Adhyaya 65

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर वक्तुमर्हसि चास्माकं संक्षेपाद् रोमहर्षण

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘वासिष्ठकथन’ नावाचा चौसष्टावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—हे रोमहर्षण, वंशविदांमध्ये श्रेष्ठ, आम्हाला संक्षेपाने आदित्यवंश व सोमवंश सांगावे.

Verse 2

सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रम् आदित्यं कश्यपाद्द्विजाः तस्यादित्यस्य चैवासीद् भार्या त्रयम् अथापरम्

सूत म्हणाले—हे द्विज ऋषींनो, अदितीने कश्यपापासून आदित्य नावाचा पुत्र प्रसविला. आणि त्या आदित्याला पुढे तीन पत्नी होत्या.

Verse 3

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम्

संज्ञा राणी, प्रभा आणि छाया—यांच्या पुत्रांचे वर्णन मी तुम्हाला सांगतो. त्वष्ट्याची कन्या संज्ञेने सूर्यापासून मनूंमध्ये श्रेष्ठ असा मनु प्रसविला.

Verse 4

यमं च यमुनां चैव राज्ञी रेवतमेव च प्रभा प्रभातम् आदित्याच् छायां संज्ञाप्यकल्पयत्

सूर्यापासून तिने यम, यमुना आणि राणी रेवती यांना प्रसविले; तसेच प्रभेने प्रभाताला जन्म दिला. नंतर संज्ञेने आदित्याकरिता आपल्या स्थानी छाया नावाचा प्रतिरूप निर्माण केला.

Verse 5

छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद्द्विजाः ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम्

हे द्विजांनो, छायेनं भास्करापासून सावर्णि प्रसविला. त्यानंतर क्रमाने शनि, तपती आणि विष्टि यांनाही जन्म दिला.

Verse 6

छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा पूर्वो मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्छितः

तेव्हा छायेनं मनूवर आपल्या पुत्रांपेक्षाही अधिक स्नेह केला. पूर्व मनूला सत्य कळले नाही; पण यम क्रोधाने व्याकुळ होऊन मोहग्रस्त झाला.

Verse 7

संताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत्

रागाने उठून यमाने उजवा पाय उचलून प्रहार केला; यमाने ताडिलेली ती छाया-रूपिणी निश्चयच दुःखी झाली।

Verse 8

छायाशापात् पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम्

छायाच्या शापामुळे यमाचा एक पाय अत्यंत व्रणयुक्त झाला—कुजलेला, पू व रक्ताने भरलेला आणि कृमींच्या ढिगांनी युक्त।

Verse 9

सो ऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम्

तोही गोकर्णाचा आश्रय घेऊन, फक्त फळकुटावर राहून आणि वायूलाच आहार मानून, महादेवाची आराधना करीत राहिला—दहा हजार गुणिले दहा हजार वर्षे।

Verse 10

भवप्रसादाद् आगत्य लोकपालत्वमुत्तमम् पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च

भव (शिव) यांच्या प्रसादाने त्याला उत्तम लोकपालपद, पितरांचे आधिपत्य आणि तसेच शापबंधनातून मुक्ती—हे वर प्राप्त झाले।

Verse 11

लब्धवान्देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः असहन्ती पुरा भानोस् तेजोमयम् अनिन्दिता

देवदेव शूलपाणि शिवांच्या प्रभावाने तिला ती तेजोमय, दीप्त अवस्था प्राप्त झाली; पूर्वी ती अनिंदिता सूर्याचे प्रखर तेज सहन करू शकत नव्हती।

Verse 12

रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता

तेव्हा त्वाष्ट्रीने आपल्या देहातून ‘छाया’ नावाचे रूप निर्माण केले. ती सुव्रता वडवा (घोडी) रूप धारण करून दृढव्रताने तप करू लागली.

Verse 13

कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः वडवामगमत्संज्ञाम् अश्वरूपेण भास्करः

काळानुसार प्रयत्नाने छायेला ओळखून, छायापती प्रभूंनी तिला जाणले. मग भास्कर (सूर्य) अश्वरूप धारण करून वडवा-रूपिणी संज्ञेकडे गेला.

Verse 14

वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ

तेव्हा त्वष्टृकन्या संज्ञा वडवा झाली; आणि त्या दिवाकरापासून तिने अश्विनौ देव—देवांचे श्रेष्ठ वैद्य—यांना जन्म दिला.

Verse 15

लिखितो भास्करः पश्चात् संज्ञापित्रा महात्मना विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु

यानंतर संज्ञेच्या महात्मा पित्याने भास्कर (सूर्य) यास रेखांकित केले; आणि भास्कराच्या मण्डलातून विष्णूचे ते घोर चक्र प्रकट झाले.

Verse 16

निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम्

भगवान त्वष्ट्याने रुद्रप्रसादाने एक प्रधान दिव्य आयुध निर्माण केले, जे परंपरेत ‘शुभ सुदर्शन’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 17

लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु तत्समाः

भगवान् कृष्णाने कालाग्नीप्रमाणे ज्वलंत असे चक्र प्राप्त केले. प्रथम मनूचे नऊ पुत्र होते, त्याच्यासमान; ते पती (शिव) यांच्या आज्ञेने धर्मव्यवस्था धारण करीत, आणि त्यांच्या इच्छेने बद्ध जीव सृष्टीच्या चक्रांत प्रवर्ततात.

Verse 18

इक्ष्वाकुर् नभगश् चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च नरिष्यन्तश् च वै धीमान् नाभागो ऽरिष्ट एव च

इक्ष्वाकु, नभग, धृष्णु, शर्याति, तसेच धीमान् नरिष्यन्त; आणि नाभाग व अरिष्ट—हे त्या तेजस्वी राजवंशातील राजे म्हणून सांगितले आहेत. पुराणदृष्टीने असे धर्मराज पती (शिव)भक्तीचा आधार करतात, ज्यामुळे पशु-जीव सत्कर्म व पूजेद्वारे पाश शिथिल करतो.

Verse 19

करूषश् च पृषध्रश् च नवैते मानवाः स्मृताः इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा

करूष आणि पृषध्र—असे हे नऊ ‘मानव’ (मनूची संतती) म्हणून स्मरणात आहेत. त्यांमध्ये इला ज्येष्ठ व श्रेष्ठ होती; तिनेही पूर्वकाळी दैवी विधाने पुरुषत्व प्राप्त केले.

Verse 20

सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो, इला पूर्वकाळी पुरुषत्व प्राप्त करून ‘सुद्युम्न’ या नावाने विख्यात झाली; तेथे मित्र व वरुण यांच्या कृपेने हे घडले.

Verse 21

पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये

पुन्हा शरवणात जाऊन, श्रीमान् मानव सुद्युम्नाने भव (शिव) यांच्या आज्ञेने स्त्रीत्व धारण केले, सोमवंशाच्या प्रवृद्धीसाठी.

Verse 22

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरुषो ऽभवत् इला किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते

इक्ष्वाकूच्या अश्वमेधयज्ञामुळे इला किंपुरुष झाली. आणि इला किंपुरुषत्वात असता, तिलाच सुद्युम्न असेही म्हटले जाते.

Verse 23

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता

एक महिना तो तो वीर पुरुष होता, आणि पुन्हा एक महिना स्त्री होत असे. अशा रीतीने इला सोमपुत्र बुधाच्या भवनाचा आश्रय घेऊ लागली.

Verse 24

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता सोमपुत्राद्बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः

योग्य काळ साधून इला बुधाजवळ गेली व दाम्पत्य-संयोगाकडे प्रवृत्त झाली. सोमपुत्र बुधापासूनच इलेचा पुत्र पुरूरवा (ऐल) जन्मला. पुराणप्रवाहात ही वंशपरंपरा पती शिवाच्या अधिष्ठानाखाली उलगडते; आणि जीव (पशु) काम व दैव या पाशांनी बद्ध होऊन संसारात फिरत राहतात.

Verse 25

सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः

सोमवंशाचा अग्रज तो धीमान, भव (शिव) याचा भक्त आणि प्रतापवान होता. हे तपोधन ऋषींनो, पुढे मी इक्ष्वाकूच्या वंशविस्ताराचेही वर्णन करीन.

Verse 26

पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः उत्कलश् च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च

हे द्विजोत्तमांनो, सुद्युम्नाचे तीन पुत्र होते—उत्कल, गय आणि विनताश्व.

Verse 27

उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना

उत्कलासाठी ‘उत्कल’ नावाचे प्रसिद्ध राष्ट्र सांगितले आहे. त्याच्या पश्चिमेस विनताश्वाचा प्रदेश आहे. गयाही ‘गया’ नावाने विख्यात, परम शोभायमान पुरी—अत्यंत पवित्र तीर्थपीठ व सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

Verse 28

सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान्

ज्या भूमीत देवांचा स्थिर निवास आहे आणि जिथे पितर सदैव वास करतात—तेथेच इक्ष्वाकुवंशातील ज्येष्ठ दायादाने मध्यदेश प्राप्त करून राज्य केले.

Verse 29

कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः

कन्याभाव धारण केल्यामुळे सुद्युम्नाला राज्यातील योग्य भाग मिळाला नाही. पण वसिष्ठांच्या वचनाने तो महातेजस्वी प्रतिष्ठानात राहून तेथे राज्य करू लागला.

Verse 30

प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः

धर्मराज महात्मा सुद्युम्नाची यशस्वी कन्या ‘प्रतिष्ठा’ हिने राज्यलक्ष्मी प्राप्त करून पुरूरवाला ते राज्य अर्पण केले—धर्मानुसार वंशपरंपरा राखत.

Verse 31

मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः

मानववंशात महाभाग्यवान, स्त्री-पुरुष दोन्ही लक्षणांनी युक्त, इक्ष्वाकूपासून उत्पन्न झालेला वीर विकुक्षी प्रकट झाला—धर्म जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ.

Verse 32

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्ज्येष्ठः ककुत्स्थश् च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः

पुत्रशताच्या शंभर पुत्रांमध्ये ‘ज्येष्ठ’ हा मोठा होता आणि त्याला पंधरा पुत्र झाले. त्यांमध्येही ककुत्स्थ हा ज्येष्ठ होता; ककुत्स्थापासून सुयोधन उत्पन्न झाला.

Verse 33

ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस् तथा विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः

त्यानंतर मुनिश्रेष्ठ पृथु झाला आणि पुढे राजा विश्वक झाला. विश्वकापासून बुद्धिमान आर्द्रक उत्पन्न झाला; आर्द्रकाचा पुत्र युवनाश्व होता.

Verse 34

शाबस्तिश् च महातेजा वंशकस्तु ततो ऽभवत् निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः

महातेजस्वी शाबस्तीनंतर वंशक झाला. हे द्विजोत्तमांनो, त्यानेच गौडदेशात ‘शाबस्ती’ नावाची नगरी वसविली.

Verse 35

वंशाच्च बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस्तु तत्सुतः धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम्

त्या वंशातून बृहदश्व झाला; त्याचा पुत्र कुवलाश्व. महाबलवान धुन्धुचा वध करून कुवलाश्व ‘धुन्धुमार’ या कीर्तीपदाला पोहोचला आणि धुन्धु-नाशक म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 36

धुन्धुमारस्य तनयास् त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश् च ते स्मृताः

धुन्धुमाराचे तीन पुत्र होते, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध होते. ते दृढाश्व, चण्डाश्व आणि कपिलाश्व असे स्मरणात आहेत.

Verse 37

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः

दृढाश्वापासून प्रमोद झाला; आणि त्याचा पुत्र हर्यश्व होता. हर्यश्वापासून निकुम्भ झाला, व निकुम्भाचा पुत्र संहताश्व झाला.

Verse 38

कृशाश्वो ऽथ रणाश्वश् च संहताश्वात्मजावुभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः

संहताश्वाचे दोन पुत्र झाले—कृशाश्व आणि रणाश्व. रणाश्वापासून युवनाश्व झाला, आणि युवनाश्वाचा पुत्र मान्धाता झाला.

Verse 39

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् अम्बरीषश् च वीर्यवान् मुचुकुन्दश् च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः

मान्धातापासून पुरुकुत्स झाला, तसेच पराक्रमी अंबरीष; आणि पुण्यात्मा मुचुकुन्द—हे तिघेही त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाले.

Verse 40

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः

अंबरीषाचा वारस म्हणून दुसरा युवनाश्व स्मरणात आहे. त्या युवनाश्वापासून हरित झाला, आणि हरितापासून ‘हरित’ वंश प्रसिद्ध झाला.

Verse 41

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः पुरुकुत्सस्य दायादस् त्रसद्दस्युर् महायशाः

हे अंगिरस-पक्षातील वंशज—क्षत्रतेजाने युक्त द्विज आहेत. हे पुरुकुत्साचे वारस; आणि महायशस्वी त्रसद्दस्युही त्यांच्यात आहे.

Verse 42

नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः

नर्मदा-प्रदेशात सम्भूति उत्पन्न झाला; त्याचा पुत्र विष्णुवृद्ध होता. त्या विष्णुवृद्धापासून झालेले वंशज ‘विष्णुवृद्ध’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 43

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः सम्भूतिरपरं पुत्रम् अनरण्यमजीजनत्

हे अङ्गिरस-परंपरेच्या पक्षात, क्षत्रियधर्माने युक्त होऊन स्थिर झाले होते. तेव्हा सम्भूतीने दुसरा पुत्र—अनरण्य—उत्पन्न केला.

Verse 44

रावणेन हतो यो ऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

हे द्विजांनो, त्रैलोक्य-विजयाच्या वेळी रावणाने ज्याला मारले, तो अनरण्याचा पुत्र बृहदश्व होता; आणि त्या राजवंशात हर्यश्व त्याचा पुत्र होता.

Verse 45

हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः

हर्यश्वापासून दृषद्वतीच्या तीरावर राजा वसुमना जन्मला. त्याचा पुत्र राजा त्रिधन्वा झाला, जो भव (शिव) यांच्या भावनेने भावित, शिवभक्तीने संस्कारित होता.

Verse 46

प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर् वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम् अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया

ब्रह्माच्या पुत्राच्या प्रसादाने त्याने तण्डिनाच्या अधीन शिष्यत्व प्राप्त केले. आणि त्याच्या आज्ञेने सहस्र अश्वमेधयज्ञासमान फल मिळविले.

Verse 47

गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिन्तयन्

शिवगणांमध्ये अधिपत्य प्राप्त करून तो प्रतापवान् भवभक्त विचार करू लागला—“मी खरोखर अश्वमेध यज्ञ कसा करावा?”

Verse 48

धनहीनश् च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल् लब्धवान्द्विजसत्तमाः

धनहीन असूनही तो धर्मात्मा ब्रह्माचा पुत्र म्हणविला जाणारा तण्डि नावाचा द्विज पाहू शकला; हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, त्याच्याकडून त्याने धर्मजन्य अभिष्ट फल मिळविले.

Verse 49

नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा तेन नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम्

पूर्वी ब्रह्म्याने रुद्राची सहस्र नावे सांगितली होती. त्याच नामसहस्राने तण्डिने महेश्वराची स्तुती केली.

Verse 50

लब्धवान्गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ब्रह्मयोनि त्या मुनीने गाणपत्य-विद्या प्राप्त केली; नंतर राजाने त्याच्याकडून तोच उपदेश मिळविला, जो तण्डिने पूर्वी सांगितला होता.

Verse 51

नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् ऋषय ऊचुः नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ताण्डिना ब्रह्मयोनिना

सहस्र नामांचा जप करून त्याने निश्चयाने गाणपत्य पद प्राप्त केले. ऋषी म्हणाले—“ब्रह्मयोनि ताण्डिने प्रकट केलेले रुद्राचे सहस्र नाम (कथन करा).”

Verse 52

कथितं सर्ववेदार्थसंचयं सूत सुव्रत नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुम् अर्हसि शोभनम्

हे सुव्रत सूत! तू सर्व वेदांच्या अर्थसंग्रहाचे कथन केलेस. आता ब्राह्मणांचे पावन सहस्र नाम यथोचित व शोभनीय रीतीने सांगावे.

Verse 53

सहस्रनामन् ओफ़् शिव सूत उवाच सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शृणुत सुव्रताः

सूत म्हणाला—हे सुव्रतांनो! सर्वभूतांच्या आत्मस्वरूप, अमित तेजस्वी हर-शिव यांची अष्टोत्तर सहस्र नावे ऐका.

Verse 54

यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः

हे मुनिश्रेष्ठ! याचा जप करून त्याने गणपत्य पद प्राप्त केले. ॐ—शिव स्थिर, स्थाणु, प्रभु, भानु, प्रवर, वरद आणि श्रेष्ठ आहेत.

Verse 55

सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः

तो सर्वात्मा, सर्वत्र विख्यात; तोच सर्व आहे. भव रूपाने तो सर्वांचा कर्ता. तो जटाधारी, दंडधारी संन्यासी व शिखंडी; सर्वव्यापी होऊन सर्व भावांचे पोषण व प्रकटकरणारा आहे.

Verse 56

हरिश् च हरिणाक्षश् च सर्वभूतहरः स्मृतः प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः

तो हरि आणि हरिणाक्ष; सर्वभूतहर म्हणून तो स्मरणात आहे. तोच प्रवृत्ती आणि निवृत्ती; त्याचे आत्मस्वरूप शांत, तो शाश्वत व ध्रुव आहे.

Verse 57

श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरो ऽर्दनः अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः

भगवान श्मशानवासी आहेत; ते आकाशात संचार करतात आणि पृथ्वीवरही चालतात. ते बंधनांचा नाश करणारे, वंदनीय, महाकर्मा, महान तपस्वी आणि सर्व भूतांचे धारक आहेत.

Verse 58

उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः

ते उन्मत्त तपस्वीचा वेष धारण करतात, तरीही सामान्य दृष्टीपलीकडे गुप्त राहतात. तेच सर्व लोक, तेच प्रजापती; महारूप, महाकाय, सर्वरूप आणि महायशस्वी शिव आहेत.

Verse 59

महात्मा सर्वभूतश् च विरूपो वामनो नरः लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा प्रसादो ऽभयदो विभुः

ते महात्मा आहेत, सर्व भूतांत वास करतात; रूपातीत असूनही वामन व नररूप धारण करतात. ते लोकपाल, ज्यांचे आत्मस्वरूप अंतर्हित; ते प्रसादस्वरूप, अभयदाता, सर्वव्यापी विभू आहेत.

Verse 60

पवित्रश् च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः

ते पवित्र आणि महान आहेत; ते स्वतः संयमी आणि संयम्यांचा आश्रय आहेत. ते स्वयंभू, सर्वकर्मा; ते आद्य, आद्यांचेही कारण, आणि अक्षय निधी आहेत.

Verse 61

सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर् ग्रहो ग्रहपतिर्मतः

ते सहस्राक्ष, विशालाक्ष आहेत; ते सोम, नक्षत्रांचे साधक-नियंता आहेत. ते चंद्र व सूर्य; ते शनि व केतू. तेच ग्रहतत्त्व आणि ग्रहपति म्हणून मान्य आहेत.

Verse 62

राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः

तो परम राजा, सत्य राज्योदयाचा उगम आणि सर्व कार्यांचा कर्ता आहे. मृगशिकाऱ्याच्या बाणाचे अर्पण ज्याला समर्पित होते तो घन, सर्वव्यापी आहे. तो महातपस्वी, दीर्घतपस्वी, अदृश्य प्रभू आणि धन-समृद्धी साधणारा आहे.

Verse 63

संवत्सरः कृतीमन्त्रः प्राणायामः परंतपः योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः

तो संवत्सर—कालचक्रांचा अधिपती; सिद्धिदायक पवित्र मंत्र; प्राणायामरूप साधना; आणि परंतप—शत्रूंचा दमनकर्ता आहे. तो योगीही आहे आणि योग स्वतः; महाबीज—परम कारणतत्त्व; महान रत साधक; आणि महाबलवान आहे.

Verse 64

सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः

तो सुवर्णरेताः—सुवर्णमय, मंगल सृजनशक्ती असलेला; सर्वज्ञ प्रभू; सुबीज—प्रकटतेचा निर्दोष कारण; आणि वृषवाहन आहे. तो दशबाहु, अनिमिष साक्षी, नीलकंठ, उमापती शिव—जो पशूला पाशातून मुक्त करणारा पति आहे.

Verse 65

विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः गणकर्ता गणपतिर् दिग्वासाः काम्य एव च

तो विश्वरूप—ज्याचे रूपच विश्व आहे; स्वयंश्रेष्ठ व अनुपम आहे. तो बलवीर, बलाग्रणी—बलवानांमध्ये अग्रणी आहे. तो गणांचा कर्ता, गणपती; दिग्वासा—दिशाच वस्त्र मानणारा; आणि योग्य कामना पूर्ण करणारा आहे.

Verse 66

मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्

तो मंत्रविद आहे आणि परम मंत्र स्वतः आहे; तो हर—सर्व भावांचा प्रकटकर्ता आहे. तो कमंडलू धारण करणारा तपस्वी; तसेच धनुर्धर, बाणहस्त, कपालवान शिव—जो पशूचे बंधन नष्ट करतो.

Verse 67

शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान् अजश् च मृगरूपश् च तेजस्तेजस्करो विधिः

तो शूलधारी, शतघ्नीने संहार करणारा, खड्ग व पट्टिश धारण करणारा—सर्व आयुधांनी युक्त महान् प्रभू आहे। तो अजन्मा आहे, मृगरूप धारण करतो; तोच तेज आहे, तेज वाढविणारा आहे, आणि धर्मव्यवस्था धारण करणारा विधि-स्वरूप आहे।

Verse 68

उष्णीषी च सुवक्त्रश् च उदग्रो विनतस् तथा दीर्घश् च हरिकेशश् च सुतीर्थः कृष्ण एव च

तो उष्णीष धारण करणारा, सुंदर मुखाचा, उन्नत आणि विनम्रही आहे। तो दीर्घ-व्याप्त, हरिकेश (सुवर्ण केश)धारी, जीवांसाठी पवित्र तीर्थ-स्वरूप, आणि कृष्णवर्ण—तोच शिव आहे।

Verse 69

शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः सिंहशार्दूलरूपश् च गन्धकारी कपर्द्यपि

तो शृगालरूपही आहे आणि सर्व पुरुषार्थांचा सार-लक्ष्यही आहे। तो मुंडित तपस्वी, सर्व शुभ करणारा। तो सिंह व शार्दूल (व्याघ्र)रूप धारण करतो; तो सुगंध निर्माण करणारा, आणि कपर्दी—जटांचे कुंडल धारण करणारा प्रभू आहे।

Verse 70

ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः त्रिजटी चीरवासाश् च रुद्रः सेनापतिर् विभुः

तो ऊर्ध्वरेता, ऊर्ध्वलिंग धारण करणारा; तो नभस्तलात ऊर्ध्वशायी आहे। तो त्रिजटी, चीरवस्त्रधारी; तो रुद्र—देवगणांचा सेनापती—सर्वव्यापी विभू आहे।

Verse 71

अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः

तो अहोरात्र स्वतः आहे आणि रात्रिही; तो तीक्ष्ण क्रोधी व तेजस्वी आहे। तो गजासुरहंता, दैत्यहंता; तो काळ आहे, लोकधाता आहे, आणि गुणांचा आकर—सर्व सामर्थ्याचा निधी आहे।

Verse 72

सिंहशार्दूलरूपाणाम् आर्द्रचर्मांबरंधरः कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः

जो सिंह व व्याघ्ररूप धारण करतात, ओलसर चर्माचे वस्त्र परिधान करतात; ते कालयोगी, महानादस्वरूप, सर्वांच्या अंतःकरणी वास करणारे आणि चतुष्पथ—सर्व मार्गांत स्थित आहेत।

Verse 73

निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः बहुभूतो बहुधनः सर्वसारो ऽमृतेश्वरः

ते निशाचर, प्रेतगणांचे सहचारी; सर्वदर्शी महेश्वर आहेत। ते बहुरूप होऊन प्रकटतात, असंख्य शक्ती-समृद्धींनी धनवान; ते सर्वसार आणि अमृताचे ईश्वर आहेत।

Verse 74

नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः सकार्मुको महाबाहुर् महाघोरो महातपाः

ते नृत्यप्रिय, नित्यनृत्य—सदा नर्तन करणारे; नर्तनतत्त्वस्वरूप, सर्वसिद्धींचे साधक. धनुष्यधारी, महाबाहु, महाघोर आणि महातपस्वी आहेत।

Verse 75

महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः

ते महाशर व महापाश आहेत; नित्य, गिरिचर म्हणून प्रसिद्ध. सहस्रहस्त, तेच विजय—अढळ प्रयत्न, आणि सर्वथा अनिंद्य.

Verse 76

अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस् तथा

ते अमर्षण, तरीही मर्षणात्मा—क्षमाशील स्वभाव; अहंकारयुक्त यज्ञाचा संहारक, कामनांचा नाशक. दक्षाच्या दर्पाचा हंता, सर्वत्र परिचारी, प्रहासदीप्त, आणि मध्यम—समत्वात स्थित.

Verse 77

तेजो ऽपहारी बलवान् विदितो ऽभ्युदितो बहुः गंभीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः

जो सर्व तेज स्वतःमध्ये ओढून घेणारे; बलवान, प्रसिद्ध, सदोदित व उन्नत, बहुरूप आहेत। ज्यांचा नाद गंभीर-गर्जन आहे, ज्यांचे स्वरूप योग आहे, जे यज्ञाचे अधिपती आणि कामनांचा नाश करणारे—ते लिंगोद्भव महादेव, पति आहेत।

Verse 78

गंभीररोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक्

ज्यांचा रोषही गंभीर; जे स्वतः अगाध-गंभीर; ज्यांची शक्ती व वाहनही गंभीर व अजेय। जे न्यग्रोध (वट) रूप धारण करतात आणि स्वतः न्यग्रोध आहेत; जे विश्वकर्मा आणि विश्वाचे पालन-भोग करणारे—ते पशू (बद्ध जीव) यांचे स्वामी, पति आहेत।

Verse 79

तीक्ष्णोपायश् च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः

ते तीक्ष्ण व अचूक उपायांचे धनी; हर्यश्व—वेगवान अश्वांचे स्वामी; सदैव सहाय्यक; कर्म-क्रियेच्या योग्य काळाचे जाणकार आहेत। ते विष्णु—सर्वव्यापी; प्रसन्न होऊन पूज्य; तेच यज्ञ; तेच समुद्र; आणि वडवामुख अग्नी, जो खोलात भस्म करतो।

Verse 80

हुताशनसहायश् च प्रशान्तात्मा हुताशनः उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित्

ते हुताशन (अग्नी) चे सहाय्यक असून ज्यांचे अंतःकरण पूर्ण शांत आहे। तेच हुताशन, जो अशुद्धी भस्म करतो। उग्र तेज व महातेजाने दीप्त, ते जयस्वरूप आहेत आणि विजयाच्या योग्य काळाचे जाणकार आहेत।

Verse 81

ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली

ते सर्व ज्योतींचा मार्ग व आश्रय आहेत; तेच सिद्धी आहेत। ते संधीही आहेत आणि विग्रह (संघर्ष) ही आहेत। ते खड्गधारी व शंखधारी आहेत। जटाधारी, ज्वालामय तेजाने दीप्त, ते आकाशात व द्युलोकात संचार करणारे—सदैव बलवान।

Verse 82

वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटंकटः नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः

तो वैणवी व पणवी—पवित्र नाद-लयीची अंतःशक्ती आहे. तोच काळ आणि काळकंठ; अजेय, भयप्रद प्रभू. त्याचे रूप नक्षत्रांचेच विग्रह; तो भाव व निभाव, आणि सर्वतोमुख होऊन सर्व दिशांत व्यापून राहतो.

Verse 83

विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः मेखलाकृतिरूपश् च जलाचारः स्तुतस् तथा

तो विमोचन—मुक्तिदाता; तो शरण—आश्रय आहे. तो हिरण्यकवचोद्भव, सुवर्ण-कवचातून प्रकटणारा; त्याचे रूप मेखलेसारखे आहे. तो जलाचार—जलात विचरण करणारा; अशा प्रकारे त्याची स्तुती होते.

Verse 84

वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस् तथा सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः

तो वीणा व पणवी, ताल व नाली; तो कलिकटु—तीक्ष्ण, भेदक नादही आहे. तो सर्व तूर्यांचा निनाद आहे, आणि सर्वव्यापी प्रभू आहे जो सर्वांना आपल्या मध्ये सामावून घेतो.

Verse 85

व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित् वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः

तो व्यालरूपी—महासर्परूप धारण करणारा; बिलावासी व गुहावासी—गुहा-विवरांत वास करणारा. तो तरंगवित्—लाटांची गती जाणणारा; तो विश्ववृक्षासारखा उभा आहे. त्याचे कर्म श्रीमय, मंगलमय; आणि तो सर्व बंधनांपासून मुक्त करणारा आहे.

Verse 86

बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः

तो सुरेंद्रांचा बंधन (आणि नियंता) आहे; युद्धात शत्रुविनाशक आहे. तो सखा आहे; तो प्रवास—वैराग्याने निवास करणारा; तो दुर्वाप—दुर्लभप्राप्त प्रभू आहे. तो सर्व साधूंनी निषेवित, पूजित व आश्रित आहे.

Verse 87

प्रस्कन्दो ऽप्यविभावश् च तुल्यो यज्ञविभागवित् सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः

तो प्रस्कंद आहे आणि अविभावही; तो ‘तुल्य’—सर्वांमध्ये सम व सर्वांप्रती समान आहे. तो यज्ञविधींच्या विभागांचा जाणकार आहे. तो ‘सर्ववास’—सर्वांत वास करणारा, ‘सर्वचारी’—सर्वत्र संचार करणारा; ‘दुर्वासा’—कठोर तपस्वी, आणि ‘वासव’—ऐश्वर्य-प्रदाता मानला जातो.

Verse 88

हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः आकाशो निर्विरूपश् च विवासा उरगः खगः

तो सुवर्णमय तेजस्वी आहे आणि सुवर्णाचा कर्ताही; तोच यज्ञस्वरूप आहे. तो सर्वांचा धारक आणि श्रेष्ठ धारणकर्ता आहे. तो आकाशासारखा व्यापक आणि निराकार आहे. तो सदैव प्रकाशमान; तो सर्परूप व पक्षिरूप होऊन, पाशांपलीकडील पतितत्त्वाने सर्वत्र व्यापतो.

Verse 89

भिक्षुश् च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः

तो भिक्षु आहे आणि भिक्षुरूपही; तो रौद्ररूप असूनही परम सुरूपवान आहे. त्याचे तेजस्वी वीर्य स्थिर व उज्ज्वल आहे; त्याची वाणी शुभ व सत्य आहे. त्याचा वेग समृद्धीच्या शक्तीसारखा, आणि तो महाबलवान आहे.

Verse 90

मनोवेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः

तो मनापेक्षाही वेगवान; तो निशाचर—सामान्य दृष्टीपलीकडे रात्रौ विचरण करणारा. तो सर्व लोकांना शुभता देतो. तो सर्वावासी आणि वेदत्रयीमध्ये वास करणारा. तो उपदेशकर्ता आणि सर्वांना धारण करणारा ‘धर’ आहे.

Verse 91

मुनिरात्मा मुनिर् लोकः सभाग्यश् च सहस्रभुक् पक्षी च पक्षरूपश् च अतिदीप्तो निशाकरः

तो मुनिस्वरूप आत्मा आहे; तो लोकव्यापी मुनि आहे. तो सौभाग्यदायक आणि सहस्र अर्पणांचा भोक्ता आहे. तो पक्षी आहे आणि पंखयुक्त रूपही; तो अतिदीप्त, आणि निशाकर—रात्रीचा कर्ता चंद्रस्वरूप आहे.

Verse 92

समीरो दमनाकारो ह्य् अर्थो ह्यर्थकरो वशः वासुदेवश् च देवश् च वामदेवश् च वामनः

तो समीर आहे—सर्व प्राण्यांना चालना देणारा प्राणवायू; तो दमनाकार आहे—बंधनाला शिस्त लावणारा। तोच अर्थ आणि अर्थकर—खरा प्रयोजनदाता; तोच वश—स्वामित्वाचा प्रभू। तोच वासुदेव, तेजस्वी देव; तोच वामदेव, कल्याणमय; आणि तोच वामन—जो जगांना स्वतःमध्ये मोजून धारण करतो।

Verse 93

सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश् च वृषणो मृदुर् अव्ययः

तो अयोग्यांकडून सिद्धि-योगही हरून घेणारा; तो नित्य सिद्ध, आणि सर्व सत्यार्थ साधणारा। तो अक्षुण्ण—अखंड, तरी लीलार्थ क्षुण्णरूप—भंगलेला भासणारा; तो वृषण—बलवान वृषभस्वरूप, मृदु—करुणामय, आणि अव्यय—अविनाशी शिव आहे।

Verse 94

महासेनो विशाखश् च षष्टिभागो गवां पतिः चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च

तो महासेन आणि विशाख आहे; तो षष्टिभाग—माप-विभागांचा सर्वव्यापी नियामक आहे। तो गवां पति—गायींचा तसेच सर्व प्राण्यांचा रक्षक-स्वामी आहे। तो चक्रहस्त—चक्र धारण करणारा, विष्टम्भी—जगाचा आधार, आणि मूलस्तम्भन—अस्तित्वाच्या मुळाला स्थिर करणारा आहे।

Verse 95

ऋतुरृतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः

तो ऋतु आहे आणि ऋतुकर—ऋतूंचा कर्ता; तो ताल—लय व माप आहे। तो मधु—स्वतः मधुरता, आणि मधुकर—मधु गोळा करणारा; तो वर—परम श्रेष्ठ आहे। तो वानस्पत्य—वनस्पती व वनांचा अधिपती; तो वाजसन—यज्ञपोषणदाता; आणि तो नित्य आश्रमपूजित—तपस्व्यांचा आराध्य पति आहे।

Verse 96

ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक्

तो ब्रह्मचारी—दिव्य संयमी; तो लोकचारी—लोकांत विचरण करणारा। तो सर्वचारी—सर्वत्र संचार करणारा, आणि सुचारवित्—सदाचार जाणणारा आहे। तो ईशान, परम ईश्वर; तो काल—समयरूप आहे। तो निशाचारी—रात्रीही संचार करणारा, आणि अनेकदृक्—अनेक प्रकारे सर्व पाहणारा आहे।

Verse 97

निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर् नन्दिकरो हरः नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः

तो निमित्तात स्थित आहे आणि स्वतःच निमित्त-कारणही आहे। तो नंदी, आनंददाता, हर, नंदीश्वर, सुनंदी, नंदन आणि विष (विषादी) मर्दन करणारा आहे।

Verse 98

भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः चतुर्मुखो महालिङ्गश् चारुलिङ्गस्तथैव च

तो भग (ऐश्वर्य/शक्ती) हरण करणारा आणि परम नियंता आहे; तोच काळ, लोकांचा पितामह आहे। तो चतुर्मुख आहे; तो महालिंग आणि तसेच चारुलिंगही आहे।

Verse 99

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः

तो लिंगाचा अधिपती, देवांचा अधिपती, काळाचा अधिपती आणि युगांना वहन करणारा आहे। तो बीजाचा अधिपती व बीजकर्ता आहे; तो अध्यात्मानुगत अंतर्बल आहे।

Verse 100

इतिहासश् च कल्पश् च दमनो जगदीश्वरः दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः

तो इतिहासही आहे आणि कल्पही; तो दमन करणारा, जगदीश्वर आहे। तो दंभही आहे आणि दंभकर्ता ही; तो दाता आहे। तो वंश आहे आणि वंशकर्ता आहे; आणि तो कलि (कलियुग)ही आहे।

Verse 101

लोककर्ता पशुपतिर् महाकर्ता ह्यधोक्षजः अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्त एव च

तो लोककर्ता आहे; तो पशुपती—पाशबद्ध जीवांचा स्वामी (पती) आहे। तो महाकर्ता, इंद्रियांच्या पलीकडचा अधोक्षज आहे। तो अक्षर, परम ब्रह्म—बलवान आणि सत्यवाणी (शुक्त) स्वरूप आहे।

Verse 102

नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित्

तो नित्य, अनियंत्रित, शुद्धात्मा आणि स्वयं शुद्धता आहे. तोच सर्वांचा मान, परम गती-आश्रय आणि पवित्र हवि आहे. तोच प्रासादसदृश दिव्य धाम, बल, दर्प व दर्पण; तोच हव्ययोग्य आणि इंद्रसदृश शक्तींचा विजेता शिव आहे.

Verse 103

वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश् च परमर्दनः महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः

तो वेदकर्ता, सूत्रकर्ता आणि परम विद्वान आहे. तो बंधन मर्दन करणारा महाविजयी; तो महामेघनिवासी, अज्ञानाचा महाघोर संहारक आणि सर्वांना वश करणारा प्रभु आहे.

Verse 104

अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः

तो अग्नीची ज्वाला आणि महाज्वाला आहे; परिधीतील धुराने आच्छादित सूर्याप्रमाणे आहे. तो धिषणा—अंतर्बुद्धी; तो नित्य शंकर, तेजस्वी आणि धूम्रलोचन प्रभु आहे, ज्याची दृष्टी बंधन भस्म करते.

Verse 105

नीलस् तथाङ्गलुप्तश् च शोभनो नरविग्रहः स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश् च भोगी भोगकरो लघुः

तो नीलवर्ण आणि सामान्य दृष्टीस अंग लुप्त ठेवणारा; तो शोभन, नरविग्रह धारण करणारा आहे. तो स्वस्ति स्वतः आणि स्वस्तिस्वभाव; तो भोगी (पति) व भोग देणारा, तरीही लघु—अस्पर्शित, अबद्ध राहतो.

Verse 106

उत्सङ्गश् च महाङ्गश् च महागर्भः प्रतापवान् कृष्णवर्णः सुवर्णश् च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः

तो उत्संग—जगाचा आधार-आलिंगन, महांग—अपरिमित स्वरूप, महागर्भ—सर्व लोकांचा महान गर्भ, आणि प्रतापवान—तेजस्वी प्रभु आहे. तो कृष्णवर्ण रहस्यही आणि सुवर्ण प्रभाही; तो इंद्रिय—इंद्रियांचा अंतर्यामी, आणि सर्ववर्णिक—सर्व रंग-रूपांत प्रकट होऊनही गुणातीत एक पति आहे.

Verse 107

महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः

ज्यांचे पाय विशाल, ज्यांचे हात महाबलवान, ज्यांचे देह विराट आणि यश परम; ज्यांचे मस्तक महान, ज्यांची महिमा अपरिमित, ज्यांची मैत्री अनंत—ते पर्वतवासी कैलासपती शिव आहेत।

Verse 108

महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश् च महाहनुः महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान्

ज्यांचे खांदे विशाल, कान महान, ओठ व हनु प्रबळ; नासिका उन्नत, कंठ व ग्रीवा विराट—ते श्मशानवासी प्रभु, भयातीत पति शिव, जे बंधित पशु-जीवांना मोक्ष देतात।

Verse 109

महाबलो महातेजा ह्य् अन्तरात्मा मृगालयः लम्बितोष्ठश् च निष्ठश् च महामायः पयोनिधिः

ते महाबलवान व महातेजस्वी आहेत; तेच अंतरात्मा आहेत। ते मृगालय—प्राण्यांमध्ये वास करणारे, सर्व जीवांचे स्वामी। लांबट ओठांचे, अढळ निष्ठावान, ते महामाया आणि सर्व प्रवाहांचा समुद्रनिधी आहेत।

Verse 110

महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः

ते महादंतधारी, महादंष्ट्र (प्रबळ दाढ) असलेले; जिभ विशाल, मुख विराट. नख महान, रोम बहुल, केश घन, जटा महाप्रचंड—अशा महादेवांचे भय-दीप्त रूप सर्व मापांपलीकडे आहे।

Verse 111

असपत्नः प्रसादश् च प्रत्ययो गीतसाधकः प्रस्वेदनो ऽस्वेदनश् च आदिकश् च महामुनिः

ते असपत्न—अद्वितीय आहेत; तेच प्रसादरूप कृपा आहेत; तेच प्रत्यय—अढळ आधार आहेत; ते पवित्र गीत-कीर्तन सिद्ध करणारे आहेत। ते तपाने स्वेद उत्पन्न करणारेही आणि स्वेदापलीकडे निर्विकारही; ते आदिक आणि महामुनि शिव आहेत।

Verse 112

वृषको वृषकेतुश् च अनलो वायुवाहनः मण्डली मेरुवासश् च देववाहन एव च

तो वृषक व वृषकेतु आहे; तो अनल—प्रज्वलित अग्नी आहे; तो वायुवाहन—वाऱ्यावर आरूढ आहे; तो मण्डली—युगचक्रांचा अधिपती आहे; तो मेरुवासी आहे; आणि तोच देववाहन—देवांना धारण करणारा आहे।

Verse 113

अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च

ज्याचे शिर अथर्ववेद आहे, ज्याचे मुख सामवेद आहे; ज्याची प्रबळ दृष्टी सहस्र ऋचा आहेत; ज्याचे चरण यजुः आहेत—तो गुह्य, अंतर्हित प्रभू आहे; आणि तोच प्रकाशमय ओजस्वी आहे।

Verse 114

अमोघार्थप्रसादश् च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः

ज्याचा प्रसाद कधीही निष्फळ होत नाही; जो अंतःकरणातच अनुभूतीस येणारा अंतर्वासी प्रभू आहे; जो सुदर्शन—मनोहर दर्शनाचा आहे; जो पूजेतील उपहार स्वतः आहे; जो सर्वप्रिय आहे; जो कनकस्वरूप, काञ्चनतेजात स्थित आहे।

Verse 115

नाभिर् नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः

तो नाभी—जगाचा केंद्र आहे; तो नन्दिकर—मंगल आनंद देणारा आहे; तो हर्म्य—उच्च दिव्य धाम आहे; तो पुष्कर—पवित्र सरोवरासारखा आहे; तो स्थपति—सृष्टीचा शिल्पी आणि सदा स्थित आहे। तो सर्वशास्त्रस्वरूप, धन आणि आद्य आहे; तोच यज्ञ व यजमान, योगसमाधीत समाहित।

Verse 116

नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः सगणो गणकारश् च भूतभावनसारथिः

तो नग—पर्वतासारखा दृढ आहे; तो नील—श्यामवर्ण आहे; तो कवि—द्रष्टा ऋषी आहे; तो काल—समयस्वरूप आहे; तो मकर—मकरचिन्हधारी प्रभू आहे; तो कालरूपाने पूजित आहे; तो सगण—गणांसह आहे; तो गणकार—गणांचा स्रष्टा व नायक आहे; आणि तो भूतभावनसारथि—सर्व जीवांना उन्नत करणारा सारथी आहे।

Verse 117

भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः आगमश् च विलोपश् च महात्मा सर्वपूजितः

तो भस्मशायी, भस्माचा रक्षक, ज्यांचे गण जणू भस्ममय देहधारी; तेच आगमस्वरूप व लयकर्ता; महात्मा, सर्वपूजित शिव आहेत।

Verse 118

शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट्

तो शुक्ल—तेजस्वी व पवित्र; स्त्रीरूप शक्तीने सम्पन्न; शुचि, निर्मळ, भूतगणांनी सेवित। आश्रमस्थ, कपोतासारख्या शांतीत स्थित; विश्वकर्मा, पति व विराट् आहेत।

Verse 119

विशालशाखस् ताम्रोष्ठो ह्य् अम्बुजालः सुनिश्चितः कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः

तो विशालशाखा-युक्त, तांबूसारखे ओठ असलेले, अम्बुजालस्वरूप, दृढनिश्चयी; कपिलवर्ण, कलशस्वरूप, स्थूलकाय; आयुधधारी व रोमश—असे प्रभू आहेत।

Verse 120

गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्य् अविज्ञेयः सुशारदः परश्वधायुधो देवो ह्य् अर्थकारी सुबान्धवः

तो गंधर्वस्वरूप, अदितीसारखा अनंत, तार्क्ष्यासम वेगवान; अविज्ञेय, सुशारद, परम विवेकी। परशु हे त्यांचे आयुध; ते देव, अर्थकारी व सर्वांचे सुबंधू आहेत।

Verse 121

तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः

तो तुम्बवीणा वाजविणारा, महाकोपस्वरूप, ऊर्ध्वरेता ब्रह्मचारी; जलेशय—जलात शयन करणारा. उग्र, वंशकर्ता, स्वयं वंश, वंशवादी व अनिंदित प्रभू आहेत।

Verse 122

सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः

तो सर्वाङ्गरूप, मायाधारी, कल्याणकारी सुहृद आहे; तोच अनिल व पराक्रम आहे। तोच बंधन व बंधनकर्ता, आणि अतिदृढ बंधनांतूनही मुक्त करणारा विमोचक आहे।

Verse 123

राक्षसघ्नो ऽथ कामारिर् महादंष्ट्रो महायुधः लम्बितो लम्बितोष्ठश् च लम्बहस्तो वरप्रदः

तो राक्षसांचा संहारक, कामाचा वैरी; महादंष्ट्र व महायुधधारी आहे। तो उन्नत, दीर्घोष्ठ व दीर्घहस्त—वर देणारा प्रभु आहे।

Verse 124

बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करो ऽथाप्यकोपनः अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा

तो महाबाहु, सर्वथा अनिंद्य; तो शंकर असूनही अकोप—क्रोधरहित आहे। तो अमरांचा ईश्वर, महाघोर, विश्वदेव आणि सुरांच्या शत्रूंचा संहारक आहे।

Verse 125

अहिर्बुध्न्यो निरृतिश् च चेकितानो हली तथा अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः

अहिर्बुध्न्य, निरृति, चेकीतान, हली, अजैकपाद, कापाली, शं, कुमार आणि महागिरी—हीही रुद्राच्या सहस्रनामातील पूज्य नामरूपे आहेत; यातून पती-परमेश्वराची बहुरूपी शक्ति प्रकट होते, जी पाश दमन करून पशु (बद्ध जीव) यांचे रक्षण करते।

Verse 126

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस् तथा धाता विष्णुश् च शक्रश् च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः

तो धन्वंतरी, धूमकेतू, सूर्य आणि वैश्रवण (कुबेर) आहे। तो धाता, विष्णू आणि शक्र (इंद्र) आहे; तो मित्र, त्वष्टा, धर आणि ध्रुव—अचल धुरी—ही आहे।

Verse 127

प्रभासः पर्वतो वायुर् अर्यमा सविता रविः धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः

तोच प्रभास (दीप्त तेज) आहे; तोच पर्वतासारखा अचल आधार आहे; तोच वायू, अर्यमा, सविता व रवि आहे. तोच धृति व विधाता; तोच मान्धाता; आणि तोच भूतभावन—सर्व भूतांना प्रकट करून पोसणारा परम पति आहे.

Verse 128

नीरस्तीर्थश् च भीमश् च सर्वकर्मा गुणोद्वहः पद्मगर्भो महागर्भश् चन्द्रवक्त्रो नभो ऽनघः

तोच नीरस्तीर्थ—ज्याची पवित्रता एका तीर्थापुरती मर्यादित नाही; तोच भीम, भय-भक्ती जागविणारा प्रभू. तोच सर्वकर्मा—सर्व कर्मांचा कर्ता व अंतर्यामी नियंता; गुणोद्वह—गुणांचा धारक व अतीत आधार. तोच पद्मगर्भ—प्रकट सृष्टी-व्यवस्थेचा स्रोत; महागर्भ—सर्व लोकांचा विराट गर्भ; चंद्रवक्त्र—चंद्रासारखा शीतल मुख; आणि नभः—सर्वव्यापी आकाश; अनघ—कर्ममलरहित परम पति.

Verse 129

बलवांश्चोपशान्तश् च पुराणः पुण्यकृत्तमः क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः

तोच बलवान आणि पूर्ण उपशांत; तोच पुराण, पुण्याचा परम कर्ता. तोच क्रूरकर्ता व क्रूरवासी; तो सूक्ष्मस्वरूप आत्मा, आणि पाशबंधन हरिणारी महौषधी आहे.

Verse 130

सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्

तोच सर्वाशय—सर्वांच्या अंतरीचा आश्रय; तोच सर्वचारी—सर्वत्र विचरणारा. तोच प्राणेश, सर्व प्राण्यांचा पति; तोच देवदेव, आनंदाने परिपूर्ण; तोच सत्-असत् जाणणारा आणि सर्व रत्नतत्त्वांचा ज्ञाता.

Verse 131

कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः

तोच कैलासस्थ, तोच गुहावासी, तोच हिमवत् गिरिश्रय. तोच (अशुद्ध) कुलहारी आणि शुद्ध कुलाकर्ता; तोच बहुवित्त—समृद्धीचा स्वामी, आणि बहुप्रज—अनेक संतती देणारा.

Verse 132

प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश् चाद्रिकस् तथा ह्रस्वग्रीवो महाजानुर् अलोलश् च महौषधिः

तो प्राणेश—प्राणांचा स्वामी; तो बंधकी-वृक्ष—बंधन घालणारा व आश्रय देणारा। तो नकुल व आद्रिक (पर्वतज); तो ह्रस्वग्रीव, महाजानु, अलोल व महौषधी—पाश तोडणारा पति शिव आहे।

Verse 133

सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश् छन्दो व्याकरणोद्भवः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः

तो सिद्धान्तकारी व सिद्धार्थ—सर्व उद्दिष्ट पूर्ण करणारा; त्याच्यापासून छंद व व्याकरणाचा उद्भव होतो. तो सिंहनाद, सिंहदंष्ट्र, सिंहास्य व सिंहवाहन—पाशबंधनाला भय देणारा परम पति शिव।

Verse 134

प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः

तो प्रभावात्मा—तेजस्वी स्वरूप; तो जगत्काल व स्वयं काळ; तो कम्पी—जगाला कंपविणारा. त्याचे तन तरुरूप; तो सारंग (मृग); त्याचा अंक भूतचक्र; तो केतुमाली व सुवेधक—पाशभेदक शिव।

Verse 135

भूतालयो भूतपतिर् अहोरात्रो मलो ऽमलः वसुभृत् सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर् बुधः

तो भूतालय—सर्व जीवांचा आधार; तो भूतपति—भूतांचा स्वामी. तो अहोरात्र; तो मलही आणि अमलही. तो वसुभृत, सर्वभूतात्मा; तो निश्चल—ज्याला सुबुद्ध ज्ञानी स्पष्ट ओळखतात।

Verse 136

असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः

तो सर्वभूतांचा असुहृत्—खरा हितचिंतक; स्वतः निश्चल असूनही चलाचे जाणणारा, बुध. तो अमोघ; तो संयमस्वरूप; तो हृष्ट. तो भोजन व प्राणधारण—सर्व पशूंचे प्राण धारण करणारा पति शिव।

Verse 137

धृतिमान्मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः

तो धैर्यवान, तेजस्वी बुद्धियुक्त, त्रिनेत्रधारी, सुकृतस्वरूप व योध्यांचा अधिपती आहे। तो गोपाल, गोपति, ग्रामाचा आधार, गोचर्मवसनधारी आणि हर—बंधन व शोक हरिणारा आहे।

Verse 138

हिरण्यबाहुश् च तथा गुहावासः प्रवेशनः महामना महाकामश् चित्तकामो जितेन्द्रियः

तो हिरण्यबाहु—सुवर्णभुजधारी; हृदयगुहेत वास करणारा; सत्य व मोक्षात प्रवेश देणारा आहे। तो महामना, महाकाम (ज्याची इच्छा सर्वाधिकारिणी), चित्तकाम—शुद्ध चैतन्यच ज्याची कामना, आणि जितेन्द्रिय आहे।

Verse 139

गान्धारश् च सुरापश् च तापकर्मरतो हितः महाभूतो भूतवृतो ह्य् अप्सरोगणसेवितः

तो गान्धार आहे; आणि सुराप—कृपेने अज्ञानात अर्पिलेलेही स्वीकारणारा। तो तपःकर्मात रत व सदैव हितकारी आहे। तो महाभूत-तत्त्व, भूतगणांनी वेढलेला, आणि अप्सरागणांनी सेवित आहे।

Verse 140

महाकेतुर् धराधाता नैकतानरतः स्वरः अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश् च सुखावहः

तो महाकेतु—मंगलध्वज; धराधाता—पृथ्वीचा धारक आहे। तो एकाग्र समाधीत रत आणि आद्य स्वरस्वरूप आहे। तो सामान्य साधनांनी अवेद्य, पण वेदप्रकाश व अंतर्बोधाने आवेद्य आहे। सर्वव्यापी होऊन तो सुख-आनंद देणारा आहे।

Verse 141

तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिको ऽथ गणाधिपः

तो तारण—बंधनसागरातून पार नेणारा; चरण—शरण्य चरणस्वरूप; धाता—धारक आहे। तो परिधा—रक्षणपरिघ व पावन सीमा; आणि सर्वत्र परिपूजित आहे। तो संयोगी—पशूला पतिपथाशी जोडणारा; वर्धन—पोषक; वृद्ध—प्राचीन-परिपक्व तत्त्व आहे। तो गणिक—गणांत स्थित, आणि गणाधिप—शिवगणांचा अधिपती आहे।

Verse 142

नित्यो धाता सहायश् च देवासुरपतिः पतिः युक्तश् च युक्तबाहुश् च सुदेवो ऽपि सुपर्वणः

तो नित्य आहे—धाता, विधाता आणि सदैव सहाय्य करणारा। तो देव-दानवांचा अधिपती, सर्व पशू (बंधित जीव) यांचा परम पति आहे। योगयुक्त, संयत व बलवान बाहू असलेला, खरा देव आणि शुभ पर्व/विभागांचा स्वामी आहे।

Verse 143

आषाढश् च सुषाढश् च स्कन्धदो हरितो हरः वपुरावर्तमानो ऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः

तो आषाढ व सुषाढ—अढळ व परम अढळ; स्कंधद, बळ व आधार देणारा; हरितवर्ण आणि हर—बंधनहर. तो देहांचे परिवर्तन करणारा, अनेक रूपे धारण करून ‘अन्य’ भासणारा; तरीही तोच श्रेष्ठ रूप, महावपु परमेश्वर आहे।

Verse 144

शिरोविमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः अक्षयो रथगीतश् च सर्वभोगी महाबलः

तो शिरोविमर्शन—कृपेने मस्तकावर हात ठेवणारा; सर्व शुभ लक्ष्य-लक्षणांनी विभूषित। तो अक्षय आहे; रथगीतामध्ये स्तुत आहे; तो सर्वभोगी (अंतर्यामी) आणि महाबलवान आहे।

Verse 145

साम्नायो ऽथ महाम्नायस् तीर्थदेवो महायशाः निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः

तो साम्नाय व महाम्नाय—परंपरेचा मूलाधार व महापरंपरा। तो तीर्थांचा देव, महायशस्वी आहे। जडत्वापलीकडे असूनही तोच जीवनदाता; तोच मंत्र; शुभ व सौभाग्यदायक, पण अत्यंत कठोर—उल्लंघनास दुर्धर्ष।

Verse 146

रत्नभूतो ऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः

तो रत्नस्वरूप, रत्नमय अंगांचा; महाअर्णवात अवतरण जाणणारा। तो मूलकारण, विशाल; तोच अमृत, मृत्युरहित। तो व्यक्त-अव्यक्त दोन्ही; तपाचा निधी—असा तो पति, भगवान शिव आहे।

Verse 147

आरोहणो ऽधिरोहश् च शीलधारी महातपाः महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः

तोच आरोहण आणि सर्वांना उन्नत करणारा अधिरोह; शील-धर्म धारण करणारा महातपस्वी। तो महाकण्ठ, परम योगी; तोच युग आणि युगांचा कर्ता—हरि, बंधन-दुःख हरिणारा।

Verse 148

युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः न्यायो निर्वापणो ऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः

तो युगरूप, महारूप; जग धारण करणारा, अगाध-गहन; अचल, उन्नत पर्वतासारखा। तोच न्यायतत्त्व, बंधनाची ज्वाला शांत करणारा निर्वापण; पादरहित—गमनमर्यादेपलीकडे; खरा पंडित, अचल पर्वतासम दृढ।

Verse 149

बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः

तो बहुमाल, महामालधारी; सर्वरूपांत व्यापणारा शिपिविष्ट; सुलोचन। तोच अनंत विस्तार, रस-लवणासारखा सार; कूपासारखा स्रोत; कुसुमासारखी शुभ अंगे असलेला, आणि फलोदय—फलप्राप्तीचा उगम।

Verse 150

ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः

तो ऋषभ, वृषभ; भंग—बंधन व रूपांचे भंजन करणारा; मणिबिंबासारख्या तेजस्वी जटा धारण करणारा। तो इंदु आणि पवित्र विसर्ग; सुमुख, शूर; सर्वायुधधारी, आणि सह—सर्व सहन करणारा।

Verse 151

निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः गिरावासो विसर्गश् च सर्वलक्षणलक्षवित्

तो निवेदन—ज्याच्याकडे सर्व अर्पण समर्पित होतात; सुधाजात—अमृतजन्य प्रभू। तोच स्वर्गद्वार, उच्च अवस्थांचे द्वार; महाधनुः—महाधनुष्यधारी। तो गिरावास—पर्वतनिवासी; विसर्ग—पवित्र प्रवाह ज्यातून सृष्टी प्रकटते; आणि सर्वलक्षणलक्षवित्—प्रत्येक लक्षणाचा चिन्हार्थ जाणणारा।

Verse 152

गन्धमाली च भगवान् अनन्तः सर्वलक्षणः संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः

भगवान शिव पवित्र सुगंधी पुष्पमाळा धारण करणारे, अनंत व सर्व शुभ-लक्षणांनी युक्त आहेत। ते संतती-परंपरेचे मूळ, बहुल-समृद्ध, बहुभुजाधारी, सर्वसमावेशक आणि सर्वपावन आहेत।

Verse 153

करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः

ते करात स्थाली धारण करतात आणि कपाल-चिन्हाने विभूषित आहेत। उर्ध्व-गठित देहाचे, सदा युवा; यंत्र-तंत्रात सुप्रसिद्ध आचार्य. तेच लोकस्वरूप, सर्वांचा आश्रय आणि करुणामय मृदु आहेत।

Verse 154

मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्

ते मुण्डित-शिर, बहुरूपी व रूपांतरधारी; दंडधारी, कुंडीधारी, इच्छेनुसार नानारूपे धारण करणारे आहेत। ज्यांची दृष्टी जलासारखी शीतल; दिशांचा आधार, वज्रधारी; ज्यांचे तेज दीप्त आणि जे सहस्रपाद आहेत।

Verse 155

सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्

ते सहस्रमूर्धा, देवांमध्ये देवेंद्र; असे गुरु की ज्यांच्यात सर्व देव समाविष्ट आहेत। सहस्रबाहु, विश्वाच्या प्रत्येक अंगात व्याप्त; सर्वांचे शरण्य आणि सर्व लोकांचे कर्ता-धर्ता आहेत।

Verse 156

पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्

ते परम पवित्र, त्रिमधुर मंत्रस्वरूप आहेत। ते ‘कनिष्ठ’ व कृष्ण-पिंगल वर्णाचे; ब्रह्मदंडाचे निर्माता, शतशत्रुनाशक, आणि शतपाशधारी—जे पशुला पाशाने बांधतातही आणि पति होऊन मोक्षही देतात।

Verse 157

कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तो ऽहः क्षपा क्षणः विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः

तोच काळस्वरूप आहे—कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, दिवस, रात्र आणि क्षण। तो विश्वक्षेत्र देणारा व बीजरूप आहे; तोच आद्य लिंग, अनादी, निर्मुख—सर्व सीमित रूपांपलीकडे॥

Verse 158

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः

तोच सत् आणि असत्; तोच व्यक्त आणि अव्यक्त स्वभाव. तोच पिता, माता आणि पितामह. तोच स्वर्गद्वार, मोक्षद्वार आणि प्रजाद्वार—त्रिविष्टप (देवलोक) तोच आहे॥

Verse 159

निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः

तोच निर्वाण आणि अंतःकरणातील हृदय. तोच ब्रह्मलोक आणि परा गती. तोच देव आणि असुरांचा निर्माता, आणि देवासुरांचा परम आश्रय आहे॥

Verse 160

देवासुरगुरुर् देवो देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः

तोच देव—देव आणि असुरांचा गुरु; देवासुरांनी नमस्कारलेला. तोच देवासुरांवर सर्वोच्च महामात्र (प्रधान सत्ता) आणि त्यांच्या सर्व गणांचा आश्रय आहे॥

Verse 161

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः देवाधिदेवो देवर्षिर् देवासुरवरप्रदः

तोच देवासुर-गणांचा अध्यक्ष आणि त्या गणांचा अग्रणी. तोच देवाधिदेव, देवर्षी, आणि देवासुरांना वर देणारा आहे॥

Verse 162

देवासुरेश्वरो विष्णुर् देवासुरमहेश्वरः सर्वदेवमयो ऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः

विष्णु देव व असुरांचा अधिपती, देवासुरांचा महेश्वर आहे. तो सर्वदेवमय, अचिंत्य, देवतांचा अंतरात्मा व स्वयंभू आहे.

Verse 163

उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदो ऽवरजो ऽम्बरः इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः

तो उद्गत, त्रिक्रम, वैद्य, वरदाता, अवरज (नित्य नवा), आकाशासारखा सर्वव्यापी आहे. तो इज्य, हस्ती, व्याघ्र, देवसिंह व महर्षभ आहे.

Verse 164

विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवो ऽव्ययः

तो विबुधांमध्ये अग्र्य, देवांमध्ये श्रेष्ठ, स्वर्गाचा अधिदेव व परम उत्तम आहे. तो स्वयंसंयुक्त, शोभन, सत्यवक्ता, दिशांचा व आशांचा उगम आणि अव्यय आहे.

Verse 165

गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः

तो गुरु व प्रिय आहे; तोच आपला निज सर्ग—अंतःस्रोत—आहे. तो पवित्रकर्ता, सर्व वाहनांचा आधार; शृंगी, शृंगप्रिय, बभ्रु, राजराज व निरामय आहे.

Verse 166

अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः

तो अभिराम, सुशरण, निराम व सर्वसाधन आहे. त्याच्या ललाटावर नेत्र आहे; त्याचे देहच विश्व आहे; तो हरिणवर्ण तेजस्वी व ब्रह्मवर्चसाने दीप्त आहे.

Verse 167

स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो ऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः

ते सर्व स्थावरांचे पती आहेत; ज्यांचे आचरण पूर्ण संयमित इंद्रियांनुसार चालते. ते सिद्धार्थ, सर्वभूतांचा परम अर्थ, अचिंत्य, सत्यस्वरूप आणि शुचिव्रतांत दृढ आहेत.

Verse 168

व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः विमुक्तो मुक्तकेशश् च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्

ते व्रताधिपती, परब्रह्म आणि मुक्तांची परम गती आहेत. ते सदा विमुक्त, मुक्तकेश; श्रीमान्—श्रीवर्धन, आणि जगत्‌धारक आहेत.

Verse 169

यथाप्रधानं भगवान् इति भक्त्या स्तुतो मया भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः

जे प्रधान आहे त्यानुसार मी भक्तिभावाने त्यांना ‘भगवान्’ म्हणून स्तुती केली. अशा रीतीने भक्तीला अग्रस्थानी ठेवून मी सर्वव्यापी यज्ञपती—शिवाची स्तुती केली.

Verse 170

ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर् नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः

त्यानंतर अनुज्ञा प्राप्त करून—जो अशा प्रकारे स्तुत झाल्यावर भक्तांची गती व आश्रय होतात—त्रैलोक्यात प्रसिद्ध त्या नृपाने शंभूचा तो स्तव प्राप्त केला.

Verse 171

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस् तण्डिनस्तेजसा प्रभोः

हजार अश्वमेध यज्ञांचे तुल्य फळ प्राप्त करून, महायशस्वी तंडिनाने प्रभू (शिव) यांच्या तेजस्वी कृपेने गणाधिपत्य मिळविले.

Verse 172

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः

हे द्विजांनो! जो हे पठेल, ऐकेल किंवा ब्राह्मणांना ऐकवील, तो निश्चयच सहस्र अश्वमेधाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 173

ब्रह्मघ्नश् च सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः

ब्रह्महंता, सुरापायी, चोर, गुरुतल्पगामी, शरणागताचा घात करणारा आणि मित्रविश्वासघातकी—हे महापातकी होत।

Verse 174

मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसंध्यं शङ्कराश्रमे

मातृहंता, पितृहंता, वीरहंता किंवा भ्रूणहंता सुद्धा—शंकराश्रमात राहून क्रमाने एक वर्ष त्रिसंध्येला जप केल्यास शुद्ध होतो।

Verse 175

देवम् इष्ट्वा त्रिसंध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

त्रिसंध्येला देवाचे पूजन केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते।