Adhyaya 94

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे अन्धकगाणपत्यात्मको नाम त्रिनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथमस्य पिता दैत्यो हिरण्याक्षः सुदारुणः विष्णुना सूदितो विष्णुर् वाराहत्वं कथं गतः

अशा प्रकारे श्रीलिंगमहापुराणाच्या पूर्वभागात ‘अंधक-गाणपत्यात्मको’ नावाचा चौऱ्याण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—अत्यंत दारुण दैत्य हिरण्याक्ष, जो त्याचा पिता, विष्णूंनी कसा वध केला? आणि विष्णूंनी वराहरूप कसे धारण केले?

Verse 2

तस्य शृङ्गं महेशस्य भूषणत्वं कथं गतम् एतत्सर्वं विशेषेण सूत वक्तुमिहार्हसि

त्याचे ते शृंग महेश्वराचे भूषण कसे झाले? हे सूत! हे सर्व विशेष करून सविस्तर आम्हांस सांगण्यास आपण योग्य आहात.

Verse 3

सूत उवाच हिरण्यकशिपोर्भ्राता हिरण्याक्ष इति स्मृतः पुरान्धकासुरेशस्य पिता कालान्तकोपमः

सूत म्हणाला—हिरण्यकशिपूचा भाऊ ‘हिरण्याक्ष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. पूर्वी तोच अंधक नावाच्या असुराधिपतीचा पिता झाला, प्रलयकाळासारखा भयंकर।

Verse 4

देवाञ्जित्वाथ दैत्येन्द्रो बद्ध्वा च धरणीमिमाम् नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीम् इन्दीवरप्रभाम्

देवांना जिंकून त्या दैत्येंद्राने ही पृथ्वी बांधली; आणि तिला रसातळात नेऊन, निळ्या कमळासारखी प्रभा असलेल्या पृथ्वीला बंदिनी केले.

Verse 5

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः बाधितास्ताडिता बद्ध्वा हिरण्याक्षेण तेन वै

तेव्हा ब्रह्मासहित देवांचे मुखकांत म्लान झाले. ते पीडित, ताडित आणि बांधले गेले—त्या हिरण्याक्षाने—खरोखरच विवश झाले.

Verse 6

बलिना दैत्यमुख्येन क्रूरेण सुदुरात्मना प्रणम्य शिरसा विष्णुं दैत्यकोटिविमर्दनम्

तेव्हा दैत्यांतील श्रेष्ठ, क्रूर व कठोरचित्त बळीने शिर झुकवून दैत्यकोटींचा संहार करणाऱ्या विष्णूस प्रणाम केला। (शैव सिद्धान्तानुसार अशी शक्तीही परम पति शिवांच्या अधीन; तेच पाशबंधन तोडतात.)

Verse 7

सर्वे विज्ञापयामासुर् धरणीबन्धनं हरेः श्रुत्वैतद्भगवान् विष्णुर् धरणीबन्धनं हरिः

मग सर्वांनी हरिच्या ‘धरणीबंधन’—पृथ्वीला बांधून स्थिर करण्याच्या—कृत्याविषयी निवेदन केले। हे ऐकून भगवान विष्णू, स्वयं हरि, धरणीबंधनाच्या कार्यास प्रवृत्त झाले।

Verse 8

भूत्वा यज्ञवराहो ऽसौ यथा लिङ्गोद्भवे तथा दैत्यैश् च सार्धं दैत्येन्द्रं हिरण्याक्षं महाबलम्

तो यज्ञवराहाचे रूप धारण करून—लिंगोद्भव प्रसंगाप्रमाणे—दैत्यमंडळींसह महाबली दैत्येंद्र हिरण्याक्षास सामोरा गेला।

Verse 9

दंष्ट्राग्रकोट्या हत्वैनं रेजे दैत्यान्तकृत्प्रभुः कल्पादिषु यथापूर्वं प्रविश्य च रसातलम्

दंष्ट्रेच्या तीक्ष्ण अग्रभागाने त्याचा वध करून दैत्यांचा अंत करणारे प्रभू तेजाने शोभून दिसले; आणि पूर्वकल्पांच्या आरंभी जसे तसे पुन्हा रसातळात प्रविष्ट झाले।

Verse 10

आनीय वसुधां देवीम् अङ्कस्थामकरोद्बहिः ततस् तुष्टाव देवेशं देवदेवः पितामहः

देवी वसुधा (पृथ्वी) बाहेर आणून त्याने तिला आपल्या मांडीवर ठेवले. मग देवदेव पितामह ब्रह्म्याने देवेश शिवांची स्तुती केली—त्या परम पतीची, जो पाशांनी बांधलेल्या पशु (जीव)ांना मुक्त करतो।

Verse 11

शक्राद्यैः सहितो भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा शाश्वताय वराहाय दंष्ट्रिणे दण्डिने नमः

शक्रादि देवांसह एकत्र होऊन, हर्षाने गद्गद वाणीने, शाश्वत वराह—महादंष्ट्रधारी, दंडधारी, धर्मरक्षक प्रभूस नमस्कार।

Verse 12

नारायणाय सर्वाय ब्रह्मणे परमात्मने कर्त्रे धर्त्रे धरायास्तु हर्त्रे देवारिणां स्वयम् कर्त्रे नेत्रे सुरेन्द्राणां शास्त्रे च सकलस्य च

सर्वव्यापी नारायणास नमस्कार—तो ब्रह्म, परमात्मा; सृष्टीकर्ता व धर्ता, पृथ्वीचा आधार; देवशत्रूंचा स्वयं संहारक; सुरेन्द्रांचा नेत्ररूप मार्गदर्शक; आणि सकलाचा शास्त्ररूप नियामक।

Verse 13

त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनन्तमूर्तिस् त्वमादिदेवस्त्वमनन्तवेदितः त्वया कृतं सर्वमिदं प्रसीद सुरेश लोकेश वराह विष्णो

तुम्ही अष्टमूर्ती, तुम्ही अनंतमूर्ती; तुम्ही आदिदेव, वेदांनी अनंत रीतीने ज्ञेय. हे सर्व जग तुमच्यामुळेच घडले—प्रसन्न व्हा, हे सुरेश, लोकेश, वराह, विष्णो।

Verse 14

तथैकदंष्ट्राग्रमुखाग्रकोटिभागैकभागार्धतमेन विष्णो हताः क्षणात् कामद दैत्यमुख्याः स्वदंष्ट्रकोट्या सह पुत्रभृत्यैः

अशा रीतीने विष्णूंनी एका दंष्ट्रेच्या अग्रभागाच्या कोटीभागाच्या अर्धांशाएवढ्याच शक्तीने, कामद व प्रमुख दैत्यनायकांना क्षणात, त्यांच्या पुत्र-भृत्यांसह संहारले।

Verse 15

त्वयोद्धृता देव धरा धरेश धराधराकार धृताग्रदंष्ट्रे धराधरैः सर्वजनैः समुद्रैः सुरासुरैः सेवितचन्द्रवक्त्र

हे देव, हे धराधीश! तुमच्यामुळे धरा उद्धृत झाली—पर्वतधारक रूप धारण करून दंष्ट्रेच्या अग्रावर धरा उचलली आहे. पर्वत, सर्व जन, समुद्र तसेच देव-असुर यांनी तुम्ही सेवित आहात—हे चंद्रमुख (शिवस्वरूप) प्रभो।

Verse 16

त्वयैव देवेश विभो कृतश् च जयः सुराणामसुरेश्वराणाम् अहो प्रदत्तस्तु वरः प्रसीद वाग्देवता वारिजसंभवाय

हे देवेश, सर्वव्यापी विभो! देवांचा असुराधिपतींवरचा जय केवळ तुझ्यामुळेच झाला. वर दिला गेला आहे; कृपा करून प्रसन्न हो. कमलज ब्रह्म्यावर वाग्देवी कृपादृष्टी करो.

Verse 17

तव रोम्णि सकलामरेश्वरानयनद्वये शशिरवी पदद्वये /* निहिता रसातलगता वसुंधरा तव पृष्ठतः सकलतारकादयः

हे महादेव! तुझ्या रोमरोमांत सर्व देवेश्वर वास करतात; तुझ्या दोन्ही नेत्रांत सूर्य-चंद्र आहेत; तुझ्या दोन्ही चरणांवर रसातलात ठेवलेली पृथ्वी विसावली आहे; आणि तुझ्या पाठीमागे सर्व तारे व दिव्यगण उभे आहेत. अशा रीतीने सर्व विश्व तुझ्यातच धारित आहे, हे पाशातीत पती।

Verse 18

जगतां हिताय भवता वसुंधरा भगवन् रसातलपुटं गता तदा अबलोद्धृता च भगवंस्तवैव सकलं त्वयैव हि धृतं जगद्गुरो

हे भगवन्! सर्व लोकांच्या हितासाठी, पृथ्वी रसातलाच्या गर्तात गेली असता तू तिला उचलून धारण केलेस. हे जगद्गुरो! हे सर्व जग तुझेच आहे आणि केवळ तूच त्याला धारण व पोसतोस।

Verse 19

इति वाक्पतिर्बहुविधैस्तवार्चनैः प्रणिपत्य विष्णुममरैः प्रजापतिः विविधान्वरान् हरिमुखात्तु लब्धवान् हरिनाभिवारिजदेहभृत् स्वयम्

अशा प्रकारे वाक्पती प्रजापती ब्रह्मा देवांसह विष्णूस प्रणाम करून अनेक प्रकारे त्यांची पूजा करू लागला. आणि हरिच्या मुखातूनच त्याने विविध वर प्राप्त केले—जो स्वतः हरिच्या नाभिकमलातून उत्पन्न देह धारण करतो.

Verse 20

अथ तामुद्धृतां तेन धरां देवा मुनीश्वराः मूर्ध्न्यारोप्य नमश्चक्रुश् चक्रिणः संनिधौ तदा

मग देव व मुनीश्वरांनी, त्याने उचलून धरलेली ती पृथ्वी मस्तकावर ठेवून, चक्रधारी भगवंताच्या सान्निध्यात भक्तिभावाने नमस्कार केला.

Verse 21

अनेनैव वराहेण चोद्धृतासि वरप्रदे कृष्णेनाक्लिष्टकार्येण शतहस्तेन विष्णुना

हे वरप्रदे! याच वराहाने तुला उचलले; अक्लिष्टकार्य, ‘शतहस्त’ भगवान विष्णु—कृष्ण—यांनी तुला गर्भातून वर आणले।

Verse 22

धरणि त्वं महाभोगे भूमिस्त्वं धेनुरव्यये लोकानां धारिणी त्वं हि मृत्तिके हर पातकम्

हे धरणी, महाभोगे! तूच भूमी आहेस, तूच अव्यय धेनू आहेस—जी सर्व आवश्यक फल देते. तू लोकांना धारण करतेस. हे पवित्र मृत्तिके, पाप हर।

Verse 23

मनसा कर्मणा वाचा वरदे वारिजेक्षणे त्वया हतेन पापेन जीवामस्त्वत्प्रसादतः

हे वरदे, कमलनेत्रे! तुझ्यामुळे पाप नष्ट झाले; तुझ्या प्रसादानेच आम्ही मन, कर्म व वाणीने शुद्ध होऊन जगतो।

Verse 24

इत्युक्ता सा तदा देवी धरा देवैर् अथाब्रवीत् वराहदंष्ट्राभिन्नायां धरायां मृत्तिकां द्विजाः

देवांनी असे म्हटल्यावर देवी धरा तेव्हा म्हणाली—“हे द्विजांनो! वराहाच्या दंष्ट्रेने भेदलेल्या त्या भूमीतून पवित्र मृत्तिका घ्या।”

Verse 25

मन्त्रेणानेन यो बिभ्रत् मूर्ध्नि पापात्प्रमुच्यते आयुष्मान् बलवान् धन्यः पुत्रपौत्रसमन्वितः

जो हा मंत्र मस्तकी धारण करतो तो पापातून मुक्त होतो. तो दीर्घायुषी, बलवान व धन्य होतो, पुत्र-पौत्रांसह समृद्ध होतो।

Verse 26

क्रमाद्भुवि दिवं प्राप्य कर्मान्ते मोदते सुरैः अथ देवे गते त्यक्त्वा वराहे क्षीरसागरम्

क्रमाने तो पृथ्वीवरून निघून स्वर्गास प्राप्त होतो आणि कर्मफळाच्या अंतास देवांसह आनंदित होतो। नंतर देव निघून गेल्यावर वराहाने क्षीरसागर त्यागला।

Verse 27

वाराहरूपमनघं चचाल च धरा पुनः तस्य दंष्ट्राभराक्रान्ता देवदेवस्य धीमतः

निर्मळ वराहरूप धारण करून धीमान देवाधिदेवाने पृथ्वीला पुन्हा उचलले; त्याच्या दंष्ट्रेच्या भाराने दाबली जाऊन धरा हालली व वर उचलली गेली।

Verse 28

यदृच्छया भवः पश्यन् जगाम जगदीश्वरः दंष्ट्रां जग्राह दृष्ट्वा तां भूषणार्थमथात्मनः

यदृच्छेने पुढे जात असता जगदीश्वर भवाने पाहिले; दंष्ट्रा दिसताच ती स्वतःच्या भूषणासाठी उचलून घेतली।

Verse 29

दधार च महादेवः कूर्चान्ते वै महोरसि देवाश् च तुष्टुवुः सेन्द्रा देवदेवस्य वैभवम्

महादेवाने ती आपल्या विशाल वक्षावर कूर्चान्ते (कंठ-खांद्याजवळ) धारण केली। इंद्रासह देवांनी देवाधिदेवाच्या वैभवाची स्तुती केली।

Verse 30

धरा प्रतिष्ठिता ह्येवं देवदेवेन लीलया भूतानां संप्लवे चापि विष्णोश्चैव कलेवरम्

अशा रीतीने देवाधिदेवाने केवळ लीलामात्रे पृथ्वीला स्थिर प्रतिष्ठित केले। आणि भूतांच्या प्रलयकाळी विष्णूचे कलेवरही त्या लयात सामील होते।

Verse 31

ब्रह्मणश् च तथान्येषां देवानामपि लीलया विभुरङ्गविभागेन भूषितो न यदि प्रभुः

जर सर्वव्यापी प्रभू—पती—दिव्य लीलेंत ब्रह्मा व इतर देवांच्या भिन्न-भिन्न कार्यविभागांनी भूषित झाला नसता, तर ते देव स्वतः काहीही करण्यास समर्थ नसते; कारण त्यांची शक्ती पती-प्रभूपासूनच येते।

Verse 32

कथं विमुक्तिर्विप्राणां तस्माद्दंष्ट्री महेश्वरः

त्या महेश्वरापासून—जो दंष्ट्री-रूपाने रक्षक व संहारक म्हणून प्रकट होतो—विप्रांना मुक्ती कशी प्राप्त होते? तोच प्रभू पशूचे पाश छेदून मोक्ष देतो।