Adhyaya 61

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे षष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच क्षेत्राण्येतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः

सूत म्हणाले—ही सर्व क्षेत्रे सूर्यकिरणांनी तापतात व प्रकाशमान होतात; आणि त्याच क्षेत्रांसाठी सूर्य नक्षत्र-तारकांसह काळाचा क्रम व व्यवस्था ठरवितो.

Verse 2

चीर्णेन सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

येथे केलेल्या सुकृतामुळे, त्या पुण्याच्या परिपाकात जीवांना ग्रहांचे आश्रयलोक प्राप्त होतात. त्या ‘तारका’ म्हणतात—कारण त्या तारतात; आणि त्यांच्या शुभ्र तेजामुळेही ‘तारका’ असेच म्हणतात.

Verse 3

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः आदानान्नित्यमादित्यस् तेजसां तमसामपि

दिव्य, पार्थिव आणि रात्रिकालीन—सर्वत्रून आदित्य नित्य ग्रहण करतो; तो तेजस्वी शक्तीही आणि तमसिक शक्तीही आपल्या मध्ये समाविष्ट करतो.

Verse 4

सवने स्यन्दने ऽर्थे च धातुर् एष विभाष्यते सवनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

हा धातू ‘प्रेरणे/उत्पन्न करणे’ आणि ‘प्रवाह करणे’ अशा अर्थांनी सांगितला आहे. जो तेज उत्पन्न करतो आणि जलांना प्रवाहित करतो, म्हणून तो ‘सविता’ मानला जातो.

Verse 5

बहुलश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरुच्यते शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘बहुल’ आणि ‘चंद्र’—हे नाम ‘ह्लाद’ (आनंद देणे) या धातूपासून उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे. याचा अर्थ श्वेतता, अमृततुल्य अमरत्व आणि शीतलता असा जाणावा।

Verse 6

सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

सूर्य-चंद्राच्या दिव्य, तेजस्वी आकाशमंडलात—आकाशात दीप्त—जल व तेज यांनी बनलेला, शुभ, श्वेत गोलक प्रकाशतो; तो पूर्ण गोल कुंभासारखा दिसतो।

Verse 7

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

तेथे शशी (चंद्र) याचे मंडल घन जलस्वरूप असे स्मृत आहे; आणि भास्कर (सूर्य) याचे मंडल घन तेजाने बनलेले, उज्ज्वल श्वेत असे सांगितले आहे।

Verse 8

वसन्ति सर्वदेवाश् च स्थानान्येतानि सर्वशः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

या सर्व स्थानांत सर्व देव सर्वत्र वास करतात; सर्व मन्वंतरांत ते नक्षत्रे, सूर्य व ग्रह यांचे आश्रय-आधार होऊन राहतात।

Verse 9

तेन ग्रहा गृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

म्हणून ग्रह आपापल्या गृह (आवास) यांच्या नावानेच ओळखले जातात। म्हणून सूर्य ‘सौर’ स्थानात प्रविष्ट झाला आणि त्याचप्रमाणे सोम (चंद्र) ‘सौम्य’ स्थानात प्रविष्ट झाला।

Verse 10

शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशार्चिः प्रतापवान् बृहद् बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लोहितम्

षोडश किरणांनी तेजस्वी व प्रतापवान् शुक्र शौक्र-स्थानात प्रविष्ट झाला। तसेच बृहस्पतीने आपल्या विशाल (गुरु) स्थानात प्रवेश केला आणि लोहित (मंगळ) लाल मंगळ-स्थानात आश्रयास गेला।

Verse 11

शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः

तसेच शनैश्चर (शनि) याचे स्थान स्थापन झाले असून तेथील देवताही शनैश्चरच आहे। बुध बौध-प्रदेशात वास करतो; आणि स्वर्भानु (राहु) आपल्या स्थानाचा आश्रय घेऊन स्वर्भानु-धामात स्थित राहतो।

Verse 12

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम्

सर्व नक्षत्रे व नक्षत्र-स्थाने निवासरूपाने प्राप्त होतात। ही सर्व तेजोमय मंडले सुकृताने शुद्ध झालेल्या अंतःकरणाच्या—धर्म व पशुपती-भक्तीने उन्नत झालेल्या पाशू-जीवांच्या—निवासस्थानी होतात।

Verse 13

कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्

कल्पाच्या आरंभी प्रवृत्त होऊन स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी निर्मिलेली ही पवित्र स्थाने, सर्व भूतांना व्यापणाऱ्या महाप्रलयापर्यंत अचल राहतात।

Verse 14

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः

सर्व मन्वंतरांत तीच देव-स्थाने टिकून राहतात। आपल्या-आपल्या पदाचे अधिष्ठाता (अभिमानी) देव वारंवार तेथे येऊन पुनः पुनः आपले स्थान धारण करतात।

Verse 15

अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह वर्तन्ते वर्तमानैश् च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह

भूतकाळातील देवांसह, पुढे होणाऱ्या व न होणाऱ्या देवांसह, तसेच वर्तमानकाळी आपल्या पदावर स्थित देवांसह—ही कार्ये व स्थानें अखंडपणे चालू राहतात।

Verse 16

अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे

या मन्वंतरात ग्रहांना वैमानिक देव मानले आहे। वैवस्वत काळात अदितीपुत्र विवस्वान सूर्य अधिपती होऊन जगधर्म धारण करतो; तो धर्म अखेरीस पती शिवामध्येच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 17

द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः

ऋषिपुत्र तेजस्वी सोम वसूंमध्ये देव म्हणून स्मरणीय आहे. तसेच शुक्र देव म्हणून जाणावा—तो भार्गव, असुरांचा याजक आहे।

Verse 18

बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः

तो देव ‘बृहत्तेजा’ म्हणून स्मरणीय आहे—देवांचा आचार्य, अंगिराचा पुत्र. तोच बुध, मनोहर, आणि ऋषिपुत्र म्हणूनही प्रसिद्ध आहे।

Verse 19

शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः

शनैश्चर (शनि) जो विरूप म्हणूनही ओळखला जातो, तो संज्ञा व विवस्वान यांचा पुत्र आहे. आणि अग्नीपासून विकेशीच्या गर्भात तो युवा ‘लोहितार्चिष’ जन्मला।

Verse 20

नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः

नक्षत्रे व ऋक्षे यांची नावे धारण करणाऱ्या त्या दक्षकन्या म्हणून स्मरणात आहेत. आणि सिंहिकेचा पुत्र स्वर्भानु हा भूतप्राण्यांना संताप देणारा असुर आहे.

Verse 21

सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः

चंद्र, नक्षत्रमंडल, ग्रह आणि सूर्य यांमध्ये अधिष्ठातृ शक्ती ‘अभिमानी’ म्हणून कीर्तिल्या आहेत. अशा रीतीने हे स्थान आणि त्यांतील अधिष्ठान करणारे देवता यथोक्त सांगितले आहेत.

Verse 22

सौरम् अग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानम् अम्मयं शुक्लमेव च

सहस्रकिरण विवस्वानाचा सौरलोक अग्निमय स्वरूपाचा आहे. परंतु हिमांशु (चंद्र) याचे स्थान जलमय व सर्वथा शुभ्र असे स्मरणात आहे.

Verse 23

आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम् शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत्

जलतत्त्वयुक्त, श्यामवर्ण व मनोहर असे जे स्थान, ते बुधाच्या किरणांनी बनलेले गृह म्हणून स्मृत आहे. आणि शुक्ल (शुक्र) याचे पदही जलमयच—उजळ शुभ्र, सोळा किरणांनी दीप्त.

Verse 24

नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानम् उत्तमम् हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः

भौम (मंगळ) याच्या नऊ किरणांचा उल्लेख आहे; त्याचे उत्तम स्थान लोहित-रक्तवर्णाचे आहे. आणि बृहस्पतीचे विशाल स्थान हरिद्रा-सुवर्णाभ असून सोळा ज्वालांनी दीप्त असे वर्णिले आहे.

Verse 25

अष्टरश्मिगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम्

अष्टकिरणांचे गृह हेही शनैश्चर (शनी) याचेच सांगितले असून ते कृष्णवर्ण आहे; आणि स्वर्भानु (राहू) याचे स्थान तामस लोक—भूतांना संताप देणारे निवासस्थान—असे म्हटले आहे।

Verse 26

विज्ञेयास्तारकाः सर्वास् त्व् ऋषयस्त्वेकरश्मयः आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः

सर्व तारे हेच ऋषी आहेत असे जाणावे—एकरश्मी प्रकाशरूप; ते पुण्यकीर्तींचे आश्रयस्थान आहेत आणि स्वभावतः श्वेतवर्णही आहेत।

Verse 27

घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः

त्या घन जलस्वरूप आहेत असे जाणावे; कल्पाच्या आरंभीच त्या निर्मिल्या गेल्या. आदित्यकिरणांच्या संयोगाने त्या पूर्ण प्रकाशस्वरूप झाल्या असे स्मरणात आहे।

Verse 28

नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

सविता (सूर्य) याचा विष्कंभ नऊ सहस्र योजन असा स्मृत आहे; आणि त्याच्या मंडलाच्या प्रमाणाने त्याचा विस्तार तिप्पट सांगितला आहे।

Verse 29

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

सूर्याच्या विस्तारापेक्षा शशी (चंद्र) याचा विस्तार द्विगुण असा स्मृत आहे; आणि स्वर्भानु (राहू) दोघांइतकाच परिमाण धारण करून त्यांच्या अधोभागी सरकत जातो।

Verse 30

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्

पृथ्वीची छाया उचलून, मण्डलाकार रूपाने घडवून, स्वर्भानूचे विशाल स्थान—तिसरा प्रदेश—तमोमय असे सांगितले आहे।

Verse 31

आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु

सूर्यापासून निघून तो पर्व-संधींमध्ये समतेने गमन करतो; आणि पुन्हा चंद्रापासून सूर्याप्रती सौर पर्वांमध्ये परत येतो—अशा रीतीने पवित्र कालचक्र नियोजित होते।

Verse 32

स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते

जो स्वर्भानूला नुदतो/आवरोधितो, म्हणून तो ‘स्वर्भानू’ म्हणून ओळखला जातो; आणि चंद्राचा सोळावा भाग भार्गव (शुक्र) यास विधिलिखित आहे।

Verse 33

विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

व्यास, मण्डल-परिमाण आणि योजनामान यांनुसार जाणावे—भार्गव (शुक्र) यांच्या तुलनेत बृहस्पती एक पाद (चतुर्थांश) कमी आहे।

Verse 34

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

बृहस्पतीच्या तुलनेत वक्र आणि सौरी—दोघेही—एक पाद कमी मानले आहेत; आणि विस्तार व मण्डल या दोन्ही बाबतीत त्यांच्यापेक्षा बुधही एक पाद कमी सांगितला आहे।

Verse 35

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै

इथे जे देहधारी रूप तारे व नक्षत्र म्हणून ओळखले जातात, ते विस्तार व मंडल-परिमाणाने बुधास तुल्य सांगितले आहेत।

Verse 36

प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्

तत्त्व जाणणाऱ्याने हे समजावे की यांपैकी बहुतेक चंद्रयोग आहेत व कालविद्येने दिसणारी नक्षत्रमाने आहेत; तारा-नक्षत्ररूप असूनही परस्परांत हीन-श्रेष्ठ भेद आहे।

Verse 37

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु

तारकामंडलांची मापे योजनेत दोन, तीन, चार व पाचशे अशी सांगितली आहेत; त्यांत काही सर्वोच्च तर काही निकृष्ट—वरच्या दिशेने क्रमाने रचलेली।

Verse 38

योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः

त्यांची मापे अर्ध-योजन इतकी मानली आहेत; त्याहून लहान येथे मान्य नाही. त्यांच्या वर तीन ग्रह आहेत, जे दूरवर भ्रमण करणारे आहेत।

Verse 39

सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम्

सौर, आंगिरस आणि वक्र—हे मंदविचारी म्हणून जाणावे. त्यांच्या गतीचे/गतीफलाचे वर्णन पूर्वीच यथाक्रम सांगितले आहे।

Verse 40

एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः

याच नक्षत्रांतून सर्व ग्रह उत्पन्न झाले असे मानले जाते. अदितीचा पुत्र विवस्वान हाच सूर्य होय, हे मुनिश्रेष्ठांनो.

Verse 41

विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः

विशाखा नक्षत्रात उत्पन्न झालेला, ग्रहांमध्ये प्रथम ग्रह सोम आहे. तो तेजस्वी असून धर्माचा पुत्र म्हणतात; तोच देव सोम वसुही आहे.

Verse 42

शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्

कृत्तिका नक्षत्रांत शीतरश्मी निशाकर (चंद्र) उत्पन्न झाला. त्यानंतर सूर्याच्या पुढे, भृगुपुत्र षोडश-किरणांचा शुक्र प्रकट झाला.

Verse 43

ताराग्रहाणां प्रवरस् तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः

ताराग्रहांमध्ये श्रेष्ठ बृहस्पती तिष्य क्षेत्रात उत्पन्न झाले. ते अङ्गिरसांचे पुत्र, ग्रहस्वरूप, आणि द्वादश-किरणांनी दीप्त बृहस्पती आहेत.

Verse 44

फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः नवार्चिर्लोहिताङ्गश् च प्रजापतिसुतो ग्रहः

फाल्गुनी नक्षत्रांत उत्पन्न झालेला, पूर्व कथनांत ‘जगद्गुरु’ म्हणून प्रसिद्ध—नवार्चि, लोहिताङ्ग नावाचा—हा ग्रह प्रजापतीचा पुत्र आहे.

Verse 45

आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः रेवतीष्वेव सप्तार्चिःस्थाने सौरिः शनैश्चरः

स्मरणात असे सांगितले जाते की येथे पूर्वाषाढा नक्षत्रात सौरि शनैश्चराचा जन्म झाला; आणि रेवतीतील ‘सप्तार्चिः’ स्थानी त्याचे स्थिर पद आहे.

Verse 46

सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी

सौम्य स्वभावाचा बुध धनिष्ठा नक्षत्रात पाच किरणांसह उदित होतो. तरीही तो तमोमय, मृत्युपुत्र, शिखाधारी व प्रजाक्षयकर्ता असे म्हटले आहे.

Verse 47

आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः

आश्लेषा नक्षत्रात सर्वहारी असा एक महाग्रह उत्पन्न झाला. तसेच स्वतःच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या तारकांत दाक्षायणी कन्याही अशुभ उदयाने प्रकट झाल्या.

Verse 48

तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः

राहु तमसाच्या वीर्याने बनलेला; स्वभावतः तो कृष्णमंडल आहे. भरणी नक्षत्रात उत्पन्न होऊन तो चंद्र-सूर्यांना मर्दन करणारा ग्रह आहे.

Verse 49

एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः

हे तारे व ग्रहही—भार्गव इत्यादी—समजून घ्यावेत; कारण जन्मनक्षत्र पीडित झाल्यास ते प्रभावात वैगुण्य पावून अशुभ फल देतात.

Verse 50

मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषाम् आदिरादित्य उच्यते

त्या ग्रहाचीच भक्ती केल्याने त्याच्या दोषापासून मनुष्य मुक्त होतो. म्हणून या सर्व ग्रहांमध्ये आदित्य (सूर्य) हा आद्य व श्रेष्ठ म्हटला आहे।

Verse 51

ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्

ताराग्रहांमध्ये शुक्र (शुक्रग्रह) प्रधान म्हटला आहे; आणि केतूंमध्ये धूमवान् हाही (मुख्य) आहे. तसेच चारही दिशांत विभागलेल्या ग्रहांचा स्थिर नियामक ध्रुवच आहे।

Verse 52

नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः

नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा (धनिष्ठा) श्रेष्ठ आहे; अयनांमध्ये उत्तरायणही (प्रधान) आहे. आणि पाच प्रकारच्या वर्षांमध्ये ‘संवत्सर’ हा आद्य मानला आहे।

Verse 53

ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा

ऋतूंमध्ये शिशिरही (श्रेष्ठ) आहे; महिन्यांमध्ये माघ म्हटला आहे. पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष, आणि तिथींमध्ये प्रतिपदा हीही (प्रधान) मानली आहे।

Verse 54

अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः

अहोरात्राच्या विभागांमध्ये ‘अहः’ (दिवस) हा आद्य म्हटला आहे. तसेच मुहूर्तांमध्ये पहिल्या मुहूर्ताचा अधिदेवता रुद्र आहे।

Verse 55

क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्

हे कालविद्येतील श्रेष्ठांनो! निमेषादि पासूनचा क्षणादि विभाग हाच ‘काल’ होय. धनिष्ठा ते श्रवणा पर्यंतचे युग पाच वर्षांचे चक्र असे म्हटले आहे.

Verse 56

भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे तो चक्रासारखा परिभ्रमण करतो. म्हणून तो ‘दिवाकर’—दिनाचा कर्ता—असा स्मरला जातो; आणि त्याच्याद्वारे सर्वव्यापी परमेश्वर काळाचा कर्ता आहे.

Verse 57

चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः

चार प्रकारच्या भूतांसाठी तोच प्रवर्तक आणि निवर्तक आहे. आणि त्या नियमन-तत्त्वाचाही साक्षात् प्रेरक भगवान् रुद्रच—देवरूपाने सर्व हालचालींचा आरंभकर्ता।

Verse 58

इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः

अशा रीतीने ज्योतींची ही सुव्यवस्थित रचना आणि त्यांच्या कार्यार्थाचा निश्चय—लोकांच्या व्यवहार-व्यवस्थेसाठी—महादेवांनी निर्माण केला आहे.

Verse 59

बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः

कल्पाच्या आरंभी भगवंतांनी प्रथम ‘बुद्धी’ प्रवर्तित केली. त्यानंतर ते तत्त्व प्रकट झाले जे सर्वांचे आश्रय आहे, ‘अहं’चा अभिमान धारण करते आणि सर्वत्र व्यापणारे ज्योतीरूप आहे.

Verse 60

एकरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्

एकरूप प्रधानाचा हा अद्भुत परिणाम आहे। यथार्थतेने याची मोजदाद कोणालाही नेमकी करता येत नाही।

Verse 61

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः

मानवाच्या मांसचक्षूंनी ज्योतींचे येणे-जाणे पूर्णपणे कळत नाही। ते आगम, अनुमान, (जिथे शक्य) प्रत्यक्ष आणि युक्तिप्रमाणाने ठरवावे.

Verse 62

परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो, विवेकीने तीक्ष्ण बुद्धीने नीट परीक्षा करूनच श्रद्धा ठेवावी. सत्य पडताळणीसाठी चक्षुविज्ञान, शास्त्र, जलपरीक्षा, लेखी नोंद आणि गणित ही साधने आहेत.

Verse 63

पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये

ज्योतींच्या माननिर्णयासाठी ही पाच कारणे जाणून घ्यावीत.