Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भरतवर्षकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः सुत उवाच मेरु अस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर् नाम महागिरिः नानारत्नमयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘भरतवर्षकथन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—या द्वीपाच्या मध्यभागी ‘मेरु’ नावाचा महागिरी आहे; नानाविध रत्नमय शिखरांनी शोभित, अचलांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

Verse 2

चतुरशीतिसाहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् विस्तृतः षोडशैव तु

त्याची उंची चौर्‍याऐंशी हजार (माप) अशी सांगितली आहे. तो खाली सोळा (माप) इतका प्रविष्ट असून विस्तारानेही सोळाच (माप) इतका पसरलेला आहे.

Verse 3

शराववत् संस्थितत्वाद् द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः विस्तारात् त्रिगुणश् चास्य परिणाहो ऽनुमण्डलः

शराव (कटोरा) प्रमाणे स्थित असल्यामुळे त्याचा शिरोभाग बत्तीस (माप) इतका विस्तृत आहे. आणि त्याचा वर्तुळाकार परिघ विस्ताराच्या तिप्पट सांगितला आहे—हा शिवलिंगाच्या प्रमाण-तत्त्वाचा निर्देश आहे.

Verse 4

हैमीकृतो महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शनेन च धत्तूरपुष्पसंकाशः सर्वदेवनिकेतनः

महेशाच्या पवित्र अंगस्पर्शाने ते सुवर्णमय झाले, धत्तूर-पुष्पासारखे तेजस्वी, आणि सर्व देवांचे निवासस्थान बनले।

Verse 5

क्रीडाभूमिश् च देवानाम् अनेकाश्चर्यसंयुतः लक्षयोजन आयामस् तस्यैवं तु महागिरेः

अशा रीतीने तो महागिरी देवांची क्रीडाभूमी झाला, अनेक आश्चर्यांनी युक्त; त्याचा आयाम एक लक्ष योजन होता।

Verse 6

ततः षोडशसाहस्रं योजनानि क्षितेरधः शेषं चोपरि विप्रेन्द्रा धरायास्तस्य शृङ्गिणः

त्यानंतर, हे विप्रश्रेष्ठांनो, पृथ्वीच्या खाली सोळा हजार योजनांवर शेष आहे; आणि त्या शृंगधारीच्या वर ही धरती आधारलेली आहे।

Verse 7

मूलायामप्रमाणं तु विस्तारान् मूलतो गिरेः ऊचुर्विस्तारमस्यैव द्विगुणं मूलतो गिरेः

त्यांनी सांगितले की गिरीच्या पायथ्यापासूनचा जो विस्तार तोच मूल-आयामाचा प्रमाण आहे; आणि याच विस्ताराचे माप पायथ्यापासून द्विगुण असावे।

Verse 8

पूर्वतः पद्मरागाभो दक्षिणे हेमसन्निभः पश्चिमे नीलसंकाश उत्तरे विद्रुमप्रभः

पूर्वेला ते पद्मरागासारखे दीप्त, दक्षिणेला सुवर्णासन्निभ, पश्चिमेला नीलवर्णासारखे, आणि उत्तरेला विद्रुम (प्रवाळ) प्रभेसारखे चमकत होते।

Verse 9

अमरावती अमरावती पूर्वभागे नानाप्रासादसंकुला नानादेवगणैः कीर्णा मणिजालसमावृता

पूर्व भागी अमरावती नामाची पुरी शोभत होती। ती नानाविध प्रासादांनी भरलेली, विविध देवगणांनी कीर्ण आणि मण्यांच्या जाळ्यांनी वेढलेली होती।

Verse 10

गोपुरैर्विविधाकारैर् हेमरत्नविभूषितैः तोरणैर् हेमचित्रैस्तु मणिकॢप्तैः पथि स्थितैः

मार्गावर विविध आकारांची गोपुरे व द्वारे उभी होती, सुवर्ण व रत्नांनी विभूषित। सुवर्णचित्रित तोरणे आणि मण्यांनी जडविलेले अलंकार पथाला मंगलमय करीत, जणू पति-शिवाकडे शुभ प्रवेशच।

Verse 11

संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः स्तनभारविनम्रैश् च मदघूर्णितलोचनैः

त्या मधुर संलाप व क्रीडाभाषणात कुशल, सर्व आभूषणांनी विभूषित; स्तनभाराने वाकलेल्या आणि मदाने फिरणाऱ्या नजरेच्या होत्या—अशी लौकिक मोहिनी, जी पशुला पाशबंधनात गुंतवून पति-शिवाच्या शरणापासून दूर नेते।

Verse 12

स्त्रीसहस्रैः समाकीर्णा चाप्सरोभिः समन्ततः दीर्घिकाभिर्विचित्राभिः फुल्लाम्भोरुहसंकुलैः

तो प्रदेश सर्वत्र स्त्रीसहस्रांनी व अप्सरांनी दाटून भरलेला होता। विचित्र दीर्घिकांत फुललेल्या कमळांची गर्दी होती—अशी मंगल शोभा, जी पवित्र लोकाचा परम केंद्र म्हणून पति-शिवाला उजागर करीत होती।

Verse 13

हेमसोपानसंयुक्तैर् हेमसैकतराशिभिः नीलोत्पलैश्चोत्पलैश् च हैमैश्चापि सुगन्धिभिः

तो स्वर्णसोपानांनी युक्त, स्वर्णवाळूच्या राशींनी शोभित होता। नीलोत्पल, उत्पल आणि सुगंधी सुवर्णपुष्पांनी अलंकृत होऊन तो पावन धाम तेजस्वी दिसत होता।

Verse 14

एवंविधैस्तटाकैश् च नदीभिश् च नदैर्युता विराजते पुरी शुभ्रा तयासौ पर्वतः शुभः

अशा सरोवरांनी, नद्यांनी व प्रवाहांनी युक्त ती उज्ज्वल, निर्मळ पुरी शोभते; तिच्या प्रभावाने तो पर्वतही शुभ होतो।

Verse 15

ओथेर् चितिएस् अत् म्त्। मेरु तेजस्विनी नाम पुरी आग्नेय्यां पावकस्य तु अमरावतीसमा दिव्या सर्वभोगसमन्विता

मेरूवर इतरही पुर्या आहेत। आग्नेय दिशेस पावक (अग्नी)ची ‘तेजस्विनी’ नामक पुरी आहे; ती दिव्य, अमरावतीसमान, सर्व भोग-समृद्धींनी युक्त आहे।

Verse 16

वैवस्वती दक्षिणे तु यमस्य यमिनां वराः भवनैरावृता दिव्यैर् जांबूनदमयैः शुभैः

दक्षिणेस यमराजाची ‘वैवस्वती’ नामक पुरी आहे; तेथे यमाच्या सेवकांतील श्रेष्ठ जन जांबूनद-सुवर्णनिर्मित दिव्य, शुभ भवनांनी वेढलेले राहतात।

Verse 17

नैरृते कृष्णवर्णा च तथा शुद्धवती शुभा तादृशी गन्धवन्ती च वायव्यां दिशि शोभना

नैऋत्य दिशेस ती कृष्णवर्णा असूनही शुद्ध व शुभ आहे; आणि वायव्य दिशेस तशीच सुगंधयुक्त व तेजस्वी होऊन शोभते।

Verse 18

महोदया चोत्तरे च ऐशान्यां तु यशोवती पर्वतस्य दिगन्तेषु शोभते दिवि सर्वदा

उत्तरे महोदया आहे आणि ईशान (ईशान्य) दिशेस यशोवती। पर्वताच्या दिगंतांवर हे पवित्र लोक सदैव आकाशात शोभतात—सर्वदिक्-अधिपती प्रभूची साक्ष देत।

Verse 19

ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथान्येषां निकेतनम् सर्वभोगयुतं पुण्यं दीर्घिकाभिर्नगोत्तमम्

ते ब्रह्मा, विष्णू, महेश तसेच अन्य देवगणांचे पवित्र निवासस्थान आहे. सर्वमंगलदायक, पुण्यप्रद, सर्व शुभ भोगांनी युक्त आणि दीर्घ पवित्र सरोवरांनी शोभणारा तो उत्तम पर्वत आहे.

Verse 20

सिद्धैर्यक्षैस्तु सम्पूर्णं गन्धर्वैर्मुनिपुङ्गवैः तथान्यैर्विविधाकारैर् भूतसंघैश् चतुर्विधैः

ते स्थान सिद्ध व यक्षांनी परिपूर्ण होते, गंधर्व व मुनिपुंगवांनीही. तसेच विविध रूपांचे चतुर्विध भूतसमूहही प्रभु-पतीच्या पवित्र सान्निध्यात तेथे एकत्र झाले होते.

Verse 21

गिरेरुपरि विप्रेन्द्राः शुद्धस्फटिकसन्निभम् सहस्रभौमं विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्

हे विप्रेंद्रांनो, पर्वताच्या वर डाव्या बाजूस शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी एक विशाल विमान होते—सहस्र भूमी-तलांनी युक्त, दूरवर पसरलेले—पाशबद्ध पशूचे बंध सैल करणाऱ्या प्रभु-पतीच्या कृपेचे अद्भुत चिन्ह.

Verse 22

तस्मिन्महाभुजः शर्वः सोमसूर्याग्निलोचनः सिंहासने मणिमये देव्यास्ते षण्मुखेन च

तेथे महाबाहु शर्व—ज्यांचे नेत्र चंद्र, सूर्य व अग्नी आहेत—मणिमय सिंहासनावर देवीसह विराजमान होते, आणि त्यांच्या संगतीला षण्मुख (कार्त्तिकेय)ही होता.

Verse 23

हरेस्तदर्धं विस्तीर्णं विमानं तत्र सो ऽपि च पद्मरागमयं दिव्यं पद्मजस्य च दक्षिणे

तेथे हरीच्या विमानाच्या अर्धपरिमाणाएवढे विस्तीर्ण असे एक अन्य विमानही होते. ते दिव्य, पद्मरागमय (माणिक्यनिर्मित) असून पद्मज (ब्रह्मा) यांच्या उजव्या बाजूस स्थित होते.

Verse 24

तस्मिन् शक्रस्य विपुलं पुरं रम्यं यमस्य च सोमस्य वरुणस्याथ निरृतेः पावकस्य च

त्या लोकात शक्र (इंद्र), यम, सोम, वरुण तसेच निरृति आणि पावक (अग्नी) यांची विशाल व रम्य नगरे आहेत।

Verse 25

वायोश्चैव तु रुद्रस्य शर्वालयसमन्ततः तेषां तेषां विमानेषु दिव्येषु विविधेषु च

शर्व (रुद्र) यांच्या आलयाभोवती—आणि तसेच वायूच्या निवासाभोवती—प्रत्येकासाठी अनेक दिव्य व विविध विमान-प्रासाद आहेत।

Verse 26

ईशान्यामीश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा च व्यवस्थिता सिद्धेश्वरैश् च भगवाञ् छैलादिः शिष्यसंमतः

ईशान्य दिशेत, ईश्वर-क्षेत्रात, भगवंताची नित्य-आराधना दृढपणे प्रतिष्ठित आहे; आणि तेथे सिद्धेश्वरांसह शिष्यसंमत भगवान् शैलादि विराजमान आहेत।

Verse 27

सनत्कुमारः सिद्धैस्तु सुखासीनः सुरेश्वरः सनकश् च सनन्दश् च सदृशाश् च सहस्रशः

सनत्कुमार सिद्धांमध्ये सुखासीन होते; आणि त्यांच्या सोबत सनक, सनंदन तसेच त्याच प्रकारचे सहस्रों मुनि तेथे उपस्थित होते।

Verse 28

योगभूमिः क्वचित्तस्मिन् भोगभूमिः क्वचित्क्वचित् बालसूर्यप्रतीकाशं विमानं तत्र शोभनम्

त्या लोकात कुठे योगभूमी आहे, तर कुठे भोगभूमी; आणि तेथे उगवत्या बालसूर्यासारखे तेजस्वी एक शोभन विमानही विराजमान आहे।

Verse 29

शैलादिनः शुभं चास्ति तस्मिन्नास्ते गणेश्वरः षण्मुखस्य गणेशस्य गणानां तु सहस्रशः

शैलादि येथे नित्य शुभत्व वसते; तेथे गणांचे स्वामी गणेश्वर निवास करतात. षण्मुखाच्या गणेशासाठी गणसमूह सहस्रोंनी आहेत.

Verse 30

सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य संस्थिता

सुयशा व सुनेत्रा, मातृगण आणि मदन यांच्यासाठीही—तेथे ‘जम्बूनदी’ नावाची पवित्र सत्ता प्रतिष्ठित आहे; ती मूळाला वेढून नियमानुसार स्थित आहे.

Verse 31

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जम्बूवृक्षः सुशोभनः अत्युच्छ्रितः सुविस्तीर्णः सर्वकालफलप्रदः

त्याच्या दक्षिण बाजूस अत्यंत शोभिवंत जम्बूवृक्ष आहे—अतिउंच, विस्तीर्ण पसरलेला—जो सर्व काळी फळ देतो.

Verse 32

इलावृत मेरोः समन्ताद्विस्तीर्णं शुभं वर्षमिलावृतम् तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृतभोजनाः

मेरूच्या सर्व बाजूंनी विस्तीर्ण असे शुभ वर्ष ‘इलावृत’ आहे. तेथे काही जम्बूफळाहार करतात, तर काही अमृतभोजन करतात.

Verse 33

जांबूनदसमप्रख्या नानावर्णाश् च भोगिनः मेरुपादाश्रितो विप्रा द्वीपो ऽयं मध्यमः शुभः

हे विप्रांनो, मेरूच्या पायथ्याशी आश्रित हा शुभ मध्यम द्वीप जांबूनद सुवर्णासारखा प्रसिद्ध आहे; येथे नानावर्णी भोगी—नागाधिपती—निवास करतात.

Verse 34

नववर्षान्वितश्चैव नदीनदगिरीश्वरैः नववर्षं तु वक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्

जंबूद्वीप हा नऊ वर्षांनी युक्त असून नद्या, उपनद्या व पर्वतांचे अधिपती यांसह आहे. आता मी जंबूद्वीपातील त्या नऊ वर्षांचे यथातथ्य वर्णन करीन.

Verse 35

विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैश् च निबोधत

योजनांच्या मानाने त्याचा विस्तार आणि मंडलाकार परिमाणही जाणून घ्या.