Adhyaya 1
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
या अध्यायात नारद विविध तीर्थक्षेत्री लिंगपूजन करून नैमिषारण्यात येतात. नैमिषेय ऋषी त्यांचा सत्कार करतात आणि व्यासशिष्य सूत रोमहर्षण यांना पाहून लिंगमाहात्म्ययुक्त पुराणसंहिता सांगण्याची विनंती करतात. सूत देवत्रय व व्यासादींना नमस्कार करून लिंगतत्त्वाचा तात्त्विक आधार मांडतो—शब्दब्रह्म हे ओंकारस्वरूप, वेदांगसमन्वित व प्रधान-पुरुषातीत आहे; त्रिगुणव्यवहारात सत्त्वाने विष्णु, रजसाने हिरण्यगर्भ, तमसाने कालरुद्र प्रकट होतात आणि निर्गुण अवस्थेत तेच महेश्वरत्व प्रतिपादित होते. ही भूमिका पुढील अध्यायांतील लिंगोद्भवकथा, सृष्टी-संहारलीला व लिंगपूजाविधीचे प्रकरण दृढ करते.
Shlokas
Verse 1
लिङ्गपुराण, १-१०८ (ग्रेतिल्) लिङ्गपुराण, १-१०८ हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_लिग्गपुरन१-१०८।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: बोम्बय् : वेन्कतेस्वर स्तेअम् प्रेस्स् १९०६। पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: रेमर्क्स् नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् लिप्१_औ।ह्त्म् । दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: लिन्ग-पुरन, पर्त् १ (अध्य्। १-१०८) बसेद् ओन् थे एदितिओन् बोम्बय् : वेन्कतेस्वर स्तेअम् प्रेस्स् १९०६ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत्-प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) रेविसेद् ब्य् ओलिवेर् हेल्ल्wइग् अच्चोर्दिन्ग् तो थे एद्। चल्चुत्त, १९६० (गुरुमन्दल् सेरिएस् नो। xव्) तेxत् wइथ् पद मर्केर्स् थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। चोन्सेक़ुएन्त्ल्य्, मन्य् wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे नोत् मर्केद् ब्य् स्पचेस्। रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् नमो रुद्राय हरये ब्रह्मणे परमात्मने प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तकारिणे
रुद्र, हर आणि ब्रह्म—परमात्म्यास नमस्कार; प्रधान व पुरुषांचे अधीश्वर, सृष्टी-स्थिती-प्रलय करणाऱ्या प्रभूस वंदन।
Verse 2
नारदो ऽभ्यर्च्य शैलेशे शङ्करं सङ्गमेश्वरे हिरण्यगर्भे स्वर्लीने ह्य् अविमुक्ते महालये
नारदांनी शैलेश, संगमेश्वर, हिरण्यगर्भ, स्वर्लीन तसेच अविमुक्त या महालयात शंकराची विधिपूर्वक अर्चना केली।
Verse 3
रौद्रे गोप्रेक्षके चैव श्रेष्ठे पाशुपते तथा विघ्नेश्वरे च केदारे तथा गोमायुकेश्वरे
रौद्र, गोप्रेक्षक, श्रेष्ठ, पाशुपत, विघ्नेश्वर, केदार तसेच गोमायुकेश्वर—या पवित्र स्थानी (लिंगतत्त्वस्वरूप) प्रभूची उपासना होते।
Verse 4
हिरण्यगर्भे चन्द्रेशे ईशान्ये च त्रिविष्टपे शुक्रेश्वरे यथान्यायं नैमिषं प्रययौ मुनिः
हिरण्यगर्भ, चन्द्रेश, ईशान्य, त्रिविष्टपातील देवगण आणि शुक्रेश्वर यांना यथान्याय वंदन करून मुनि नैमिषास प्रयाण केला।
Verse 5
नैमिषेयास्तदा दृष्ट्वा नारदं हृष्टमानसाः समभ्यर्च्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्
तेव्हा नैमिषातील ऋषींनी नारदांना पाहून हर्षित होऊन त्यांचा सत्कार केला आणि त्यांच्यासाठी योग्य आसन सिद्ध केले।
Verse 6
सो ऽपि हृष्टो मुनिवरैर् दत्तं भेजे तदासनम् सम्पूज्यमानो मुनिभिः सुखासीनो वरासने
तोही हर्षित होऊन मुनिवरांनी दिलेले ते आसन स्वीकारून बसला। मुनिंनी यथाविधी पूजिल्याने तो उत्तम आसनावर सुखाने विराजमान झाला।
Verse 7
चक्रे कथां विचित्रार्थां लिङ्गमाहात्म्यमाश्रिताम् एतस्मिन्नेवकाले तु सूतः पौराणिकः स्वयम्
त्याच वेळी पौराणिक सूताने स्वतः लिंगमाहात्म्यावर आधारलेली, विचित्र अर्थांनी युक्त अशी कथा रचली।
Verse 8
जगाम नैमिषं धीमान् प्रणामार्थं तपस्विनाम् तस्मै साम च पूजां च यथावच्चक्रिरे तदा
तो धीमान तपस्वी ऋषींना प्रणाम करण्यासाठी नैमिषारण्यात गेला. तेव्हा त्यांनी त्याला यथाविधी सत्कार व पूजन केले।
Verse 9
नैमिषेयास्तु शिष्याय कृष्णद्वैपायनस्य तु अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूषा समपद्यत
मग नैमिषारण्यातील ऋषी कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांच्या शिष्याप्रती सेवाभाव धारण करून, त्या पुराणाचे श्रवण करण्याची श्रद्धायुक्त उत्कंठा प्राप्त करू लागले।
Verse 10
दृष्ट्वा तम् अतिविश्वस्तं विद्वांसं रोमहर्षणम् अपृच्छंश्च ततः सूतम् ऋषिं सर्वे तपोधनाः
अतिविश्वासू व विद्वान रोमहर्षणाला पाहून, तपोधन सर्व ऋषींनी त्या सूत-ऋषीस प्रश्न विचारले।
Verse 11
पुराणसंहितां पुण्यां लिङ्गमाहात्म्यसंयुताम् नैमिषेया ऊचुः त्वया सूत महाबुद्धे कृष्णद्वैपायनो मुनिः
नैमिषारण्यातील ऋषी म्हणाले—हे महाबुद्धिमान सूत! लिंग-माहात्म्ययुक्त अशी ही पुण्य पुराण-संहिता तुला मुनि कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांनी प्रदान केली आहे।
Verse 12
उपासितः पुराणार्थं लब्धा तस्माच्च संहिता तस्माद्भवन्तं पृच्छामः सूत पौराणिकोत्तमम्
पुराणार्थाचे सम्यक् अध्ययन-उपासना करून आणि त्यातून ही संहिता प्राप्त करून, म्हणून हे सूत—पौराणिकांमध्ये श्रेष्ठ—आम्ही तुम्हाला विचारतो, जेणेकरून पति-तत्त्व (शिव), पशूची मुक्ती आणि पाश (बंधन) छेदन स्पष्ट कळावे।
Verse 13
पुराणसंहितां दिव्यां लिङ्गमाहात्म्यसंयुताम् नारदो ऽप्यस्य देवस्य रुद्रस्य परमात्मनः
लिंग-माहात्म्ययुक्त अशी ही दिव्य पुराण-संहिता—त्या देव, परमात्मा रुद्राची—नारदांनीही कथन केली।
Verse 14
क्षेत्राण्यासाद्य चाभ्यर्च्य लिङ्गानि मुनिपुङ्गवः इह संनिहितः श्रीमान् नारदो ब्रह्मणः सुतः
पवित्र क्षेत्रांना जाऊन आणि शिवलिंगांची विधिपूर्वक अर्चना करून, मुनिश्रेष्ठ—श्रीमान नारद, ब्रह्मदेवांचे पुत्र—येथे उपस्थित होते।
Verse 15
भवभक्तो भवांश्चैव वयं वै नारदस्तथा अस्याग्रतो मुनेः पुण्यं पुराणं वक्तुमर्हसि
तुम्ही भवरूप शिवाचे भक्त आहात आणि भक्तीत स्थित आहात; आम्हीही—नारदासह—तसेच आहोत। म्हणून या मुनीसमोर तुम्ही हे पुण्य, शिवाभिमुख पुराण सांगणे योग्य आहे।
Verse 16
सफलं साधितं सर्वं भवता विदितं भवेत् एवमुक्तः स हृष्टात्मा सूतः पौराणिकोत्तमः
तुमच्यामुळे सर्व काही सफल व सिद्ध झाले; सर्व काही तुम्हाला पूर्णपणे ज्ञात होवो. असे म्हटल्यावर पुराणकथनात श्रेष्ठ सूत अंतःकरणी हर्षित होऊन बोलण्यास सिद्ध झाला।
Verse 17
अभिवाद्याग्रतो धीमान् नारदं ब्रह्मणः सुतम् नैमिषेयांश्च पुण्यात्मा पुराणं व्याजहार सः
समोर असलेल्या ब्रह्मपुत्र धीमान नारदास व नैमिषारण्यातील पुण्य ऋषींना वंदन करून त्या पुण्यात्म्याने पुराणकथन केले।
Verse 18
सूत उवाच नमस्कृत्य महादेवं ब्रह्माणं च जनार्दनम् मुनीश्वरं तथा व्यासं वक्तुं लिङ्गं स्मराम्यहम्
सूत म्हणाले—महादेव, ब्रह्मा व जनार्दन (विष्णू), तसेच मुनीश्वर व व्यास यांना नमस्कार करून, मी लिंगतत्त्वाचे स्मरण करीत आहे, ते सांगण्यासाठी।
Verse 19
शब्दं ब्रह्मतनुं साक्षाच् छब्दब्रह्मप्रकाशकम् वर्णावयवम् अव्यक्तलक्षणं बहुधा स्थितम्
शब्द हाच साक्षात् ब्रह्माचा देह आहे, जो शब्दब्रह्म प्रकट करतो। तो वर्ण व त्यांच्या अवयवांनी युक्त, अव्यक्तलक्षणांनी चिन्हित, आणि अनेक प्रकारे स्थित असतो।
Verse 20
अकारोकारमकारं स्थूलं सूक्ष्मं परात्परम् ओङ्काररूपम् ऋग्वक्त्रं समजिह्वासमन्वितम्
तो अ, उ आणि म आहे—स्थूलही, सूक्ष्मही, आणि परात्पर परम। त्याचे स्वरूप ओंकार; त्याचे मुख ऋग्वेद, आणि तो सम्यक् जिह्वा—पवित्र उच्चारणशक्तीने युक्त आहे।
Verse 21
यजुर्वेदमहाग्रीवम् अथर्वहृदयं विभुम् प्रधानपुरुषातीतं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम्
ज्यांची महाग्रीवा यजुर्वेद व हृदय अथर्ववेद आहे, असे ते सर्वव्यापी प्रभू; जे प्रधान व पुरुष यांच्या पलीकडे असून सृष्टी-प्रलयापासून अलिप्त आहेत—त्यांना मी नमस्कार करतो.
Verse 22
तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्
तमोगुणाने ते कालरुद्र म्हणून ओळखले जातात, रजोगुणाने कनकाण्डज (हिरण्यगर्भ-ब्रह्मा), सत्त्वगुणाने सर्वव्यापी विष्णु; आणि गुणातीत अवस्थेत ते महेश्वर आहेत.
Verse 23
प्रधानावयवं व्याप्य सप्तधाधिष्ठितं क्रमात् पुनः षोडशधा चैव षड्विंशकम् अजोद्भवम्
प्रधान व त्याचे अवयव यांत व्यापून ते क्रमाने सप्तधा अधिष्ठित होते; पुढे तेच षोडशधा होते, आणि मग अज-उद्भव षड्विंशक तत्त्व प्रकट होते.
Verse 24
सर्गप्रतिष्ठासंहारलीलार्थं लिङ्गरूपिणम् प्रणम्य च यथान्यायं वक्ष्ये लिङ्गोद्भवं शुभम्
सृष्टी, प्रतिष्ठा व संहार या लीलेसाठी जे लिंगरूप धारण करतात त्या प्रभूला यथान्याय प्रणाम करून, आता मी शुभ लिंगोद्भव वर्णन करीन.
Frequently Asked Questions
अत्र सूतः लिङ्गं ‘सर्ग–स्थिति–संहारलीलार्थं’ परतत्त्वस्य प्रतीकं/स्वरूपं च इति प्रतिपादयति; एतादृशं तत्त्वाधिष्ठानं स्थापयित्वा एव ‘लिङ्गोद्भव’ (अनन्तस्तम्भ/ज्योतिस्तम्भ) कथायाः दार्शनिकं अर्थविस्तारं सम्भवति।
लिङ्गतत्त्वं नाद-स्वरूपेण ‘शब्दब्रह्म’ इति निरूप्यते; ओङ्कारः तस्य संक्षेपचिह्नं, वेदस्वर-परम्परया प्रकाशकं च। अनेन लिङ्गपूजा ध्यान-उपासना-तत्त्वविचारसमन्विता भवति, केवलं बाह्यकर्म न।