Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे इन्द्रवाक्यं नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच गते पुण्ये च वरदे सहस्राक्षे शिलाशनः आराधयन्महादेवं तपसातोषयद्भवम्

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागातील “इंद्रवाक्य” नामक एकेचाळीसाव्या अध्यायात सूत म्हणाले— पुण्यवान व वरद सहस्राक्ष (इंद्र) निघून गेल्यावर शिलाशन महादेवाची अखंड आराधना करीत राहिला आणि तपश्चर्येने भव—पाशविमोचक पती शिव—यांना संतुष्ट केले।

Verse 2

अथ तस्यैवमनिशं तत्परस्य द्विजस्य तु दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं क्षणमिवाद्भुतम्

त्यानंतर जो द्विज अखंड एकनिष्ठेने त्याच्यात तल्लीन होता, त्याच्यासाठी एक सहस्र दिव्य वर्षे आश्चर्याने जणू क्षणभरातच निघून गेली।

Verse 3

वल्मीकेनावृताङ्गश् च लक्ष्यः कीटगणैर्मुनिः वज्रसूचीमुखैश्चान्यै रक्तकीटैश् च सर्वतः

मुनीचे अंग वल्मीकाने आच्छादले; तो कीटकसमूहांचा लक्ष्य झाला—काहींची तोंडे वज्रासारख्या सूईसारखी, आणि काही सर्वत्र रक्तवर्ण कीटक।

Verse 4

निर्मांसरुधिरत्वग् वै निर्लेपः कुड्यवत् स्थितः अस्थिशेषो ऽभवत्पश्चात् तममन्यत शङ्करः

तो मांस, रक्त व त्वचा रहित होऊनही निर्लेप, भिंतीसारखा स्थिर उभा राहिला। पुढे केवळ अस्थिशेष उरल्यावर शंकरांनी त्याला आपलाच (खरा) स्वरूप मानले।

Verse 5

यदा स्पृष्टो मुनिस्तेन करेण च स्मरारिणा तदैव मुनिशार्दूलश् चोत्ससर्ज क्लमं द्विजः

स्मरारि (कामवैरि) शिवाच्या करस्पर्शाने तो मुनि स्पर्शिला गेला, तेव्हाच मुनिशार्दूल त्या द्विजाने आपला क्लेश व श्रम सोडून दिला।

Verse 6

तपतस्तस्य तपसा प्रभुस्तुष्टाथ शङ्करः तुष्टस्तवेत्यथोवाच सगणश्चोमया सह

तो तप करीत असता प्रभु शंकर त्या तपाने संतुष्ट झाले. मग गणांसह आणि उमेसह त्यांनी म्हटले—“मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.”

Verse 7

तपसानेन किं कार्यं भवतस्ते महामते ददामि पुत्रं सर्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थपारगम्

“हे महामते! या तपाने तुला आणखी काय साधायचे? मी तुला एक पुत्र देतो—तो सर्वज्ञ असेल आणि सर्व शास्त्रार्थात पारंगत असेल.”

Verse 8

ततः प्रणम्य देवेशं स्तुत्वोवाच शिलाशनः हर्षगद्गदया वाचा सोमं सोमविभूषणम्

मग शिलाशनाने देवेशाला प्रणाम करून स्तुती केली आणि आनंदाने गद्गदलेल्या वाणीने बोलला—सोमविभूषण, चंद्रधारी प्रभूस उद्देशून.

Verse 9

शिलाद उवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरार्दन शङ्कर अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सत्तम

शिलाद म्हणाला—“भगवन्, देवदेवेश, त्रिपुरार्दन शंकर! हे सत्तम, मला असा पुत्र हवा जो योनीतून जन्मलेला नसेल आणि मृत्युरहित असेल.”

Verse 10

सूत उवाच पूर्वमाराधितः प्राह तपसा परमेश्वरः शिलादं ब्रह्मणा रुद्रः प्रीत्या परमया पुनः

सूत म्हणाले—पूर्वी तपाने आराधित परमेश्वर रुद्र, ब्रह्माने प्रशंसिलेल्या शिलादाशी पुन्हा परम प्रीतीने बोलले.

Verse 11

श्रीदेवदेव उवाच पूर्वमाराधितो विप्र ब्रह्मणाहं तपोधन तपसा चावतारार्थं मुनिभिश् च सुरोत्तमैः

श्री देवदेव म्हणाले—हे विप्र, हे तपोधन! पूर्वी ब्रह्म्याने तपश्चर्येने माझी आराधना केली; आणि माझ्या अवताराच्या हेतुने मुनि व देवश्रेष्ठांनीही तपाने मला प्रसन्न केले।

Verse 12

तव पुत्रो भविष्यामि नन्दिनाम्ना त्वयोनिजः पिता भविष्यसि मम पितुर्वै जगतां मुने

मी तुझा पुत्र होईन—नंदी या नावाने—योनीतून नव्हे, केवळ तुझ्यापासूनच उत्पन्न. आणि हे जगन्मुने, तू निश्चयच माझ्या पित्याचाही पिता होशील।

Verse 13

एवमुक्त्वा मुनिं प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितं घृणी सोमः सोमोपमः प्रीतस् तत्रैवान्तरधीयत

असे बोलून सोम—सोमासारखा तेजस्वी—मुनिकडे पाहून, प्रणाम करून, करुणा व प्रीतीने तिथेच उभा राहून त्या ठिकाणीच अंतर्धान पावला।

Verse 14

लब्धपुत्रः पिता रुद्रात् प्रीतो मम महामुने यज्ञाङ्गणं महत्प्राप्य यज्ञार्थं यज्ञवित्तमः

हे महामुने! रुद्रकृपेने पुत्रलाभ झाल्याने माझे पिता अत्यंत प्रसन्न झाले. यज्ञविद्या व यज्ञसंपत्तीत श्रेष्ठ असे ते यज्ञार्थ महान यज्ञांगणात पोहोचले।

Verse 15

तदङ्गणादहं शंभोस् तनुजस्तस्य चाज्ञया संजातः पूर्वमेवाहं युगान्ताग्निसमप्रभः

त्याच यज्ञांगणातून मी—शंभूचा तनय—त्यांच्या आज्ञेने प्रकट झालो; मी पूर्वीच प्रादुर्भूत होतो आणि युगांताग्नीप्रमाणे तेजस्वी होतो।

Verse 16

ववर्षुस्तदा पुष्करावर्तकाद्या जगुः खेचराः किन्नराः सिद्धसाध्याः शिलादात्मजत्वं गते मय्युपेन्द्रः ससर्जाथ वृष्टिं सुपुष्पौघमिश्राम्

तेव्हा पुष्करावर्तक आदि मेघगणांनी वर्षा केली. आकाशचारी किन्नर, सिद्ध व साध्यांनी गान केले. आणि उपेन्द्र (विष्णु) माझ्यात शिलादाचा पुत्रभाव प्राप्त होताच, त्याने उत्तम पुष्पप्रवाहांनी मिश्रित अशी वर्षावृष्टी सोडली।

Verse 17

मां दृष्ट्वा कालसूर्याभं जटामुकुटधारिणम् त्र्यक्षं चतुर्भुजं बालं शूलटङ्कगदाधरम्

मला पाहून—कालसूर्यासारखा तेजस्वी, जटामुकुटधारी, त्रिनेत्री, चतुर्भुज, बालस्वरूप, आणि शूल, टंक व गदा धारण करणारा—(त्यांनी बंधनमोचक पती-परमेश्वराला ओळखले)।

Verse 18

वज्रिणं वज्रदंष्ट्रं च वज्रिणाराधितं शिशुम् वज्रकुण्डलिनं घोरं नीरदोपमनिःस्वनम्

मी वज्रधारी प्रभूचे ध्यान करतो—ज्यांचे दात वज्रासारखे, ज्यांची इंद्राने आराधना केली, जे शिशुरूप असूनही घोर, वज्रसदृश कुंडलांनी विभूषित, आणि ज्यांचा निनाद घनमेघांसारखा घुमतो।

Verse 19

ब्रह्माद्यास्तुष्टुवुः सर्वे सुरेन्द्रश् च मुनीश्वराः नेदुः समन्ततः सर्वे ननृतुश्चाप्सरोगणाः

तेव्हा ब्रह्मा आदि सर्वांनी प्रभूची स्तुती केली; देवराज इंद्र व मुनीश्वरांनीही स्तोत्रे गायिली. सर्व बाजूंनी जयघोष झाला, आणि अप्सरांचे गण नृत्य करू लागले—पाशबद्ध पशूंना मुक्त करणाऱ्या पतीच्या सन्मानार्थ।

Verse 20

ऋषयो मुनिशार्दूल ऋग्यजुःसामसंभवैः मन्त्रैर्माहेश्वरैः स्तुत्वा सम्प्रणेमुर्मुदान्विताः

हे मुनिशार्दूल, ऋषींनी ऋग्, यजुः व सामवेदोत्पन्न माहेश्वर मंत्रांनी महादेवाची स्तुती केली; आणि मग आनंदाने भरून साष्टांग प्रणाम केला।

Verse 21

ब्रह्मा हरिश् च रुद्रश् च शक्रः साक्षाच्छिवांबिका जीवश्चेन्दुर्महातेजा भास्करः पवनो ऽनलः

तोच ब्रह्मा, हरि (विष्णु) आणि रुद्र; तोच शक्र (इंद्र) आहे. तोच अंबिकेसह साक्षात् शिव आहे. तोच जीव, महातेजस्वी चंद्र, भास्कर सूर्य, पवन आणि अनल अग्नी आहे.

Verse 22

ईशानो निरृतिर्यक्षो यमो वरुण एव च विश्वेदेवास् तथा रुद्रा वसवश् च महाबलाः

ईशान, निरृति, यक्षगण, यम आणि वरुण; तसेच विश्वेदेव, रुद्रगण आणि महाबली वसु—हे सर्व प्रभूच्या विश्व-शासनाखालील दिव्य शक्ती आहेत.

Verse 23

लक्ष्मीः साक्षाच्छची ज्येष्ठा देवी चैव सरस्वती अदितिश् च दितिश्चैव श्रद्धा लज्जा धृतिस् तथा

लक्ष्मी स्वतः, शची, ज्येष्ठा, देवी आणि सरस्वती; तसेच अदिती व दिती—आणि श्रद्धा, लज्जा, धृती—या सर्व प्रकट दिव्य शक्ती असून शिव-पतीच्या अधीन शक्तीचे विविध भाव आहेत.

Verse 24

नन्दा भद्रा च सुरभी सुशीला सुमनास् तथा वृषेन्द्रश् च महातेजा धर्मो धर्मात्मजस् तथा

नंदा, भद्रा, सुरभी, सुशीला आणि सुमना; तसेच महातेजस्वी वृषेंद्र—आणि धर्म, तसेच धर्मस्वरूप पुत्र—यांचाही उल्लेख आहे.

Verse 25

आवृत्य मां तथालिङ्ग्य तुष्टुवुर्मुनिसत्तम शिलादो ऽपि मुनिर्दृष्ट्वा पिता मे तादृशं तदा

हे मुनिश्रेष्ठ, त्यांनी मला वेढून मला आलिंगन देत स्तुती केली. तेव्हा माझे पिता मुनि शिलादही त्या वेळी मला तसाच पाहून (भक्ती-विस्मयाने भरून गेले).

Verse 26

प्रीत्या प्रणम्य पुण्यात्मा तुष्टावेष्टप्रदं सुतम् शिलाद उवाच भगवन्देवदेवेश त्रियंबक ममाव्यय

प्रीतीने प्रणाम करून पुण्यात्मा शिलादाने पुत्रवत् इष्टफल देणाऱ्या भगवंताची स्तुती केली। मग शिलाद म्हणाला— “हे भगवन्, देवदेवेश, हे त्र्यंबक, हे अव्यय! माझी प्रार्थना ऐका।”

Verse 27

पुत्रो ऽसि जगतां यस्मात् त्राता दुःखाद्धि किं पुनः रक्षको जगतां यस्मात् पिता मे पुत्र सर्वग

तू जगतांचा पुत्र आहेस, कारण तू त्यांना दुःखातून तारतोस—आणखी काय सांगावे? तू जगतांचा रक्षक आहेस, म्हणून हे सर्वव्यापी पुत्रा, तू माझा पिता देखील आहेस।

Verse 28

अयोनिज नमस्तुभ्यं जगद्योने पितामह पिता पुत्र महेशान जगतां च जगद्गुरो

हे अयोनिज, तुला नमस्कार। हे जगद्योने, हे पितामह! हे महेशान, तू पिता आणि पुत्र दोन्ही आहेस; हे जगद्गुरो, तू सर्व जगताचा गुरु आहेस।

Verse 29

वत्स वत्स महाभाग पाहि मां परमेश्वर त्वयाहं नन्दितो यस्मान् नन्दी नाम्ना सुरेश्वर

“वत्सा, वत्सा! हे महाभाग परमेश्वरा, माझे रक्षण कर. हे सुरेश्वरा, तुझ्यामुळे मी आनंदित झालो, म्हणून माझे नाव ‘नंदी’ झाले आहे.”

Verse 30

तस्मान्नन्दय मां नन्दिन् नमामि जगदीश्वरम् प्रसीद पितरौ मे ऽद्य रुद्रलोकं गतौ विभो

म्हणून हे नन्दिन्, मला आनंद दे. मी जगदीश्वराला नमस्कार करतो. हे विभो, प्रसन्न हो—आज माझे माता-पिता दोघेही रुद्रलोकात गेले आहेत।

Verse 31

पितामहश् च भो नन्दिन् नवतीर्णे महेश्वरे ममैव सफलं लोके जन्म वै जगतां प्रभो

पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले— हे नन्दिन्, महेश्वर अवतीर्ण झाल्याने या लोकी माझा जन्म खरोखरच सफल झाला आहे, हे जगत्प्रभो।

Verse 32

अवतीर्णे सुते नन्दिन् रक्षार्थं मह्यमीश्वर तुभ्यं नमः सुरेशान नन्दीश्वर नमो ऽस्तु ते

हे नन्दिन्, माझ्या रक्षणासाठी माझा पुत्र अवतीर्ण झाला आहे; हे ईश्वर, देवाधीश, तुला नमस्कार। हे नन्दीश्वर, तुला प्रणाम असो।

Verse 33

पुत्र पाहि महाबाहो देवदेव जगद्गुरो पुत्रत्वमेव नन्दीश मत्वा यत्कीर्तितं मया

हे पुत्रा, माझे रक्षण कर— हे महाबाहो, देवदेव, जगद्गुरो। हे नन्दीश, तुला माझाच पुत्र मानून मी जे कीर्तन-स्तवन केले आहे।

Verse 34

त्वया तत्क्षम्यतां वत्स स्तवस्तव्य सुरासुरैः यः पठेच्छृणुयाद्वापि मम पुत्रप्रभाषितम्

हे वत्सा, हे तू क्षमा कर; हा स्तव देव-असुरांनीही स्तवण्यास योग्य आहे. जो याचे पठण करील किंवा ऐकेल— माझ्या पुत्राने उच्चारलेली ही वाणी।

Verse 35

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या मया सार्धं स मोदते एवं स्तुत्वा सुतं बालं प्रणम्य बहुमानतः

किंवा भक्तीने द्विजांना ऐकवावे; तो माझ्यासह आनंदित होतो. अशा रीतीने बाल पुत्राची स्तुती करून, त्याने मोठ्या आदराने प्रणाम केला।

Verse 36

मुनीश्वरांश् च सम्प्रेक्ष्य शिलाद उवाच सुव्रतः पश्यध्वं मुनयः सर्वे महाभाग्यं ममाव्ययः

मुनीश्वरांना पाहून सुव्रतधारी शिलाद म्हणाला— “हे मुनिगण, तुम्ही सर्वांनी माझे हे अविनाशी महाभाग्य पाहा।”

Verse 37

नन्दी यज्ञाङ्गणे देवश् चावतीर्णो यतः प्रभुः मत्समः कः पुमांल्लोके देवो वा दानवो ऽपि वा

प्रभू स्वतः नंदी रूपाने यज्ञांगणात अवतरले आहेत; मग या लोकी—देव असो वा दानव—माझ्यासमान कोण आहे?

Verse 38

एष नन्दी यतो जातो यज्ञभूमौ हिताय मे

“हा नंदी आहे; तो यज्ञभूमीतच उत्पन्न झाला आहे—माझ्या हितासाठी आणि या यज्ञाच्या रक्षणासाठी।”