Adhyaya 13
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
सूत सांगतात—पीतवासा नावाचा हा एकतीसावा कल्प. प्रजासृष्टीची इच्छा धरून ब्रह्मा ध्यान करतो आणि पीतांबराने अलंकृत तेजस्वी दिव्य युवकाचे दर्शन घेतो. नंतर तो अंतर्मुख होऊन विश्वेश्वराची शरणागती घेतो व महेश्वरातून प्रकट होणाऱ्या परम माहेश्वरीचे दर्शन पावतो. देवीचे चतुष्पाद, चतुर्मुख, चतुर्भुज, चतुस्तनी इत्यादी बहुरूपी स्वरूप सर्वव्यापक शक्तीचे द्योतक आहे. महादेव तिला मती, स्मृती व बुद्धी म्हणून स्तुती करतात आणि योगाने जग व्यापून धर्मव्यवस्था स्थापन करण्याची आज्ञा देतात; ब्राह्मण व धर्माच्या कल्याणासाठी ती रुद्राणी होईल. शिवोपदेशाने ब्रह्मा वैदिक रौद्री गायत्रीचा जप करतो आणि समर्पणाने दिव्य योग, ज्ञान, ऐश्वर्य व वैराग्य प्राप्त करतो. ब्रह्माच्या पार्श्वातून तेजस्वी कुमार प्रकट होऊन ब्राह्मणहितार्थ महायोग शिकवतात व शेवटी महेश्वरात लीन होतात. तसेच नियमबद्ध साधक पाप त्यागून शुद्ध होतात आणि अपुनर्भवासाठी रुद्रात प्रवेश करतात; पुढील शैव साधना व विश्वशासनाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
सूत म्हणाले: एकतीसावा कल्प ‘पीतवासा’ म्हणून स्मरणात आहे; कारण त्या कल्पात महाभाग ब्रह्मा पीतवस्त्रधारी झाले होते.
Verse 2
ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रधृक्
पुत्रकामनेने ध्यानस्थ परमेष्ठी ब्रह्म्यासाठी महातेजस्वी एक दिव्य कुमार प्रकट झाला—तो पीतवस्त्रधारी होता.
Verse 3
पीतगन्धानुलिप्ताङ्गः पीतमाल्यांबरो युवा हेमयज्ञोपवीतश् च पीतोष्णीषो महाभुजः
त्याचे अंग सुवर्ण-पीत सुगंधाने अनुलेपित होते; तो युवा पीतमाळा व पीतवस्त्रे धारण करी. सुवर्ण यज्ञोपवीत आणि पीत उष्णीषयुक्त तो महाभुज होता.
Verse 4
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मा लोकमहेश्वरम् मनसा लोकधातारं प्रपेदे शरणं विभुम्
त्याला पाहून ध्यानयुक्त ब्रह्म्याने मनानेच त्या विभु लोकमहेश्वर, लोकधाता—यांची शरण घेतली.
Verse 5
ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्मा माहेश्वरीं वराम् गां विश्वरूपां ददृशे महेश्वरमुखाच्च्युताम्
तेथे ध्यानस्थ झालेल्या ब्रह्म्याने महेश्वराच्या मुखातून प्रकट झालेली विश्वरूपा, श्रेष्ठ माहेश्वरी गाय पाहिली।
Verse 6
चतुष्पदां चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुःस्तनीम् चतुर्नेत्रां चतुःशृङ्गीं चतुर्दंष्ट्रां चतुर्मुखीम्
त्याने अद्भुत रूप पाहिले—चार पायांची, चार मुखांची, चार हातांची व चार स्तनांची; चार नेत्रांची, चार शिंगांची व चार दंष्ट्रांची।
Verse 7
द्वात्रिंशद्गुणसंयुक्ताम् ईश्वरीं सर्वतोमुखीम् स तां दृष्ट्वा महातेजा महादेवीं महेश्वरीम्
बत्तीस गुणांनी युक्त, सर्वदिशामुखी ईश्वरीला त्या महातेजस्वीने पाहिले; तिला पाहून तिला महादेवी, परम माहेश्वरी असे ओळखले।
Verse 8
पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः मतिः स्मृतिर्बुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः
मग सर्वदेवांनी नमस्कृत महादेव पुन्हा बोलला आणि पुन्हा पुन्हा गाऊ लागला—“मति, स्मृती, बुद्धी।”
Verse 9
एह्येहीति महादेवि सातिष्ठत्प्राञ्जलिर्विभुम् विश्वमावृत्य योगेन जगत्सर्वं वशीकुरु
“ये, ये, हे महादेवी!” असे म्हणत तो विभूच्या समोर हात जोडून उभा राहिला आणि म्हणाला: “योगाने विश्व व्यापून सर्व जग वशी कर।”
Verse 10
अथ तामाह देवेशो रुद्राणी त्वं भविष्यसि ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्था भविष्यसि
तेव्हा देवेश्वर तिला म्हणाला—“तू रुद्राणी होशील. ब्राह्मणांच्या हितासाठी तू प्रकट होशील आणि परमार्थात प्रतिष्ठित होऊन जीवांना परमकल्याणाकडे नेशील.”
Verse 11
तथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः प्रददौ देवदेवेशः चतुष्पादां जगद्गुरुः
अशा रीतीने पुत्राची इच्छा धरून ध्यान करणाऱ्या परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांना देवदेवेश, जगद्गुरूंनी चतुष्पाद वेद प्रदान केला—ज्यायोगे पशुभावाने बद्ध जीव पती-स्वरूप प्रभूकडे जाऊ शकतो.
Verse 12
ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् ब्रह्मा लोकगुरोः सो ऽथ प्रतिपेदे महेश्वरीम्
त्यानंतर ध्यानयोगाने त्या परमेश्वरीला जाणून, ब्रह्म्याने लोकगुरूंच्या कृपेने तेव्हा महेश्वरीचे यथार्थ ज्ञान प्राप्त केले.
Verse 13
गायत्रीं तु ततो रौद्रीं ध्यात्वा ब्रह्मानुयन्त्रितः इत्येतां वैदिकीं विद्यां रौद्रीं गायत्रीमीरिताम्
त्यानंतर ब्रह्माच्या विधानाने मार्गदर्शित होऊन त्याने रौद्री गायत्रीचे ध्यान केले. अशी ही वैदिकी विद्या ‘रौद्री गायत्री’ म्हणून सांगितली आहे—जी पशुभावाने बद्ध जीवाला पती-स्वरूप रुद्राकडे वळवते.
Verse 14
जपित्वा तु महादेवीं ब्रह्मा लोकनमस्कृताम् प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा
लोकांनी नमस्कार केलेल्या महादेवीचा जप करून, ब्रह्मा ध्यानयुक्त चित्ताने महादेवाच्या शरण गेला.
Verse 15
ततस्तस्य महादेवो दिव्ययोगं बहुश्रुतम् ऐश्वर्यं ज्ञानसंपत्तिं वैराग्यं च ददौ प्रभुः
त्यानंतर प्रभु महादेवांनी त्याला दिव्य योग, बहुश्रुत पवित्र विद्या, ऐश्वर्य, सत्यज्ञानाची संपत्ती आणि वैराग्य प्रदान केले।
Verse 16
ततो ऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः पीतमाल्यांबरधराः पीतस्रगनुलेपनाः
मग त्यांच्या दोन्ही पार्श्वांना दिव्य कुमार प्रकट झाले—पिवळ्या माळा व पिवळे वस्त्र धारण करणारे, पिवळ्या पुष्पहार व सुगंधी अनुलेपनाने विभूषित।
Verse 17
पीताभोष्णीषशिरसः पीतास्याः पीतमूर्धजाः ततो वर्षसहस्रान्त उषित्वा विमलौजसः
त्यांच्या मस्तकी पिवळे पागोटे, मुख पिवळे आणि केशही पिवळे होते; मग ते निर्मळ तेजाने उजळून एक सहस्र वर्षे तेथे निवास करू लागले।
Verse 18
योगात्मानस्तपोह्लादाः ब्राह्मणानां हितैषिणः धर्मयोगबलोपेता मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम्
ते योगात्मा तपस्वी, तपाच्या आनंदात रमण करणारे; ब्राह्मणांचे हितचिंतक; धर्म व योगबलाने युक्त—दीर्घ सत्रांचे पालन करणारे मुनि होते।
Verse 19
उपदिश्य महायोगं प्रविष्टास्ते महेश्वरम् एवमेतेन विधिना ये प्रपन्ना महेश्वरम्
महायोगाचा उपदेश करून ते महेश्वरात लीन झाले। याच विधीने जे महेश्वरास शरण जातात, ते पशूच्या पाशांचा नाश करणाऱ्या पति-स्वरूप प्रभूत समाविष्ट होतात।
Verse 20
अन्ये ऽपि नियतात्मानो ध्यानयुक्ता जितेन्द्रियाः ते सर्वे पापमुत्सृज्य विमला ब्रह्मवर्चसः
इतरही संयतचित्त, ध्याननिष्ठ व इंद्रियजयी असतात। ते सर्व पाप टाकून देऊन निर्मळ होतात आणि ब्रह्मतेजाने उजळतात।
Verse 21
प्रविशन्ति महादेवं रुद्रं ते त्वपुनर्भवाः
ते महादेव रुद्रात प्रवेश करतात; पाश छेदणाऱ्या पतीला प्राप्त होऊन ते अपुनर्भव, म्हणजे पुनर्जन्मरहित होतात।
Frequently Asked Questions
It identifies Shakti as the divine intelligence-power operating within cognition itself; spiritual governance of the cosmos and the seeker’s inner purification both depend on this awakened faculty, culminating in yoga that leads to Shiva-realization.
A combined discipline of dhyana (focused meditation), Raudri Gayatri japa (Vedic mantra-recitation), and prapatti (surrender), through which Shiva bestows divya-yoga, jnana, aishvarya, and vairagya, leading to apunarbhava (freedom from rebirth).
As ‘entering Mahadeva/Rudra’—a moksha idiom where purified, self-controlled practitioners abandon sin, attain brahma-tejas, and become apunarbhava (not returning to samsara).