या कोमल कमलहस्तांच्या स्पर्शाने ज्यांची कमलचरणे अरुण झाली आहेत।

Verse 30

परमात्मानमीशानं तमसा कालरूपिणम् रजसा सर्वलोकानां सर्गलीलाप्रवर्तकम्

तो परमात्मा, ईशान प्रभू आहे; तमोगुणाने तो काळरूप धारण करतो आणि रजोगुणाने सर्व लोकांसाठी सृष्टी-लीला प्रवर्तित करतो।

Verse 31

सत्त्वेन सर्वभूतानां स्थापकं परमेश्वरम् सर्वात्मानं महात्मानं परमात्मानमीश्वरम्

स्वतःच्या सत्त्व—शुद्ध प्रकाशमय शक्तीने—तो परमेश्वर सर्व भूतांना धारण करून स्थापन करतो। तोच सर्वात्मा, महात्मा, परमात्मा, ईश्वर आहे।

Verse 32

क्षीरार्णवे ऽमृतमये शायिनं योगनिद्रया तं दृष्ट्वा प्राह वै ब्रह्मा भगवन्तं जनार्दनम्

अमृतमय क्षीरसागरात योगनिद्रेत शयन करणाऱ्या जनार्दनास पाहून ब्रह्म्याने त्या भगवंतास संबोधिले। शैवदृष्टीने, परम पति शिवाची शरण न घेतल्यास देवही पाशबंधनात; मुक्तिदाता तोच शिव।

Verse 33

ग्रसामि त्वां प्रसादेन यथापूर्वं भवानहम् स्मयमानस्तु भगवान् प्रतिबुध्य पितामहम्

“माझ्या प्रसादाने मी तुला माझ्यात ग्रासतो; तू पूर्ववत होशील.” असे म्हणून स्मितहास्य करणाऱ्या भगवंताने पितामह ब्रह्म्याला जागे करून त्याची पूर्वस्थिती परत दिली।

Verse 34

उदैक्षत महाबाहुः स्मितमीषच्चकार सः विवेश चाण्डजं तं तु ग्रस्तस्तेन महात्मना

महाबाहूने पाहिले आणि किंचित स्मित केले। मग तो त्या अंडज सत्तेत प्रविष्ट झाला; आणि तो महात्मा त्याने ग्रासला गेला।

Verse 35

ततस्तं चासृजद्ब्रह्मा भ्रुवोर्मध्येन चाच्युतम् सृष्टस्तेन हरिः प्रेक्ष्य स्थितस्तस्याथ संनिधौ

त्यानंतर ब्रह्म्याने भुवयांच्या मध्यातून अच्युतास उत्पन्न केले। त्या द्वारा सृष्ट हरिने स्रष्ट्याकडे पाहिले आणि मग त्याच्या सान्निध्यात सेवाभावाने उभा राहिला।

Verse 36

एतस्मिन्नन्तरे रुद्रः सर्वदेवभवोद्भवः विकृतं रूपमास्थाय पुरा दत्तवरस्तयोः

त्याच वेळी सर्वदेवभावोद्भव रुद्रांनी, त्या दोघांना पूर्वी दिलेल्या वरांनुसार, अद्भुत परिवर्तित रूप धारण केले।

Verse 37

आगच्छद्यत्र वै विष्णुर् विश्वात्मा परमेश्वरः प्रसादमतुलं कर्तुं ब्रह्मणश् च हरेः प्रभुः

तेथेच विश्वात्मा परमेश्वर विष्णू आले, ब्रह्मावर अतुल प्रसाद करण्याच्या हेतूने; अशा रीतीने प्रभु हरि प्रकट झाले।

Verse 38

ततः समेत्य तौ देवौ सर्वदेवभवोद्भवम् अपश्यतां भवं देवं कालाग्निसदृशं प्रभुम्

मग ते दोन्ही देव एकत्र येऊन सर्वदेवभावोद्भव प्रभु भवदेव शिवांना पाहू लागले, जे कालाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होते।

Verse 39

तौ तं तुष्टुवतुश्चैव शर्वमुग्रं कपर्दिनम् प्रणेमतुश् च वरदं बहुमानेन दूरतः

तेव्हा त्या दोघांनी उग्र शर्व कपर्दीची स्तुती केली आणि वरद प्रभूला दूरूनच मोठ्या मानाने प्रणाम केला।

Verse 40

भवो ऽपि भगवान् देवम् अनुगृह्य पितामहम् जनार्दनं जगन्नाथस् तत्रैवान्तरधीयत

मग जगन्नाथ भगवान् भव यांनी पितामह ब्रह्मा व जनार्दन विष्णू यांना अनुग्रह करून, तेथेच अंतर्धान पावले।